Seko · سۆرانی

سیاسەتی زمان، زمانی زبر

2026-09-14T15:02:36Z

پرسی زمان بەتەنیا پرسێکی زانستیی زمانەوانیی ئەبستراکت نییە، واتە ڕەهەندەکانی قسەکردن و کارکردن لەسەر پرسەکانی زمان بەدەر لە لایەنە زانستییەکە دەچێتەوە سەر ڕەهەندی فەلسەفەی زمانناسی و کۆمەڵناسی و دەروونناسی و دەلیڤەکانی دیکەی زمانناسییەوە، لەوانەش سیاسەتی زمانناسی، یان سیاسەتی زمان، کە ئامانجی نووسینی ئەم وتارەی ئێمەیە. هەندێک پێیان وایە قسەکردن لەسەر زمان هەر دەبێت باسی لایەنە زانستتیەکەی زمان بکرێت، وەکوو گراماتیک و ئیتمۆلۆجیا و فەرهەنگنووسی و سینتاکس و مۆرفۆلۆلۆجی و فۆنۆلۆجی بەس. لە ڕاستیدا، بایەخی زمان لە بایەخی سروشتی “سیاسی-کەلتووری” و “کۆمەڵایەتی-کەلتووری”دایە، واتە هەرچەند زمان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەوە، سیاسەتیش لەژێر باندۆری دەربڕینە زمانەوانییەکاندایە، میناک: زمانی زبر و توندوتیژ، یان زمانی نەرم و هێمن لە نووسین و دەربڕینەکاندا، کاتێک لایەنێکی سیاسیی ئۆپۆزسیۆن لە دژی دەسەڵاتدا، بە پێچەوانەش زمانی دەربڕینی دەسەڵات لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا، لە کاتی قەیران و کێشەکاندا، کاتێک ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، ئەو شێوازە زمانە زبر و توندوتیژە بەکار دەهێنن و پەنا دەبەنە بەر ناووناتۆرە و ناوزراندن، کە هەندێکجار لە ئاکامی ئەو زمانە زبرە دووچاری هەڵایسانی شەڕی ناوەخۆ و جەنگێکی وێرانکەر دەبنەوە.

زمان لە وشەسازیی بەکارهێنراوەوە دەست پێدەکات و درێژ دەبێتەوە بۆ واتای وشە هاوبەشەکان، تەنانەت بۆ خودی شێوازی ئاخافتن، وەکوو لە دەربڕینی زمانی گوند و خێڵەکی و شارستانیدا دەبینین، جگە لەوەش زمانگەلێکی تایبەت بە نەتەوە جیاوازەکان هەیە، کە هەمان زمانی دەربڕینی دایکیانە، وەکوو زمانەکانی تورکی و فارسی و عەرەبی…هتد کە لە بنەڕەتدا، کۆمەڵێک زمانن، نەوەکوو یەک زمان، هەر زمانێکیش نوێنەرایەتی ناوچە و گرووپێکی جیاواز لە ئاخێوەرانیان دەکەن، لەسەر ئەم بنەمایەش کەسانی وەکوو ئەمیری حەسەنپوور و میهرداد ئیزەدی و محەمەد موکری و جەعفەر شیخولئیسلامی و …هتد زمانی کوردی بە کۆمەڵە زمان، یان زمانە کوردییەکان دەناسێنن.

ڕەنگە یادەوەری سیاسی و زمانەوانی شایەتحاڵی نەهێشتنی فیزیکی بێت لەسەر بنەمای زماندا، وەکوو لە شەڕی ناوخۆی هەندێک نەتەوە و وڵاتاندا بینران، لەوانەش شەڕە ناوخۆییەکانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جۆراوجۆری ئەو دەربڕینی زمانەی کە لایەنە شەڕکەرەکان قسەیان پێ دەکرد، وای لێکردن ببنە ئامانج، هەر لایەنێک بە ڕوونی لایەنەکەی دیکەی بەو زمانە زبرە دەکردە ئامانج. واتە هەر لایەنێک زمان و زاراوەی تایبەت بە خۆی هەبوو، تەنانەت لەناو ئەندامانی حیزبەکانیش، کە هەمان باوەڕ و ئایدۆلۆجیایان هەبوو، کە بە کۆمەڵ ئەو هزرە پێک دەهێنن، بە گوتاری گرووپێکی دیارکراو ناسراون، بۆ نموونە: بزووتنەوە ئیسلامییە میانڕەوەکان گوتارێکی جیاوازیان هەیە، لە بزووتنەوە ئیسلامییە ڕادیکاڵەکان و گوتاری پراگماتیک لە گوتاری پرەنسیپی جیاوازە، جگە لەوەش سۆفیگەری جیاوازە لە سەلەفییەت و هەردووکیشیان جیاوازن لە بزووتنەوە سیاسییەکان. بەم شێوەیە، مرۆڤ بە زمان و زاراوەی خۆی دەناسرێتەوە، ئەوەی جێگەی سەرنجە، شێوازی ناساندنی چەپێک، یان مارکسیستێک بە هاوزیندانییەکانی، نیشاندەرێک بوو بۆ پەیوەستبوونیان بەو حیزبەوە، پێیان دەگوتن هاوڕێ، نەتەوەییەکان بە هەڤاڵ، ئیسلامییەکانیش بە “برای تۆ لە خودا”، و …هتد دەناسرانەوە.

هەموو ئەمانە لە گوتاری سیاسی و زمانەوانیدا ڕەنگدانەوەیان هەبووە، بۆ هەمان ڕووداو بەلایەنی کەمەوە دوو زاراوە هەن، بۆ نموونە: کەسایەتییە سیاسییەکان و کەسایەتییە میدیاییەکان و نووسەران و ڕووناکبیرانی سەر بە هەردوو پارتی دەسەڵات، دەستەواژەی “دابەشبوون” بەکار دەهێننن، وەکوە: بۆ وەسفکردنی ئەوانەی لە زۆنی زەردن، کە لە ساڵانی شەڕی ناوخۆی نەوەدەکاندا ڕوویدا، جیاوازتر لە دەربڕینی ئەو زمانەی کە لە زۆنی سەوز بەکار دەهێنرا، کە بریتی بوو لە زمانی زبری میدیایی لایەنی شەڕکەر. لە کاتێکدا، لایەنی بەرانبەر بە “سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە” ناوی دەبرد. ئەویدیکە بە خیانەت.

لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا شاراوە نییە، لە میدیای جیهانیدا دەستکاری زمان و زاراوەکان دەکرێن، کە هەموو ئەمانە ئاماژەن و بەربڵاون بۆ ڕوانگەیەکی سیاسی و ئایدۆلۆجی و زاراوەگەلێکی وەکوو ئیمپریالیزم و کۆلۆنیالیزم و تیرۆر و کوردفۆبیا و ئیسلامۆفۆبیا…هتد لە ماوەی پێنج دەیەی شۆڕشەکانی کوردستاندا، دوو زاراوە لە گوتاری سیاسیدا بەریەککەوتن، ئەو لایەنەی کە لەگەڵ ڕژێمدا هاوتەریب بوون و بە جاش و بەکرێگیراو دەناسران، ئەو لایەنەش، کە لە دەرەوە بوون ناوزەند دەکران بە شۆڕشگێروە شەڕڤان و گەریلا و پێشمەرگە. هەڵبەتە لەگەڵ ئامێرە زمانەوانییە پەیوەندیدارەکاندا، بۆیە گوتارەکانیان لەگەڵ ئەم زاراوانەدا یەکیان دەگرتەوە، ئەم دیاردەیە لە هەموو زمانێکی جیهاندا بەدی دەکرێت، کە زاراوەکانی مەیلی ڕەنگدانەوەی دیدگای ئاخێوەرەکانیان هەیە.

جێی سەرنجە لە چوارچێوەی ئەو شەڕەی کە لە لایەن زلهێزە جیهانییەکانەوە دژ بە گەلانی ناوچەکە، بۆ نموونە لە ئەفغانستان و عیراق، یان ئێران و کوردستان بەڕێوەچوون، میدیاکان پشتیوانییان لەو زلهێزانە دەکرد و زاراوەی جیاوازیان بەکار دەهێنا لە چاو ئەوانەی بەرگرییان لە نیشتمان، یان ئایینەکەیان دەکرد. لەو سۆنگەیە بە سەدان وشەو زاراوە و ئیدۆیان درووستبوون و بەکار هێنران، تاوەکوو ڕادەی ئەوەی کە بەرگریکارانی ئەم نەتەوانە بە تیرۆریست و دڕندە و وەحش دەناسێران. لێرەدا، زمانی وەسفکەر ئەم لایەنگرییە ئاشکرا دەکات و دەتوانێت بنەمای توێژینەوەیەکی زمانەوانی جددی و کاریگەر پێک بهێنێت، ئەم نموونەیە ئەم لایەنگرییە دەسەلمێنێت، لەم چوارچێوەیەدا ویستم خاڵێک بخەمە ڕوو سەبارەت بەو زمانەی کە میدیکاران و ڕۆژنامەنووسان لە کاتی ئاماژەدان بە داگیرکەری ناوچەیەک، یان وڵاتێک بەکاری دەهێنن. زۆرێک لە ڕووناکبیران بە ئاسانی ئەم ناوە بەکاردەهێنن، کە لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەرگیراوە و لە لایەن داگیرکەرانەوە وەکوو ڕەمزی کیانەکەیان قبوڵکراوە، ئەم ڕووناکبیرانە بەبێ ئازاری ویژدان و ناڕەزایی ئەم ناوانە بەکار دەهێنن، بێ ئاگا لەوەی کە چەواشەکارانە و بێمانان. کە مخابن نابێت لە ئەدەبیاتی کوردیدا بوونی هەبێت، بەڵکوو زمان دەبێت یەکگرتوو بێت لە وەسفکردنی ئەم ستەم و نادادپەروەری و داگیرکارییانەی کە لە ڕابردووی نزیکدا دووچاری نەتەوەکەمانی کردەوە. دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان وەکوو چەمگەلی ˮداگیرکەری عیراقی و سوری و ئیرانی و تورکی“، تەنانەت ئەگەر هەموو جیهان دان بەوەدا بنێن، کە ئەم دەوڵەتانە قەوارەیەکی دەستوورین، کۆلۆنیالیزمی نین، لەسەر بنەماکانی کوشتن و دزین و بێ یاسایی و بێڕێزیکردن بە شکۆی مرۆڤی کورد دانەمەزراون، چۆن دەتوانرێت بە دەوڵەتێکی مۆدێلرن هەژمار بکرێن؟

لێرەدا، دەمەوێت ئاماژە بە لایەنگری لە زمانی دەربڕین و هزرینی هەندێک ڕۆژنامەنووس بکەم لە وتووێژ و وتارەکانیاندا، لەبری ئەوە زاراوەگەلی سەیروسەمەرە بەکار دەهێنن، کە هۆشیارییەکی زمانەوانی و سیاسیی ئاڵۆز نیشان دەدەن، سەبارەت بە دەربڕینی هەندێک بۆچوونی ڕەخنەگرانە و هزری جیاواز، بەهۆی ئەوەی گوایە ستانداردەکانیان پێشێلکردووە، ئیدیکە لەو کەناڵانەدا بایکۆتکراون، ئەمەش ناچاری کردوون لە سەرەتای یەکێک لە بابەتەکانیاندا، ئەگەر تەنیا ژینگەی کولتووری بە هەموو هەمەجۆرییە سیاسی و ئەدەبی و ئایینییەکانیانەوە خۆیان لەگەڵ ئەو ڕێگایەدا بگونجێنن، کە دەسەڵاتداران گرتوویانەتە بەر، لە ترسی ئەوەی نەبادا لێپرسینەوەمان لەگەڵدا بکەن لەو زمانەی کە بەکاری دەهێنین، بۆیە دەبێت خۆیان بە دوور بگرن لە ئاماژەکردن بە هەندێک وشەو زاراوەی هەستەوەر و ناوزراندنی ئەو کەسانەی سەر بەو قەوارەیەن. گرنگە بگەڕێینەوە، بۆ ئەو کەناڵانەی بە ئاشکرا لەژێر پەردەی داگیرکەراندا شەڕمان لەگەڵ دەکەن، مێژووەکەمان چەواشە دەکەن، تەنانەت لەسەر بانگەشەیەکی ڕەوای نەتەوەییمان بەناوی ئایدۆلۆجیا و ئاساییشی نەتەوەییان دەمانکوژن، یان بەناوی پیرۆزی ئایینەکەیان لە خاکەکەمان دەرمان دەکەن.

کەواتە ڕۆڵی سیاسەتی زمان لەو ئاقارەدا چییە، ئایا ئێمە ناچار دەبین لە ئاست زمانی توندوتیژ و زبری ئەوان، بە زمانێکی نەرم بدوێین، ئەگەر وا بکەین، نادادپەروەری و شەڕانگێزییەکمان بەرانبەر خۆمان و دژی پرەنسیپی پیرۆزی مرۆڤبوونمان ئەنجامداوە، نەوەکوو هەر ئەوە، بەڵکوو دەبێت هەمووان خۆمان بە دوور بگرین لە وەسفکردنی پیلان و بەرنامە ڕەگەزپەرستییە ڕێکخراوەکانیان لە چەواشەکردنی زمان و ناسنامەو مێژوومان، یان دەبێت هەر هەموومان بەیەک شێوە، کە خۆیان دەیانەوێت لە ناشیرینکردنی وێنەی سیمبولە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانمان پێناسە بکرێن، هەردەم وەکوو تیرۆریست و تاوانباری جەنگ و ئەنجامدەری جینۆساید بناسرێین، کە ماوەیەکە لەڕێگەی وتارە پڕ لە درۆ و چەواشەکارییەکانیان لە کەناڵەکانی سۆشیالمیدیا، وەکوو کۆلۆنیالیست و داگیرکەر و هیچی دیکە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی دەئافرێنن، ئەگەر بەڕاستی چەمکەکانی پێکەوەژیان و ئاشتەوایی و چارەنووسی هاوبەش و یەکپارچەیی هزری لە گوتاری سیاسی داهاتووماندا بخوازین. ئاخۆ دەبێت ئێمەش لە ئاست ئەو زمانە زبرەیان بێدەنگ ببین، ئەوەی بەڕاستی سەرسامم دەکات، خودی زمانی سیاسیی ئەوان نییە، هەرچەندە سیاسەت بەشێکە لە کولتوور، بەڵکوو بەکارهێنانی گوتاری قێزەون و ناڕەوایە لە دەربڕینی ئەم جۆرە زاراوانە لە لایەن نووسەرەکانیانەوە، بۆیە دوورکەوتنەوە لە زمانی زبردا، لەم دەستەواژانە بایەخێکی سەرەکی هەیە. نووسەران دەبێت سەرلەنوێ بە هەرچییەک، کە نووسیویانە لێی بکۆڵنەوە بۆ پاککردنەوەی هزر و هەستەکانیان لەو کەموکوڕییە زمانەوانیانەی کە هۆشیاری زمانەوانی دەشێوێنن و هۆشیاری گشتیی ساختە دەکەن. درککردن بەم ڕاستییە، من لە خۆمەوە دەستم پێکرد و گەڕامەوە سەر هەموو ئەو شتانەی کە نووسیبووم و هیشتا بڵاوم نەکردبوونەوە، دووبارە دەستکاریم کرد و زمانەکەمم لەو جۆرە تەڵە زمانەوانییانە ڕزگارکرد و ڕێگە بە خۆم دەدەم، کە بیان گۆڕم و واتایەکە وەربگرم، ئەمەم زۆر بە تووندی لەدوا نووسینمدا، بەناوی “بیرکردنەوە لە واقیعی کولتووریمان” جێبەجێ کرد. ئیدیکە پێم وانییە بە هیچ شێوەیەک ڕێگەم بەم ناوە دابێت، بە تاک یان فرە، بچێتە ناو زمانەکەمەوە، کە لە سیاسەتی زمانەوانیدا بە زمانی هێمن ناسراوە.

لەچی دەترسێیت ئەی خاک وێران، وا تەعریب ڕەگوڕیشەت هەڵدەکێشێت

2026-09-14T07:10:00Z

لە هەر کەسێک بپرسم، چ دەستەڵاتدار و خاوەن‌ هێز، یان بێدەسەلات و هەژار، یاخود ڕووناکبیر و جەوهەردار، نەخوێندەوار، گەورە یان بچووک، ژن یان پیاو، دڵنیام هەموویان بەیەک زمان و یەک نەوای بڵند وەڵامم دەدەنەوە. ئەگەر خانەوادەیەکی عەرەب بە بیانووی ئاوارەبوون و بێدەرەتانی ڕووت تێ بکەن و لێت بپاڕێنەوە، تاوەکوو لە حەرەمی ماڵەکەتدا پەنایان بدەیت، تۆش لەسەر بنەمای بەزەیی و پاکی دڵ و نیشاندانی نییەتی پاکی نەتەوەپەروەری، بۆ چەند ڕۆژێک دەرگای خۆتیان بۆ واڵا بکەیت، بەڵام دوای پشوودان و چاوکرانەوە، میوانەکە لە سووچێکی ماڵەکەتدا خۆی قایم بکات و بە لووتبرزییەوە بڵێت: «من ناڕۆم و ئەم سەرایە موڵکی منیشە»، نەوەکوو هەر ئەمەش، بەڵکوو ڕۆژانە کەس و کاری زیاتری خۆی بهێنیتە حەوشەکەت و چاوت لێ سوور بکاتەوە و هێمای ئەوەت پێ بدات، کە دەبێت سەرایەکەشیان بۆ چۆڵ بکەیت، ئەگەرنا هێرش دەکەنە سەرت… گەلۆ، ئاخۆ هەڵوێستت چی دەبێت؟

ئایا کەس هەیە وەکوو شێری ژیان کۆست بگرێت و پەلاماری ئەو بێڕەوشتانە نەدات و بە شەق و پێلەقە لە حەرەمی خۆی دەرییان نەکات؟ ئایا کەس هەیە لە بەرانبەر ئەم داگیرکارییە ناپیاوانە و ترسنۆکانەیەدا خۆی گێل بکات و بڵێت «تەنیا کڵاوی خۆم بگرم، با با نەیبات».

مادام مرۆڤ لەسەر شەرەفی بەرەی ماڵی خۆی ڕێگە بە دەستدرێژی لەم جۆرە نادات، چۆن دەتوانێت بۆ سەر ئاخ و نیشتمانەکەی قبووڵی بکات، لە کاتێکدا نیشتمان، ئەو هێلانە پیرۆز و کەلاوە دێرینەی کۆکەرەوەی سەرجەم شکۆ، فەڕ و ژیاری ئێمەیە.

چیرۆکی دێرین و ئیمڕۆی تەعریب ڕێک بەم جۆرەیە؛ سەرەتا بە خشپەی بێدەنگ و بە پاڕانەوە پەنات بۆ دەهێنن، پاشان وەکوو ماری سڕبووی ناو هێلانەی خۆمان، پێوەمان دەدەن. ئەوانە هێندە بێباک و پشتیوانشکێنن‌، بەدرێژایی مێژوو بە دەیان وڵاتیان داگیرکردووە و مۆرکی نەتەوەیی و زێدی ڕەسەنی گەلانیان بەسڕینەوە سپێردراوە. لە کۆی ٤٠٠ میلیۆن عەرەبی ئەمڕۆ، تەنا ٦٠ میلیۆنیان عەرەبی ڕەسەنی هۆڤی و بیابانن، ئەو ٣٤٠ میلیۆنەی دیکە لە ڕەسەندا نەتەوەی خاوەن مێژووی سەربەخۆ بوون، کە لەژێر پەردەی دەسەڵات و شەریعەتدا بەزۆر کراون بە عەرەب، بە یەکجاری سیمای نەتەوەیی و دیمۆگرافیای دەیان هەرێم و ئاخیان فەوتاند و ناسنامەکەیان قووت دا.

سەیرە، کە بە هەزاران مرۆڤی کورد، بە چاوی کراوەوە تۆفانی تەعریب دەبینن و ڕۆژانە بە دەیان وتار و ڤیدیۆ مەترسییەکە دەخرێتە بەر دیدەیان، کەچی زۆر بێباکانە پشتی تێ دەکەن و لە ناخی خۆیاندا دەڵێن: «سەری بێئێش بێسەرئێشەیە، بۆ سێ تای لێ ببەستم»، یان دەڵێن: «دەست بە کڵاوی خۆمەوە دەگرم، با با نەیبات، من چی کارم بە ئاگری تەعریبەوە هەیە»، تەنانەت هەندێکیش بە ڕاشکاوییەکی شەرمهێنەر دەڵێن: «بازاڕ و بژێویمان لەسەر گیرفانی ئەم عەرەبانەیە، چی تێدایە، مادام بەشێکین لە بونیادی عێراق دەبێت بەمەش ڕازی ببین».

منیش لەم مینبەرەوە بەو کەسانە دەڵێم: لەچی دەترسێیت، ئەی ئەرزی وێران. ئایا دەزانیت تەمەنی ئەم ملکەچی و سەردانەواندنەت بە تەعریب تەنیا چەند وەرزێکی کەمە، ئەوکاتەی عەرەب، وەکوو ناوچەکانی “کەرکووکی دڵ و مووسڵی بریندار” دەست بەسەر ئەم شوێنەشدا دەگرن، ئیدی هیچ کوردێک نەوەکوو هەر ناتوانێت دەست بە کڵاوەکەیەوە بگرێت، بەڵکوو فریای شەرواڵەکەی خۆشی ناکەوێت. هیچ کوردێک ناتوانێت بە ئاسوودەیی نان لە شارەکەی خۆی پەیدا بکات و کەرامەت و نامووسی خۆی لە دەستدرێژی ئەو هۆڤیانە بپارێزێت. ئەگەر ئەمڕۆ خەمی قازانجکردنی چەند قڕۆشێکی کاتیت بێت، بەیانی خەمی داڕمانی شکۆ و کەرامەتی خێزانەکەت پشتبڕت دەکات، یان دەبێت ببیتە کۆیلەی ژێردەست، یاخود دەبێت سەرت هەڵبگریت و ئاخ و شوێنەواری بابوباپیرانت بە زەلیلی بەجێ بهێڵیت.

گەلۆ لەم ساتە وەختە مێژووییەدا، تۆ دەتوانیت تەنانەت بە لایکێک هەڵوێستێک، یان پەیامێک پشتیوانیی نەتەوەیی خۆت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەعریب بپڕژێنیت. کەس ئامراز و دەنگی بچووکی دەستی خۆی بە بێبەها نەزانێت، بەو کارە سادەیە دەستت دەخەیتە ناو ڕێڕەوی گەرمی تێکۆشانی کوردانە و هەناسەیەکی بەرزتر دەبەخشیتە ئەم نیشتمانە و ویژدانی نەتەوەییشت لە بەردەم مێژوودا پاک دەکەیتەوە. ئەو ترسە بێبنەما و بێڕێزە فڕێ بدە، بێڵە تەنیا ترست ئەوە بێت، کە شەمەندەفەری تەعریب لەسەر ئایندەی ئەم خاکەی دروست کردووە، نەوەکوو لەدەستدانی چەند سکەیەکی ڕەش لە دەستی داگیرکەراندا.

حوکمڕانی لەنێوان ڕەوایەتیی سیاسی و باڵادەستیی تەکنیکیدا؛ سەرنجێک لەسەر “پڕۆژەی ڕووناکی” و گۆڕانی پارادایمی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان‌دا

2026-09-13T19:02:15Z

لەم سەردەمەدا، وزەی کارەبا تەنیا خزمەتگوزارییەک بۆ ڕووناکی نییە، بەڵکوو گۆڕاوە بۆ مەرجێکی بنەڕەتی و بێ چەندوچۆنی ئەخلاقی بۆ بەردەوامیی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ. چونکە بڕینی کارەبا لەسەر هاووڵاتییەک تەنیا بڕینی ڕووناکی نییە، بەڵکوو چەندین مانای دیکەی هەیە. بڕینی وزەی کارەبای ماڵێک بە مانای بڕینی ئاو و بڕینی پەیوەندییەکان و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری، بڕینی وزەیە لەسەر ساردکەرەوە، دەرمان و خۆراک. لەهەمان کاتدا، هێرشە بۆ سەر پاراستنی مرۆڤ و هێشتنەوەیەتی لەبەردەم گەرما و سەرمادا، چونکە لە ئێستادا، وزەی کارەبا بووەتە سەرچاوەی ژیان.

لەکاتێکدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ چاکسازی ئابووری ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی و گەندەڵی و فشاری دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بووەتەوە، “پڕۆژەی ڕووناکی” بۆ چاکسازیی کەرتی کارەبا دەست پێ دەکات. ئەمە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە پارادایمی حوکمڕانیدا، کە پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتدار و هاووڵاتی و تێڕوانینی دەوڵەت بۆ ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی خۆی دەگۆڕێت. ئەم پڕۆژەیە لۆجیکی بازاڕ و قازانج دەخاتە پێش لۆجیکی ماف و پاراستنی کۆمەڵایەتیی هاووڵاتییانەوە.

لەم وتارەدا هەوڵدەدەین ئەم گۆڕانکارییە لە چەند ڕەهەندێکەوە، وەکوو قەیرانی ڕەوایەتیی سیاسی و چەسپاندنی “سەروەریی تەکنیکی” وەکوو جێگرەوەیەک و لێکەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان و بەکاڵاکردنی مافەکان و گرفتە دەستوورییەکان و مافی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ، هەروەها بەراوردکارییەکی هەندێک نموونەی وڵاتان شیکار بکەین.

بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆکی ئەم گۆڕانکارییە، دەبێت سەرەتا گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نەریتی لە هەرێمی کوردستان شی بکەینەوە. ئەم گرێبەستە، کە هاوشێوەی دەوڵەتە بەرخۆرەکان (rentier states) بوو، لەسەر بنەمای ملکەچیی سیاسیی هاووڵاتی لە بەرانبەر دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان، وەکوو کارەبا و ئاو و مووچە بە شێوازێکی هەرزان، یان بەخۆڕایی دامەزرابوو. لەم چوارچێوەیەدا، ڕەوایەتیی سیاسیی دەسەڵاتی حوکمڕان زۆرجار بەهۆی “کاراییی خزمەتگوزاری” (service delivery performance) بەدەست دەهات، نەوەکوو لۆجیکی یاسا، یان دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، یاخود ڕێزگرتن لە مافە سیاسییەکان. بەڵام ئەم گرێبەستە لە دوای قەیرانە داراییە بەردەوامەکان و شکست لە شەفافییەتی داهات و پەککەوتنی دامەزراوە یاسایی و چاودێرییەکان، پاشەکەوتی مووچە بەتەواوی هەڵوەشاوەتەوە، یان کێشەی تێکەوتووە و حکوومەت نەیتوانیوە بە ئەرکی خۆی وەکوو لایەنێکی فەرمی لە گرێبەستەکەدا پابەند بێت.

لە ئەنجامدا، دەسەڵاتی سیاسی ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی ڕەوایەتی بووەتەوە، کە تێیدا متمانەی هاووڵاتی بە دەسەڵات بۆ دابینکردنی مافەکان بە نزمترین ئاست گەیشتووە. لەم دۆخەدا، حکوومەتی هەرێم پەنا بۆ “پڕۆژەی ڕووناکی” دەبات، نەوەکوو تەنیا وەکوو چارەسەرێکی تەکنیکی بۆ کێشەی کارەبا، بەڵکوو وەکوو هەوڵێک بۆ چەسپاندنی سەروەریی خۆی لە ڕێگەی تەنیا کەرەستەیەکەوە، کە هێشتا لێی تێ ناگات، ئەویش “تەکنەلۆجیا و لۆجیکی بازاڕ”ە.

لێرەدا دەگەینە ناوەڕۆکی پرسەکە، ئەویش کاتێک دەسەڵات ناتوانێت بە یاسا و دادپەروەریی، یان بە کاراییی سیاسی جەماوەر بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، هەوڵدەدات سەروەریی خۆی لە ڕێگەی “تەکنیک”ـەوە بچەسپێنێت. “پڕۆژەی ڕووناکی” و پێوەرە زیرەکەکان نموونەی پارادایمی “حوکمگەرایی” (Governmentality)ین، کە میشێل فوکۆ شیکاریی بۆ دەکات، تێیدا دەوڵەتی نوێ نەوەکوو بە زەبری هێزی پۆلیس، بەڵکوو بە زەبری تەکنەلۆجیا و سیستەمە تەکنیکییەکان حوکمی ڕەفتاری هاووڵاتی دەکات.

تەکنەلۆجیای پێوەرە زیرەکەکان و بڕینی ئۆتۆماتیکیی کارەبا بە بێبەزەییترین شێوە کاردەکات. ئەمە جۆرێکە لە حوکمڕانیی بێدەموچاو، کە تێیدا بڕیاری بڕینی کارەبا لە لایەن “ئەلگۆریتم”ێکەوە دەدرێت لەگەڵ بەسەرچوونی کاتی پارەدانی کارەبا لە لایەن هاووڵاتییەوە. ئیدیکە چەمکەکانی وەکوو “بەزەیی” و “دۆخی ئاوارتە” (وەکوو نەخۆشیی درێژخایەن، یان هەژاریی تووند) لەناو دەچێت و لە لایەن حکوومەتەوە گوێی لێ ناگیرێت و کاری پێ ناکرێت، چونکە ئەلگۆریتمەکە چاوی پێ ناکەوێت و گوێ لە قسەی هاووڵاتی ناگرێت. ئەمە ئاڵنگاریی لۆجیکی “لێپرسینەوە” دروست دەکات. ئەگەر کارەباکەت بڕا، کێ بەرپرسیارە؟ وەزیر؟ بەڕێوەبەری گشتیی؟ یان ئەلگۆریتمەکە؟ ئەمە بێدەموچاوکردنی دەسەڵاتە و وا دەکات لێپرسینەوە شتێکی نەکردەی “مەحاڵ” بێت.

ئەم سیستەمە تەکنیکییە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە متمانەی هاووڵاتی بێت، حوکمڕانی دەکات. سەروەریی حکوومەت تەنیا لە یەک شوێندا دەچەسپێت: “توانای تەکنیکیی بڕینی ئۆتۆماتیکی، کاتێک هاووڵاتی پارە نادات”. ئەمە جۆرێکە لە ملکەچکردنی تەکنیکیی هاووڵاتی، نەوەکوو ڕازیبوونی سیاسیی ئەو.

لە ڕووی سیاسەتی گشتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە نیشانەی چەسپاندنی بنەما فکری و فەلسەفییەکانی “نیولیبرالیزم”ـە. لە کاتێکدا، پارتە سیاسییەکانی پێکهێنەری حکوومەتی هەرێم هیچیان لەسەر ئەم بنەما فکرییە دەنگی خەڵکیان بەدەست نەهێناوە.

یەکەم، بەکاڵاکردنی وزە و مافەکان: حکوومەت چیدیکە کارەبا وەکوو ماف، یان پێداویستیی گشتیی نابینێت، بەڵکوو وەکوو کاڵایەکی ئابووری لێی دەڕوانێت، کە تەنیا کڕیار، بەکاربەر، نەوەکوو “هاووڵاتی” دەتوانێت تێچووەکەی بەتەواوی بدات. ئەمە بە واتای کەمکردنەوەی ئەرکی کۆمەڵایەتیی حکوومەت و خۆبواردن لە بەرپرسیارێتییەکان بەرانبەر ئەو چین و توێژانەی پێویستیان بە هاوکارییە، وەکوو سوودمەندانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی و کەمئەندامان و نەخۆشانی دۆخی قورس. لێرەدا، گرفتەکە تەنیا لە نرخەکەدا نییە، بەڵکوو لەوەدایە، کە هیچ سیستەمێکی پاراستنی کۆمەڵایەتیی نوێ بۆ هاووڵاتییە هەژارەکان، یان چینە داهات ‌نزمەکان دانەنراوە بۆ ئەوەی لە کاتی گۆڕانی نرخ و بڕینی وزەی کارەبادا پارێزراو ببن. سیاسەتەکە گشتگیرە و جیاکاری لەنێوان توانای داراییی هاووڵاتییاندا ناکات.

دووەم، بەکارهێنەری ئابووری نەوەکوو هاووڵاتیی سیاسی: ئەم پڕۆژەیە، “پڕۆژەی ڕووناکی”، ناوەڕۆکی پەیوەندییەکە، گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نێوان دەسەڵات و هاووڵاتی، دەگۆڕێت. جاران هاووڵاتی وەکوو خاوەن ‌ماف سەیر دەکرا، کە دەبێت حکوومەت خزمەتی بکات. ئێستا وەکوو “بەکارهێنەر” تەماشا دەکرێت، کە تەنیا کاتێک خزمەتگوزارییەکەی پێ دەگات، کە پارە بدات. ئەمە دەبێتە هۆی “پەراوێزخستنی سیاسی”. لەکاتێکدا، مرۆڤەکان خەریکی کێشە کاتییەکانی پارەدانی کارەبا و ئاون بە شێوەی ڕۆژانە، کاتی کەمتریان دەبێت بیر لە مافە سیاسییە گەورەکان و چاودێریی دەسەڵات بکەنەوە.

سێیەم، پێشێلکاریی دەستووری و مرۆیی: کارەبا وەکوو سەرچاوەی ژیان مافێکی دەستوورییە. دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ جەخت لەسەر مافی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ دەکاتەوە (ماددەی ١٥ و ١٧). ژیان بەبێ کارەبا لە سەدەی بیست و یەکەمدا، بە پێشێلکاریی کەرامەتی مرۆڤ دادەنرێت. دەوڵەت بەرپرسیارە لە دابینکردنی “کەمترین ئاستی گوزەران” بۆ هەموو تاکێک و بڕینی ڕەهای کارەبا ئەم بنەمایە تێک دەدات. بڕینی کارەبا لەسەر نەخۆشێک، کە پێویستی بە ئامێری تەندروستی، یان ساردکەرەوەی دەرمانە، یاخود بڕینی ئاوی خواردنەوە بەهۆی نەمانی کارەباوە، بە واتای بێبەشکردنی ڕاستەوخۆی هاووڵاتی لە “مافی ژیان” و کەرامەتی مرۆڤ دێت، کە ئەم ماددە دەستوورییانە دەیپارێزێت.

پێشتر ئاماژەمان پێدا، لە دەوڵەتێکی دەستووریدا، کاتێک بابەتەکە پەیوەندی بە ژیانی ڕاستەوخۆی هاووڵاتییانەوە هەبێت، ئەوا ناتوانرێت تەنیا پشت بە لۆجیکی “بازاڕ” یان “گرێبەستی کارگێڕی” ببەسترێت. دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ چەندین ماددەی تێدایە، کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پاڵپشتی لەو بیانووانە دەکەن، کە بڕینی وزەی کارەبا وەکوو نادەستووریی، یان پێشێلکاریی بنەما دەستوورییەکان دادەنێن:

یەکەم، مافی هەبوونی ژیان و کەرامەت (ماددەی ١٥ و ١٧): هەموو تاکێک مافی ژیان و ئاساییش و کەرامەتی هەیە. بڕینی ڕەهای کارەبا، کە سەرچاوەی ژیان و کەرامەتە، بەبێ بڕیاری دادوەر، پێشێلکارییەکی مرۆیی مەترسیدارە.

دووەم، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ئەرکی دەوڵەت (ماددەی ٣٠): دەوڵەت دەستەبەری دابینکردنی ژیانێکی شایستە و کەمترین ئاستی گوزەران دەکات. ئەم ماددەیە لۆجیکی “نیولیبرالیی ڕەها” ڕەت دەکاتەوە، کە دەڵێت: خزمەتگوزاری تەنیا بۆ ئەوانەیە، کە پارە دەدەن.

سێیەم، نایاساییبوونی باج و ڕسومات بەبێ یاسای پەرلەمان (ماددەی ٢٨): هیچ باج و ڕسوماتێک ناسەپێندرێت، نە هەموار دەکرێت و نە هەڵدەوەشێندرێتەوە، ئەگەر بەپێی یاسا نەبێت. نرخە نوێیەکانی پڕۆژەی ڕووناکی، وەکوو “ڕسومات” یان “باجی شاراوە”، دیاریکردنی نرخ بە بڕیاری حکوومەت بەبێ گەڕانەوە بۆ یاسای پەرلەمان، پێشێلکاریی ئەم ماددە دەستوورییەیە، حکوومەت ناتوانێت بە بڕیاری کارگێڕیی بارگرانیی دارایی نوێ بخاتە سەر هاووڵاتییان.

چوارەم، یەکسانی و نەبوونی جیاکاری (ماددەی ١٤): بڕینی کارەبا تەنیا لەسەر هاووڵاتییانێک، کە توانای داراییان کەمە (دۆخی ئابووری)، جێبەجێ دەکرێت و وەکوو “جیاکاری لەسەر بنەمای دۆخی ئابووری” سەیر دەکرێت. دەوڵەت پابەندە بەوەی کە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان یەکسان بێت بۆ هەمووان.

پێنجەم، مافی پاراستنی ماڵ و نیشتەجێبوون (ماددەی ١٦ و ١٨): دەوڵەت دەستەبەری دابینکردنی نیشتەجێبوونێکی گونجاو بۆ هەمووان دەکات. ئەم بڕینە گشتگیرەی وزەی کارەبا ڕاستەوخۆ دەستکاریکردنی شێوازی نیشتەجێبوونی هاووڵاتییە.

نموونەی هەرێمی کوردستان لە بواری “باڵادەستیی تەکنیکی”دا تاقانە نییە، حکوومەتی هەرێم هەمان ئەو ڕێچکەیە دەگرێتەبەر، کە هەندێک لە دەوڵەتانی ڕووبەڕووی قەیران بووەوە، کاتێک ناتوانن بە کارایی حوکم بکەن دەیگرنەبەر. لێرەدا، چەند نموونەیەکی بەرچاو دەخەینەڕوو:

یەکەم: نموونەی عێراق (ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوور): ئەمە نزیکترین نموونەیە. لە ٢٠١٦ بەدواوە، حکوومەت بە هاوکاریی کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت، پڕۆژەی “کۆکردنەوەی داهات و چاکسازیی کارەبا”ی دەستپێکرد. ئەمە بووە هۆی زیادکردنی نرخەکان و بڕینی کارەبا، کە بووە هۆی ناڕەزایەتییەکی تووندی جەماوەری لە شارەکانی باشوور و ناوەڕاستدا (وەکوو بەسرە و ناسریە و نەجەف).

دووەم: نموونەی ئەردەن: ئەردەن بەهۆی فشاری دارایی نێودەوڵەتی، پاڵپشتیی حکومیی بۆ وزە کەمکردەوە و نرخەکانی کارەبای بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزکردەوە و سیستەمی بڕینی کارەبا بۆ پارەنەدان زۆر تووندتر کرا، ئەمەش بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی خۆپێشاندان لە ٢٠١٨ و دواتردا.

سێیەم: نموونەی ئەفریقای باشوور (پێوەری پێشەکیی پارەدان): لە ئەفریقای باشوور، حکوومەت بە شێوەیەکی بەرفراوان “پێوەری پێشەکیی پارەدان”ی پەیڕەوکرد، ئەمەش وەکوو مۆبایل وایە، کاتێک پارەکە تەواوبوو، کارەباکە بۆ خۆی دەبڕێت (لە هەرێمی کوردستانیش چەند یەکەیەکی نیشتەجێبوون هەمان سیستەمیان پەیڕەو دەکرد). ئەمەش وەکوو “سزایەکی بەکۆمەڵ” لەسەر هەژاران تەماشا کرا و کەرامەتی هاووڵاتییانی شکاند، چونکە تەنانەت کەمترین دەرفەتی گفتوگۆیان نەماوە. ئەمە نموونەیەکی تەواوی “سەروەریی تەکنیکی”یە وەکوو سزا.

چوارەم: نموونەی وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژهەڵات (دوای سۆسیالیزم): ئەم وڵاتانە دوای ئەوەی لە سیستەمی سۆسیالیستییەوە، (کە کارەبا نزیکەی بەخۆڕایی بوو، وەکوو ماف سەیر دەکرا) گۆڕان بۆ سیستەمی سەرمایەداری، کەرتی کارەبایان بەتەواوی خستە ژێر دەستی کەرتی تایبەت، بەمەش نرخەکان بەخێرایی بەرزبوونەوە و لۆجیکی بازاڕ چەسپا. ئەم گۆڕانکارییە بووە هۆی شۆکێکی کۆمەڵایەتیی مەترسیدار و “هەژاریی وزە”ی گەورەی لێکەوتەوە.

گۆڕینی شێوازی دابینکردنی کارەبا بۆ هاووڵاتییان لە هەرێمی کوردستان، لەژێر ناوی “پڕۆژەی ڕووناکی”دا، تەنیا تەکنیکێکی ئابووری نییە بۆ چارەسەری کەمتەرخەمییەکانی پێشوو. ئەمە چەسپاندنی بنەما فکری و فەلسەفییەکانی “نیولیبرالیزمی بێبەزەیی”یە لە حوکمڕانیدا، کە تێیدا حکوومەت لۆجیکی بازاڕ و قازانج دەخاتە پێش لۆجیکی ماف و پاراستنی کۆمەڵایەتیی هاووڵاتییانەوە و مافی دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی ژیان، وەکوو کارەبا، دەکاتە بارمتەی توانای داراییی تاک. حکوومەتی هەرێم بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و کۆکردنەوەی داهات، پەنا بۆ تەکنەلۆجیای سزا دەبات و ئەمەش هەمیشە دەبێتە هۆی ناسەقامگیری و گرژیی کۆمەڵایەتی و پێشێلکاریی مافی مرۆڤ و تێکچوونی ڕەوایەتیی سیاسی. حوکمڕانیی ڕاستەقینە بە تەکنەلۆجیا ناچەسپێت، بەڵکوو بە دادپەروەری و متمانەی هاووڵاتییان دێتە دی.

ژینا و چوارچێوەی پرسی کورد

2026-09-11T11:33:43Z

شەهیدکردنی ژینا ئەمینی تەنیا ڕووداوێکی بەڕێکەوت، یاخود پەیوەست بە ڕێساکانی پۆششی زۆرەملێ لە ئێراندا نەبوو، بەڵکوو خوێندنەوەی ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوە تەنیا لەناو چوارچێوەی پرسی ڕەوا و دۆزی مێژوویی نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا مانای تەواوی خۆی وەردەگرێت. مێژووی دەسەڵاتە سەنتراڵەکانی ئێرانی داگیرکەر هەمیشە کورد وەکوو پەراوێزێکی مەترسیدار و جیاواز لە ناسنامەی سەپێنراوی ناوەند بینیوە. جەستەی ژینا، جەستەیەکی کوردی بوو، هەمان ئەو ناسنامەیەی ساڵانێکە لە لایەن دەسەڵاتەوە هەوڵی سڕینەوە و پەراوێزخستنی دەدرێت. سزادانی ژینا لە تاران، درێژکراوەی هەمان ئەو سیاسەتە مێژووییەی دەسەڵاتە، کە هەر دەنگ و ڕەنگێکی جیاوازی دەرەوەی چوارچێوە سەپێنراوەکانی ناوەند بە هەڕەشە بۆ سەر بوونی خۆی دەبینێت. ئەم توندوتیژییە سیستەماتیکە لە بۆشاییەکدا گەشەی نەکردووە، بەڵکوو بەرهەمی ئەقڵیەتێکە، کە هەموو جیاوازییەکی کولتووری و نەتەوەیی وەکوو ئامرازێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی دروستکراوی خۆی تەماشا دەکات.

ژینا لە شوێنێکدا ژیانی لێ زەوت کرا، کە ناسنامەی کچە کوردێک لە تاراندا، بە هەڵگری جیاوازیی نەتەوەیی و کولتووری و ڕوانگە دەبینرا. ئەم جیاوازییە تەنیا لە ئاستی ئاخاوتن بە زمانێکی دیکەدا نانوێنێت، بەڵکوو بڕوانامەی ئامادەیی مێژوویی و ڕەتکردنەوەی ژێردەستەییە، کە لە جەستە و کەسایەتی یەک بەیەکی تاکەکانی کوردستاندا ڕەنگی داوەتەوە. كاتێک ژینا لە ناوەندی دەسەڵاتدا ڕووبەڕووی تووندوتیژی بووەوە، ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەی دوو فەلسەفەی جیاواز بوو؛ فەلسەفەی سەپاندن و یەکپۆشیی ناوەند، لەگەڵ فەلسەفەی سەربەستی و خۆڕاگریی کوردبوون. تاوانەکە تەنیا داپڵۆسینی ئازادییەکی تاکەکەسی نەبوو، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ ڕامکردنی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ، کە سڵ لە گوێڕایەڵی ناکاتەوە و بەها خۆبەڕێوەبەرییەکانی سپۆنسەری ژیانی ڕۆژانەی دەکەن.

دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” و ئەو ڕاپەڕینەی دوای کوژرانی ژینا لە سەقز و سنە و شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتەوە سەری هەڵدا، گەواهی ئەوە دەدەن، کە ئەم پرسە ڕەگ و ڕیشەی لە هۆشیاریی سیاسیی کوردستاندا هەیە. لە ڕاستیدا کوردستان جارێکی دیکە سەلماندی، کە مۆڵگەی سەرەکیی تێکۆشان و بەرەنگاربوونەوەی زوڵمە. ژینا لەم هاوکێشەیەدا بووبووە خاڵی بەیەکگەیشتنی دوو جۆر لە چەوسانەوە؛ چەوسانەوەی جێندەری و جیاکاریی نەتەوەیی. ئازادیی ژن لە کوردستاندا جیاواز نییە لە ئازادیی گشت نەتەوەکە و ناکرێت ڕەهەندە جێندەرییەکەی لە ڕەهەندە سیاسی و کۆمەڵایەتییە نەتەوەییەکەی داببڕدرێت. لە بنەڕەتدا ژن لە کۆمەڵگەی کوردیدا تەنیا قوربانی نییە، بەڵکوو کارەکتەری سەرەکیی پاراستنی زمان و کولتوور و بەردەوامیدانە بە خەبات، بۆیە بەئامانجگرتنی ژینا، لێدانبوو لە بڕبڕەی پشتی بەرهەمهێنانەوەی ناسنامەی کوردی.

هەوڵدان بۆ دابڕینی کوژرانی ژینا لە پرسی کوردستان و کەمکردنەوەی بۆ بابەتێکی کاتیی، یان مافێکی ڕووکەشیی بەکاربەری و نادیدەگرتنی ڕەگی مێژوویی ئەو زوڵمەیە، کە دەیان ساڵە بەسەر نەتەوەی کورددا سەپێنراوە. دەسەڵات تەنیا لە ڕوخساری ژینادا کچێکی ناڕازیی نەبینی، بەڵکوو نەتەوەیەکی بینی، کە ئامادە نییە بپوکێتەوە و لەناو ناسنامەی ناوەنددا بتوێتەوە. ژینا نەوەکوو تەنیا سیمبولی مەزڵومیەتە، بەڵکو بووبووە وەرچەرخانێک لە مێژووی خەباتی سەربەرزانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا و خاڵی دەستپێکی قۆناغێکی نوێ لە ڕاپەڕینی کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی. ئەو چەمک و ئاراستەیەی لە گۆڕستانی ئایچی سەقزەوە بە ڕستەی «ژینا گیان تۆ نامری، ناوت دەبێتە ڕەمز» دەستی پێکرد، سنوورەکانی جوگرافیای بەزاند و پیشانی دا، کە پرسی کورد توانای ئەوەی هەیە بێتە تەوەری سەرەکیی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان.

لێکۆڵینەوە لە پاشخان و دەرئەنجامەکانی ئەم کارەساتە ئاشکرای دەکات، کە گوشارە پێکهاتەییەکان و ڕوانگەی ئاساییشپارێزیی ناوەند بەرانبەر بە کوردستان، هەمیشە زەمینەسازی بۆ بەکارھێنانی تووندوتیژیی بێسنوور دەکەن. کاتێک ناوەند ناتوانێت جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان له چوارچێوەی سیستەمێکی دادپەروەرانەدا لەخۆ بگرێت، ڕێگەی سەرکوت وەکوو تاقە ئامرازی زاڵبوون هەڵدەبژێرێت. بەڵام کاردانەوەی خێرا و سەرانسەریی خەڵکی کوردستان ئاماژەیەکی ڕوون بوو بۆ ئەوەی کە توندوتیژیی دەسەڵات نەیتوانیوە ئیرادەی جەماوەری تێک بشکێنێت، بەڵکوو تەنیا جیاوازی و مەودای نێوان ناوەند و پەراوێزی قوڵتر کردووەتەوە و هۆشیاریی نەتەوەیی بەهێزتر کردووە.

لە کۆتاییدا، هەر خوێندنەوەیەک، کە بیەوێت ژینا لە زێد و لە مێژوو و لە ناسنامە کوردییەکەی داببڕێت، هەوڵێکە بۆ شێواندنی حەقیقەتی ڕووداوەکە و زەوتکردنی مانای ڕاستەقینەی ئەو قوربانیدانە. ژینا بەهۆی ئەو مێژوو و ناسنامەیەی هەڵیگرتبوو بووە ئامانج، وەڵامی کوردستان و خەڵکەکەی بۆ ئەم کارەساتەش ئاماژەیەکی ڕاشکاوانە بوو بۆ ئەوەی کە دۆزی کورد بە شەهیدکردنی ڕۆڵەکانی نەوەکوو بێدەنگ نابێت، بەڵکوو دەبێتە هەوێنی بەردەوامیی و خەبات لەپێناو گەیشتن بە ئازادیی و کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوە و بەدیهێنانی ڕزگاریی یەکجارەکی.

حیکمەتی شکست؛ ماتەم، پڕوپاگەندە و کارگەی بەرهەمهێنانی دوژمن لەنێو دووایین گۆڕان و بەدگۆڕانی پەکەکە دا

2026-09-11T10:58:17Z

زۆربەی بزووتنەوەکان دواجار ئەزموونی ئەو ساتەوەختە دەکەن، کە پڕۆژەکەیان بە تێپەڕبوونی کات و لە ڕێگەی مێژووەوە لە پەلوپۆ دەکەوێت و ماندوو و شەکەت دەبێت. بەڵام ئەوەی پەکەکە و وەرچەرخان-بەدگۆڕانەکەی ٢٠٢٥-٢٠٢٦ی جیا دەکاتەوە ئەوەیە؛ کە بانگەوازی ئۆجەلان لە دوورگەی ئیمرالییەوە بۆ چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوە و گۆڕان و بەدگۆڕانی بزووتنەوەکە بۆ ناو یاسای چوارچێوەی «تورکیای بێ تیرۆر» و قبووڵکردن و بەناوەکییکردنی ئەم بەدگۆڕانە، بریتی نییە لەوەی ئەم شەکەتبوون و لەپەلوپۆکەوتنە ڕوویداوە، بەڵکوو بریتییە لەو شێواز و ڕێچکەیەی ئەم شەکەتبوونەی تێدا دەگێڕدرێتەوە و دەگوازرێتەوە. ئەو ڕێکخراوە شۆڕشگێڕییەی زیاتر لە چل ساڵ سەرقاڵ بوو بە ڕۆنانی ناسنامەی خۆی لە دەوری بەرەنگاریی و خەباتی چەکدارییدا، لە لایەن ڕابەرایەتیی-سەرۆکایەتیی، یاخود شوێنکەوتووانییەوە ڕێگەی پێنادرێت ئەم کۆتاییە، وەکوو کۆتایی ئەزموون بکات، بەڵکوو ڕێک ساتی ئێستا وەکوو سەرکەوتن و بردنەوە، دووبارە پێناسە و ڕاڤە دەکرێتەوە، چەکدانان وەکوو «سەرکەوتنی ستراتیجیی»، خۆبەدەستەوەدان بۆ هەمان لە قاڵبدانی «تیرۆریستیی»، کە ڕۆژگارێک وەکوو جوێنی کۆڵۆنیالیی و ئیمپریالیستیی و فاشیستیی ڕاگەیەنرابوو، ئێستا وەکوو «ترۆپکی حیکمەتێکی باڵای سیاسیی»، کە لە پیرێکی حەکیمەوە دێت، ڕاڤە دەکرێت و مەرگی هەزاران لاوی گەریلای کورد ئێستا وەکوو قەرزێک دەبینرێت، کە لە کۆتاییدا، بەشێوەیەکی پڕ لە ڕاز و ڕەمز و نەبینراو و لە لایەن دەستێکی نادیارەوە، بە تەواویی دراوەتەوە.

لە وتارێکی ٢٠٢٢ی خۆمدا، بەناوی «لە شکستەوە بۆ شانازییکردن بە شکست: لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی بنەماکانی گوتاری کوردایەتیی و عێراقچێتیی»، بە وردیی چوومەتە ناو عەقڵی کاردانەوەیی کوردانی باشوور سەبارەت بەو شتەی لەو ساڵانەی دوواییدا وەکوو گەڕاندنەوەی سەروەریی عێراق بەرانبەر ئەوەی پێیان دەگوت «تڕەکەڵەکی کوردایەتیی» دەبینرا و بانگەشەی بۆ دەکرا. بەشێکی هەڵگرانی ئەم گوتارە ئێستا بە فراوانی لە پەکەکە دا بەرجەستە بوون و تەنانەت میدیای بەرفراوانیشیان بەدەستەوەیە، لەوانە بۆ نموونە، پلاتفۆڕمی ئینگلیززمانی ئەمارگی، کە ساڵانێکی ئێجگار زۆر، بەتایبەتی ساڵی ٢٠٢٢ کە وتارەکەم تێدا نووسی، بەفراوانی و بەشێوەی فرەلایەن باسی هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان و گەڕانەوەی سەروەریی عێراق‌ـیان لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان دەکرد، هەمان ئەو شتەی ئێستا لەژێر ناوی «ئینتگراسیۆنی دیموکراتیی»دا کاری لەسەر دەکەن و پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن.

وتارەکەی ٢٠٢٢م بەدیاریکراویی و بە گشتیی تایبەت نەبوو بە پەکەکە، بەڵام شوێنکەوتووانی ئایدیۆلۆجیای ئاپۆچی بەشێک بوون لە بابەتی ڕەخنەیی من. لەم وتارەدا، هەوڵدەدەم بە دیاریکراویی ئەو تێزەی ئەو کات دەستم پێ کردبوو، لێرەدا فراوانتری بکەم، تاوەکوو دوا لۆجیکی خۆی بیبەم، لە وتارێکی ئەم دواییانەشمدا بەناوی «دۆگماتیزم بەبێ دۆگما: دەروازەیەکی سایکۆلۆجیی بۆ تێگەیشتن لە دۆگماتیزم و کاریزما و ئایینی کەسایەتیی لای ئۆجەلان و پەکەکە» لێکۆڵینەوەیەکی دوور و درێژم لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، نەوەکوو بۆ گوتاری پەکەکە، بەڵکوو بۆ شوێنکەوتووانی پەکەکە ئەنجامداوە. ئەم لێکۆڵینەوەیەی بەردەستتان تەواوکاری وتارەکەی پێشووە، بەڵام هەردووکیان دەکرێت بەشێوەی سەربەخۆ بخوێنرێنەوە.

لە وتاری پێشوودا، گوتبووم پەکەکە ئایدیا و بیرۆکە نییە، بەڵکوو کەسایەتییە، کەسایەتیی بۆ هەرکوێت بەرێت، تەنانەت بۆ ناو خەرەند و بەربوونەوە و دۆزەخیش، بەبێ پرسیارکردن بەدوای دەکەویت. هۆکاری ئەوەش، کە شوێنکەوتووانی پەکەکە هیچ یەکێک لە گۆڕانکارییە خێرا و لەناکاو و دژبەرەکانی ئۆجەلان بۆیان نابێت بە پرسیار، بۆ ئەو شتە دەگەڕێتەوە، کە ئۆجەلان خۆی لە سەرەتای دامەزراندنی پەکەکە دا گوتوویەتی: من کەسایەتیی دەخوڵقێنم. ئەم وتارەی بەردەستتان باس لە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ڕەتکردنەوە دەکات. واتە ڕەتی بکەیتەوە شکست وەکوو شکست ببینیت، ڕەتکردنەوە وەک کلیلی سەرەکیی بۆ هەر شتێک، کە دەکرێت لەڕووی دەروونشیکاریی و فەلسەفیی و سیاسیی و کۆمەڵناسانەوە بەرانبەر پەکەکە و پەرستشی کەسایەتیی لە دەوروی ئۆجەلان‌دا، بگوترێت. سێ نیشانەی بنچینەیی لەم ڕەتکردنەوەیەدا هەن:

یەکەم، پێکهاتە و بونیادی ماخولیایی، کە قەدەغەی دەکات پرسە و ماتەم بۆ بابەتێکی لەدەستچوو بگێڕیت و لەڕووی سایکۆلۆجییەوە بێتوانات دەکات لە توانای ماتەم و پرسە و داننان بە لەدەستچوون. بەڵام لە بەرانبەردا، ئەم لەدەستدانە دەباتە ناو تاقانە وێنەی خودی بزووتنەوەکەوە.

دووەم، دەزگایەکی بەرهەمهێنانی گوتاری پڕوپاگەندە، کە هەرگیز ڕێگە نادات تۆ ڕاستیی لە ڕاڤە جیا بکەیتەوە، حەقیقەت و واقیع لە درۆ و پڕوپاگەندە جیا بکەیتەوە. لەناو ئەم دەزگایەدا، واقیعییەت خۆی دەبێتە شتێک شیاوی دانوستان لەسەرکردن.

سێیەم، ڕەوانبێژیی و ڕیتۆریکێکی ئەخلاقیی، کە ناکۆکیی و ناهاوڕایی ستراتیجیی دەگۆڕێت و بەرگی خیانەتی لەبەر دەکات، بۆ ئەمەش لە شوێنی دوژمنە کۆنە بەرهەمهێنراوەکان، کە چیدیکە باویان نەماوە، وێنەی دوژمنی نوێ ڕۆدەنێت. هەموو ئەمانە وا دەکەن سیستەمێکی بەرگریی لەناو جەستەی ئەم بزووتنەوەیەدا دروست ببێت بەرانبەر هەموو ڕامان و ڕەخنەیەکی دەرەکیی بووەستێتەوە.

فرۆید لە ماتەم و ماخولیا (١٩١٧)دا، جیاکاریی لەنێوان دوو وەڵامدا بەرانبەر لەدەستچوونی بابەتێکی سەر بە وزەی دەروونیی دەکات. ماتەم (Trauer) ئازاربەخش و بەژانە، بەڵام تێپەڕ و کاتییە. تاقیکردنەوەی واقیعییەت دواجار ئیگۆ (من) ناچار دەکات قبووڵی بکەم بابەت-ئۆبجێکت چیدیکە بوونی نییە، پاڵنەری ئارەزوو و لیبیدۆ بست بە بست پاشەکشێ لە خۆهەڵواسین بەو بابەت-ئۆبجێکتەوە دەکات، کە ئێستا لەدەستچووە، تاوەکوو ئەوەی بتوانێت لە شوێنێکی دیکە دووبارە بە گەڕی بخاتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، ماخولیا (Melancholie) لەو شوێنە سەرهەڵەدات، کە ئیگۆ ناتوانێت دان بەم ڕەهەند و کردەیەی جیابوونەوە لە بابەت و ئۆبجێکتەکە بنێت، کە ئێستا لەدەستچووە. لەجیاتی دەستبەرداربوونی بابەت و ئۆبجێکتەکە و وازهێنان لێی، ئیگۆ خۆی لەگەڵ پێناسە و هاوشێوە دەکات، بەجۆرێک وەکوو فرۆیدا دەڵێت؛ «سێبەری بابەت-ئۆبجێکت باڵ بەسەر ئیگۆدا دەکێشێت». ئەم ناڕوونیی و نادیارییەی ببووە پێناسە و سروشت و خەسڵەتی پەیوەندیی بە بابەت و ئۆبجێکتی ونبوو و لەدەستچووەوە، بزر نابێت و لاناچێت، بەڵکوو بەرەو ناوەوە پاشەکشێ دەکات، دەبێتە خۆلۆمەکردن و خۆسەرزەنشتکردنێکی بێ ڕەحمانە خۆ لە بەهاداماڵین، کە لە بە نزیکبوونەوە و ڕوانین لە نزیکەوە، هەموو کاردانەوەیەک بەرانبەر بە دەرەوە کاتێک بیریان دەخاتەوە ئەم ئۆبجێکتە لەدەستچووە، هەوڵە بۆ شاردنەوەی ئەو هەستە ناوەکییەی خۆلۆمەکردن و بۆ شاردنەوەی خۆلۆمەکردنیش، هەمیشە دەبێت ئەوی دیکەی دووەم لۆمە بکرێت.

ئەگەر ئەمە بگوازینەوە بۆ ناو ڕاستییەکی سیاسیی هەنووکەیی، وەکوو دەستپێکی وتارەکە بەڵێنی دابوو، ئەوا دەبینین هەلومەرجی ئێستای پەکەکە ڕێک کتێبێکی وانەیی و بونیادێکی ماخولیاییە، نەوەکوو ماتەم و پرسە. ئەو بزووتنەوەیەی ئەو بابەتەی لەدەستداوە، کە بۆی دامەزرابوو بریتین لە: ئاسۆی ڕزگاریی نەتەوەیی و ئەو بەڵێنەی قوربانیی دەبێتە هۆی دەوڵەتێکی سەربەخۆ و یەکگرتووی کوردیی و لە ئایدیۆلۆجیای دواتری بزووتنەوەکەشدا، بەڵێنی بەهەشتی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیی وەکوو تاکەچارەسەر و ئەڵتەرناتیڤی خۆسەریی کوردیی، نایەوێت و ڕێگە نادات دەستبەرداری ئەو بابەتە ببێت، کە بۆی دامەزرابوو و ماتەمی بۆ بگێڕێت، بەڵکوو ماخولیانە خۆی بەو ناسنامەیەوە هەڵدەواسێت، کە بووەتە بابەتی بزووتنەوەکە، بەبێ ئەوەی هیچ یەکێک لە ناوەڕۆکەکانی پێشووی مابێتن؛ نە پرسی نەتەوەیی و نە خەباتی چەکداریی و نە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیی و سێ بنچینەییترین ستوون و پایەی بزووتنەوەکە، هەموویان لەدەستچوون. نابێت دان بەوەدا بنرێت، کە خەبات لەدەستچووە و کۆتایی هاتووە، بەڵکوو لەناو ئیگۆی خودی بزووتنەوەکەدا نقووم دەکرێت، کە ئێستا بەجۆرێک دەدوێت، وەکوو بڵێیت هێشتا بەرجەستەکەری ئەو خەباتەیە. تەنانەت لەو کاتەشدا، کە هەموو هەلومەرجە ماتریالیی و بابەتییەکانی بەردەوامیی خەبات لەدەستچوون. ڕێک وەکوو چۆن وێنەی کلینیکیی فۆرید دەتوانێت کۆمەکمان بکات، ئەو ناڕوونی و ئارەزووە لەدەستچووەی دەبوو ماتەم و پرسە کاری قورسی لەسەر بکات بۆ تێپەڕاندنی. بۆ نموونە، تووڕەیی، کە بە تەواویی ڕەوایە و چوار دەیە قوربانییدان، چیدیکە ئاراستەی دەرەوە و دوژمنێکی مێژوویی ناکرێت، بەڵکوو ئاراستەی ناوەوە و ئاراستەی خودی ئەو کۆمەڵگە و ئەندامانە دەکرێت، کە بزووتنەوەکە بەڵێنی دابوو، ڕزگاریان دەکات. ئەوە چیدیکە دەوڵەتی تورکیی نییە تۆمەتبار بکرێت بەوەی لەپەلوپۆکەوتنی بزووتنەوەکەی خراپ قۆستووەتەوە و خەریکە دەیکاتە ئامرازێک بۆ ئیهانەکردن بە کۆی بکەری مرۆیی کورد، بەڵکوو ئەوە ڕەخنەگرانی کوردن مۆرکی خیانەتیان لێ دەدرێت، چونکە تێبینیی ئەم حاڵەتە ناوبراوانەی سەرەوە دەکەن.

ئەمەش دەقاودەق ئەم میکانیزمەیە لە وتاری پێشوومدا، دۆگماتیزم بەبێ دۆگما، سەبارەت بە پەرستشی کەسایەتیی ئیمرالی لەناو چوارچێوەی چەمکسازیی هاوشێوە، بەڵام جیاوازتردا دەرم بڕیوە، لە ڕێگەی «بەئایدیالییکردن و بەنموونەییکردن، ڕابەر لە ڕەخنە دەپارێزێت و لە ڕێگەی گۆڕینی شکست و نسکۆکان بۆ ناو بەڵگەی ڕوون و ڕاشکاو لەسەر حیکمەت و دانایی سەرووی ئاسایی و مرۆییەوە قەڵغانێکی بەهێز، خەرمانەیەکی پیرۆز بە دەوری ڕابەردا دروست دەکات، لە هێرشی دەرەکیی و لە ڕەخنە و ڕووبەڕووبوونەوە دەی پارێزێت».

ماخولیا و بەئایدیالییکردن دوو دیوی هەمان دراوی ڕەتکردنەوەن. فرۆید ئەم پەیوەندییەمان بۆ ڕوونتر دەکاتەوە: خۆیەکسانکردن و خۆهەڵواسین بە فیگەر و بکەری ئایدیالیزەکراوەوە، لە ڕووی بونیادییەوە، بریتییە لە کردەی ئاوێتەکردن و تواندنەوەی ئەو شتەی لە خۆیەکسانکردنی ماخولییانە بە بابەتی لەدەستچووەوە جیا ناکرێتەوە. کاتێک ڕابەر-سەرۆک پێگەی ئیگۆ-من-ئایدیال بۆ سەرجەمی پەیکەرە گشتیی و کۆییەکە وەردەگرێت، ئەوا لەدەستچوونەکانی گرووپەکە تەنیا دەکرێت لەڕێگەی ئەوەوە زیندوو بکرێنەوە و بەگەڕ بخرێنەوە. لەبەرئەوەش، شوێنکەوتووانی ئەم بزووتنەوەیە ڕێگە نادەن ئۆجەلان وا دەربکەوێت کە شکست دەهێنێت، ئەوا دەبێت شکستی بزووتنەوەکە بە ئاوڕدانەوە لە ڕابردوو وەک سەرکەوتنی ئەو دەربکەوێت، ئەوەی ڕوودەدات، دەکرێت هاوکات خیانەتی مێژوو بێت، واقیعی سیاسیی بێت، نەک هەڵەکانی سەرۆک، چونکە باوەڕی بنچینەیی و باوی چەسپاو و ڕەگداکوتاو ئەمەیە: سەرۆک هەڵە ناکات.

دەتوانین بە گەڕانەوە بۆ تیۆری سایکۆلۆجیای جەماوەر لای فرۆید ئاماژە بە شانۆنامەی رێچاردی سێیەمی ویلیام شەکسپیر بکەین. لەم شانۆنامەیەدا، ڕیچاردی سێیەم دەبێتە فیگەرێکی پارادایمیی و پارادایمسازی «ئاوارتە» و «نائاسایی»، «دەسەڵاتی نائاسایی، “کە ئێستا بە گشتیی تەنانەت بەشێوەیەکی باو وەکوو ‘موگناتیسی ئاژەڵیی’یش پێناسە دەکرێت” دەبێت هی هەمان ئەو دەسەڵاتە بێت، کە دەبێت لە لایەن خەڵکی ئاسایی و سەرەتاییەوە وەکوو سەرچاوەی تابوو سەیر بکرێت، هەمان ئەو دەسەڵاتەی لە پاشایان و سەرخێڵەکانەوە سەرچاوە دەگرێت و نزیکبوونەوە لێیان ترسناک دەبێت». ڕیچاردی سێیەمی شەکسپیر پێی وایە، خاوەنی ئەم دەسەڵاتەیە، بەڵام نادادپەروەریی بەسەردا جێبەجێ کراوە و لەم ڕووەوە مادام ئەم نادادپەروەرییەی بەرانبەر کراوە، دەبێت لە دەرەوەی هەموو ئەو یاسایانەوە بووەستێت، کە هەمووان بەیەکەوە گرێ دەداتەوە. ڕیچارد تێکچوونی جەستەیی خۆی وەکوو دزییەک ڕاڤە دەکات، کە سروشت بەرانبەری ئەنجامی داوە، بەو باوەڕە دەگات جوانی و چێژ و خودڕەزامەندیی لێ سەندراوەتەوەتەوە، ئەو شت و چۆنایەتییانەی ئەوانی دیکە هەیانە. بە پێچەوانەی دوکی یۆرک، کە خەم و ناڵینی پەیوەندییان بە لەدەستچوونە بەرجەستە و کۆنکریتییەکانی وەکوو لەدەستچوونی پانتایی و قەڵەمڕەو و تاجەوە هەیە، لەڕووی تیۆرییەوە دەکرێت ڕۆژێک لە ڕۆژان قەرەبوو بکرێنەوە و بەدەست بهێنرێنەوە. لەدەستچوونەکانی ڕیچارد خەیاڵیی و بوونگەریین، ناتوانێت ئەو شتە ساڕێژ بکات و بەدەست بهێنێتەوە، کە پێیوایە، لێی وەرگیراوە و لێی دزراوە چونکە بەهۆی ئەو تەواوێتییە ڕەسەن و بنچینەییە نارسیستییەی ئارەزووی دەکات، کە هەرگیز لە ڕاستییدا بوونی نەبووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم لەدەستدانە خەیاڵییە بەجۆرێک دەبینێت و ڕەفتاری لەگەڵ دەکات وەکوو بڵێیت قەرزێکە ئەویدیکە دەبێت پێی بداتەوە. ئەمەش دەبێتە پاساو و ڕەوایەتیی سایکۆلۆجیی بۆ هەموو جوڵەکانی تاوان و هەڵبەز و دابەزەکانی. لەبەرئەوەی پێی وایە، هەڵەی بەرانبەر کراوە، ئەوا هەست بەوە دەکات دەبێت یاساکان پێشێل بکات، بەسەر هەموو قەدەغە و ڕێگرییە ئەخلاقییەکاندا باز بدات، کە حوکمی خەڵکانی ئاسایی دەکەن. ڕیچاردی سێیەم بەتەنیا یاسا تاقانەکان ناشکێنێت، لۆجیکەکەی لە کۆتاییدا بە ئاراستەی وێرانکردنی سەرجەمی ئەو نەزمە کۆنە کۆمەڵایەتیی و کولتووریی و سیاسییەدا دەڕوات، کە یاساکانی بە بۆچوونی خەیاڵیی ئەو، لەویان بێبەریی و مەحروم کردووە.

بەڵام ئەگەر بۆ خاڵ و ئاماژە قووڵترەکەی فرۆید بگەڕێینەوە، دەبینین دەسەڵاتی ڕیچارد لە سامان و کاریزما، یاخود چۆنایەتیی شایانی سەرسامیی و ستایشەوە نایەت. شەکسپیر بە مەبەستەوە بەشێوەیەکی ڕێژەیی پاڵنەری ڕاستەقینەی ڕیچارد بە ناڕوونیی دەهێڵێتەوە، ڕێگە بۆ بینەر-بەردەنگ خۆش دەکات خۆی لەگەڵ خەم و پەژارەی ڕیچارد هاوناسنامە و هاوشێوە بکات نەوەکوو تەنیا لە دەرەوە حوکمی بەسەردا بدات و بڕیاری لەسەر بدات. ناتەواویی جەستەیی و ڕق و کینەی ڕیچارد دەبێتە کێشکردنێکی سەرسوڕهێنەری شتێکی گشتیی و گەردوونیی. هەمووان هەست بە لەدەستچوونی نارسیزمی بنەڕەتیی و یەکەم و ترسی ئەو دۆزینەوەیە دەکەن، کە ڕەنگە ئێمە نەتوانین ببینە خاوەنی هەموو ئەو شتانەی ئارەزوویان دەکەین. ڕیچارد ئەم لەدەستچوونە گشتییە دەگۆڕێت و دەباتە ناو نادادپەروەرییەکی تایبەتەوە و خۆی وەکوو تاکە کەس پیشان دەدات لە لایەن سروشتەوە «بێشەرمانە مۆری لێدراوە» و لەم ڕووەوە تاکە کەسە مافی تۆڵەکردنەوەی هەیە. بەردەنگ-بینەر خەم و پەژارە و گازاندە بچووکترەکانی خۆی لە فۆڕم و شێوەی زێدەڕۆییکراو و گەورەکراوی ڕیچاردـدا دەناسێتەوە، خۆی لەگەڵ هاوشێوە دەکات، لەگەڵ ئەوەش تاوانە ڕاستەقینەکانی ڕەت دەکاتەوە. ئەمەش ئەو شتەیە ڕیچاردی سێیەم دەکاتە ڕابەر و سەرۆکی بەهێز لە مانای فرۆیدیی‌دا: ئەو دەبێتە بەرجەستەکەر و کێشکەری ڕق و کینەیەک، کە شوێنکەوتووانی لە سەرەتاوە لەناو خۆیاندا هەڵیانگرتووە، بەڵام ناتوانن دەری ببڕن و دای بڕێژن و پیشانی بدەن. لەبەرئەوە هێزی کێشکردنی ڕیچارد لەو شتەدا نییە کە هەیەتی، بەڵکوو لە توانای دایە بۆ نوێنەرایەتییکردنی مانا و دیدگای ئەوان بۆ بێبەشبوون و بێبەرییبوون، هەروەها لێوەشاوەیی. بەڵام ئەو بابەتەی هەوڵی دۆزینەوە و بەدەستهێنانەوەی دەدات، واتا نارسیزمی یەکەم و بنەڕەتیی، خۆی لە جەوهەردا فەنتازیا و خەیاڵێکە. کە هەموو قەدەغە و یاسا و دامەزراوە کۆمەڵایەتیی و ئایدیا و ناسنامە و پەوەندییەکان لە هەوڵی دۆزینەوەی ئەو بابەتەدا وێران بوون، ئەوا چیدیکە بەهەشتی لەدەستچوو بوونی نابێت و چاوەڕوانمان نابێت، بەڵکوو تەنیا بۆشایی و بەتاڵیی دەمێنێتەوە.

نارسیزمی گرووپیی، بەو مانایەی ئێریک فرۆم هەیەتی، ڕەهەندێکی دیکە لەم میانەیەدا نمایش دەکات: ئەوەی نارسیزمی گرووپیی دەیخاتە بەردەستی شوێنکەوتووانی، بریتی نییە لە ناوەڕۆکی حەقیقیی «ئێمە هەوڵ بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی»، یاخود «هەوڵ بۆ کۆنفیدرالیزمێکی دیموکراتیی نادەوڵەتیی» دەدەین، بەڵکوو ئەوەی زۆر کاریگەرترە ئەوەیە، کە «ئێمە» هەر شتێک خەباتی بۆ بکەین، هەر فۆڕم و ئایدیا و ناوەڕۆکێک، ئەوا پێشکەوتووترین و ڕاستترینە، لە ڕووی مێژووییەوە وەڵامگۆترین و هۆشیارانەترینە و لە ڕووی ڕابەرایەتییشەوە، لە لایەن کەسێکەوە ڕابەرایەتیی دەکرێت، کە مێژوو شتی وای بەخۆیەوە نەبینیوە.

ئەوەی ماخولیا قەدەغەی دەکات و ماتەم-پرسە ڕێگەی پێ دەدات، ڕێک بریتییە لە بونیادنانەوە و ڕۆنانەوەی ئەو ناسنامە دەستەجەمعیی و کۆلەکتیڤەی فێرکاریی سیاسیی پێویستییەتی. ئەو بزووتنەوەی توانا و هێزی پرسە و ماتەمی هەبێت، دەشتوانێت بڵێت: ئێمە جەنگاین و بەو ئامانجانە نەگەیشتین، کە دەمانویست پێیان بگەین، ئێستا دەبێت سیاسەتێکی جیاوازتر و میانڕەوتر و ڕاستگۆیانەتر لەسەر بنەمای ئەم شکستە دابمەزرێنین. بەڵام ئەو بزووتنەوەیەی ماخولیانە دامەزرابێت ناتوانێت شتێکی وەها بڵێت، چونکە گوتنی ئەمە، ڕێک پێویستی بە جیابوونەوە لە بابەتی لەدەستچوو هەیە: داننانی ڕاستگۆیانە بەوەی ئەو ئایدیالەی هەمان بوو پێی نەگەیشتین، بەڵام دەڵێت ئێمە بە زۆر شت گەیشتین و زۆر شتمان بەدیهێنا. ئەلێکساندەر میتشەرل‌یش لە کتێبە بەناوبانگە کلاسیکییەکەیدا، بەناوی ” بێتوانایی لە مانگێڕان: بنچینەکانی ڕەفتاری گشتیی” باسی دەکات. ئەڵمانەکان کاتێک بەهۆی هەبوونی ڕابەرێکی ئەفسانەییەوە پێیان وابوو هەرگیز ناکەون، کاتێک لەناکاو ڕابەری ئایدیال نامێنێت، «منی ئایدیال» زیانی بەردەکەوێت، لەبری ماتەمگێڕان بۆ ئەو نەمانە، پەنا بۆ ماخولیا دەبەن. بۆ ئەوەی پیشانیشی نەدەن لە ماخولیادا دەژین، دەبوو ڕاستەوخۆ نکوڵیی لە ڕابردوو بکەن. جارێک دەیانگوت؛ «جەنگ باشترە لە کۆیلایەتیی»، بەمە نەیاندەویست ماتەم بگێڕن، بەڵام دوای جەنگ دیسان بۆ ڕاکردن لە ماتەم، دەیانگوت؛ «جەنگ خۆی لوتکەی کۆیلایەتییە». مردووان لەم ئابوورییە سیاسییەی بزووتنەوەی ماخولیاییدا نابێت وا دابنرێن، کە لەپێناوی پڕۆژەیەکی شکستخواردوودا مردوون و شەهید بوون، «شەهید نامرن» وەکوو دروشم و جەختکردنەوە لێی ڕێک دوای شکست و ڕادەستبوونی بزووتنەوەیە، ئەم ڕێگەپێنەدانەیە. پڕۆژەکەش بەجۆرێک دەنووسرێتەوە، کە وا دەربکەوێت هەرگیز لەوە نەکات، کە پڕۆژەیەکی شکستخواردووە.

شیکاریی هانا ئارێنت بۆ پڕوپاگەندەی تۆتالیتاریی، کە بە فراوانیی لە کتێبی “سەرچاوەکانی تۆتالیتاریزم”دا پەرەی پێداوە، تاوەکوو ئەمڕۆش زیاتر لە هەر لێکۆڵینەوەیەکی دیکەی هاوچەرخ دەربارەی «هەواڵ و زانیاریی هەڵە» بە وردبینترین دەق دەمێنێتەوە. ئارێنت مەترسییەکە لە هەڵەبوونی بانگەشەیەکی تایبەتدا نابینێت، بەڵکوو لە هەڵگرتن و لەناوبردنی ئەو جیاوازییەی هەڵە پشتی پێ دەبەستێت. ئەو دەنووسێت بابەتی نموونەیی ئایدیالی پڕوپاگەندەیەکی وەها بریتی نییە لە باوەڕدارێکی باوەڕپێهێنراو، بەڵکوو بریتییە لەو کەسەی بۆ ئەو چیدیکە «جیاوازیی و جیاکاریی لەنێوان ڕاستیی و خەیاڵ، جیاکاریی لەنێوان حەقیقەت و هەڵەدا نامێنێت». ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتار و سەرتاپاگیر داوا لە شوێنکەوتووانی ناکات باوەڕیان بە یەک درۆ هەبێت، بەڵکوو چوارچێوەیەکی سەرتاپاگیری ڕاڤەکارییان دەخاتە بەردەست، بۆئەوەی بتوانن هەموو ناکۆکییەکی ئەزموونگەریی هەڵبلوشن و قوت بدەن، کە ڕەنگە لە حاڵەتێکی پێچەوانەدا ببێتە هۆی پاشگەزبوونەوەی شوێنکەوتووان لەو ئایدیۆلۆجییە.

ئەمەش ڕێک ئەو میکانیزمەیە لەناو گوتاری ئێستای پەکەکەـدا کار دەکات، بە ئاستێکی وەهاش کار دەکات، کە بە سانایی بڵاو ببێتەوە. بۆ نموونە، جووڵەیەکی کارگێڕیانەی ئەنقەرە دەتوانێت وەکوو «دانپێدانانی فەرمیی» مافەکانی کورد لێک بدرێتەوە. لێدوانێکی ناڕوونی وەفدی ئیمرالیی دەتوانێت وەکوو دابڕانێکی مێژوویی بخوێنرێتەوە. نەبوون و نائامادەیی بەرچاوی هەر جۆرە گەرەنتییەکی یاسایی بە مافە سیاسیی و زمانەوانییەکانی کوردـدا دەشێت و دەکرێت وەکوو بەڵگەیەک لە قەڵەم بدرێت، کە شتەکان وا خەریکن ڕوودەدەن و بەدڵی ئێمە دەچنە پێشەوە، مرۆڤ تەنیا پێویستی بە کەمێک لەسەرخۆیی و ئارامیی هەیە. لەوەش گرنگتر، کاتێک هەر یەکێک لەم بانگەشانە بخرێنە ژێر تیشکی ڕەخنە و ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی بکرێنەوە، وەڵامی حازربەدەست هەرگیز بریتی نابێت لە خستنەڕووی فاکت و ڕاستییەکی پێچەوانە، بەڵکوو حیکایەت و گێڕانەوەیەکی پێچەوانە: «پڕۆسەی ئاشتیی» دژ بە «تورکیای بێ تیرۆر»ی ئەنقەرە دادەنرێت، هەر یەکێکیان وەکوویەک دەتوانن لە ئاستی حیکایەتدا ڕاست بن، بەڵام لە ئاست بەدەستەوەدانی ئەو فاکت و ڕاستییە یاساییە بێدەنگن، کە پەکەکە بە تەواویی خۆی لەناو باڵەخانەی یاسای دژەتیرۆری تورکیاـدا زیندانیی کردووە و خۆی ڕادەستی ئەم یاسایە کردووە. دەرەنجامەکەش ڕێک بەو چەشنەی هانا ئارێنت دەستنیشانی کردووە، بریتی نییە لە سەرکەوتنی حیکایەت و خەیاڵێک، بەڵکوو زۆر و زەوەندبوونی بانگەشە کێبڕکار و وەکوو یەکێک لە هەڵبژێردراوەکان، کە پراکتیکی پشتڕاستکردنەوە و سەلماندن لەم حیکایەتانەدا، هەموو جۆرە بناغەیەکی سیاسیی لەدەست دەدات و دەپەڕێتەوە ناو هەرێمی ڕاز و ڕەمز و عیرفانەوە، «ڕەنگە ئێمەش نەزانین لە پشتی پەردەوە چی دەگوزرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە سەرۆک هەموو شت دەزانێت و گومان لە دانایی و حیکمەت و خەم و پەرۆشی ئەو ناکرێت».

کەس پێویستی بەوە نامێنێت بەهۆی درۆیەکەوە باوەڕی پێ بهێنرێت، تەنیا ئەوەندە بەسە چیدیکە کەس لە هەبوونی خەیاڵ و ئایدیا و تێز و بیرۆکە دژبەر و ناکۆکەکان شەرمەزار نەبێت و ئارەقەی شەرم نەڕێژێت، بەڵکوو وەکوو شتێکی شکۆمەندیش بیانبینێت. لیۆ لوێڤنتالی فەیلەسوفی ئەڵمانیی دەڵێت، لەم جۆرە ئایدیۆلۆجییانە و لەم مۆدێلەی ڕۆنانی خەیاڵ و حیکایەت و لێڵکردنی فاکتدا، هەرگیز ناوەڕۆکی بڕیاردانەکان گرنگ نین، چیان تێدایە و ناوەڕۆکی دەربڕینەکان چۆن چۆنین گرنگ نین، ئەوەی هەرە گرنگە، بریتییە لەوەی کێ ئەمانەی گوتووە. دەربڕین و وتەکانی ئەو کەسە هەرگیز بانگێشتی ئەوەت ناکات، کە پشکنین و لێکۆڵینەوە بۆ ناوەڕۆک بکەیت، بەڵکوو بانگێشتت دەکات بە دوای وتەکان بکەویت، بەناوەکییان بکەیت و جێبەجێیان بکەیت و هەرگیز پرسیار نەکەیت.

ئەوەی لەمەشەوە دێتە ئاراوە، بریتی نییە لەوەی شوێنکەوتووان دەشێت شتێکی ناڕاستیان پێ گوترا بێت. ئەوەی بزووتنەوەکە پێویستییەتی، بریتییە لە توانای دیاریکردن و لێکدانەوەی ڕووداوەکان، لە هەر بارودۆخێکدا، بەگوێرەی ئەو حەز و ئارەزووەی لەگەڵ ئەم خەیاڵەدا دەگونجێت. شکست، پێش ئەوەی هەرگیز دەرفەت دروست ببێت، وەکوو شکست تۆمار بکرێت، بە سەرکەوتن دەفرۆشرێتەوە. خۆبەدەستەوەدان و ڕادەستبوون وەکوو ستراتیجیی دەخوێنرێتەوە، پێش ئەوەی دەرەنجامەکانی شیبکرێنەوە و هیچ دەرفەتێک بۆ لێکدانەوەی ڕەخنەیی لەسەر ئاکامەکانی دروست ببن و ڕەخنە وەکوو دوژمنایەتیی دەبینرێت، پێش ئەوەی سەیری ئەو ئارگومێنتە بکرێت، کە ڕەخنەکە هەڵی گرتووە. پڕوپاگەندە لەناو ئەم ئایدیۆلۆجییەدا لەسەر ئەوە دەکرێت، کە هەڵوەستە لەسەر بیروباوەڕ بکات و ڕێگەی پێ بدات، بە مانای وردی هانا ئارێنت، پڕوپاگەندە خۆی بووەتە چوارچێوەی زانینناسیی و مۆدێلێکی نوێی مەعریفە، خەریکی ڕێکخستنی ئەو شتە دەبێت، کە پێویستە هەموو لێکدانەوە و بۆچوون و ڕەخنە و نرخاندنەکان بەگوێرەی ئەو چوارچێوەیە بپێورێن، کە بزووتنەوەکە دای هێناوە، لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیەوە، ڕەخنە و تێگەیشتن و ڕاستگۆیی و شکۆ و شەرەف نییە، بەڵکوو خیانەت و نەزانین و شکۆفرۆشییە.

لە چوارچێوەی پڕوپاگەندەی پەکەکەـدا، جەنگێکی سەرتاپاگیر لەسەر فاکت هەیە، مادام قەرەباڵغییەکی وەها گەورەی بە هەزاران مۆدێلی جیاوازی میدیا دروست کردووە، دەرفەت بۆ ئەوە ناهێڵێتەوە بزانیت چی لەسەر ئەرزی واقیع ڕوو دەدات. بۆ نموونە، مەرسومێکی زارەکیی حکوومەتی سووریا وەکوو «دانپیانانی فەرمی بە زمانی کوردیی» لە قەڵەم دەدرێت، بەڵام هێندە بەشێوەی قەرەباڵغ و فراوان دەگوازرێتەوە، خەڵک توانایان نامێنێت بزانن جیاکاریی لەنێوان مەرسوم و یاسا و دەستووردا بکەن و ناوەڕۆکی مەرسومەکەش هەرچییەکە گرنگ نییە، ئەوەش گرنگ نییە، کە ئەوە “ئەحمەد شەرع”ـە ئیمزای کردووە، بەڵکوو گرنگییەکە تەنیا ئەوەیە کە ماشێنی پڕوپاگەندەی پەکەکە گواستوویەتییەوە. بەڵام پێت ناڵێت لە مەرسومدا گەرەنتی نییە، پێشت ناڵێت زمانی کوردی دانی پێدانەنراوە، بەڵکوو کورتکراوەتەوە بۆ سێ وانەی ئارەزوومەندانە لە حەفتەدا، کە ناوەڕۆکی وانەکانیش حکوومەتی ناوەندیی دەری دەکات. بەڵام ئەمە هێشتا هەموو پرسەکە نییە، چونکە پەکەکە دەزانێت حکوومەتی سووریا دانی بە زمانی کوردی‌دا نەناوە، لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە بۆ ئەوەی پرسی شۆکی دەروونی نەبێتە قومبەلەیەک و پێیدا نەتەقێتەوە، بەمەش ئاگاداری سایکۆلۆجیای شوێنکەوتووەکانییەتی. سەرەتا دێت وەکوو دانپێدانان دەیگوازێتەوە، بەڵام کاتێک ناڕەزایەتیی دروست دەبێت، دەچێتە پاڵ ناڕەزایەتییەکەوە، ئەمجارە فۆڕمی هەواڵەکە بە شێوەیەکی دیکە دەگوازێتەوە: زمانی کوردیی دەبێت لەپاڵ زمانی عەرەبییەوە لە هەموو قۆناغەکاندا بخوێنرێت. ئەوەی پەکەکە دەیزانێت ئەو شتەیە: لای شوێنکەوتووانی هیچ هێز و توانایەک نەماوەتەوە بۆ جیاکردنەوەی فاکت و ڕاستیی، لە خەیاڵ و ناڕاستیی. بۆیە، ئەوەی ئەمڕۆ مەرسومێکی ساختە بە دانپێدانانی ڕەسمیی بە زمانی کوردی‌یدا دەگوازێتەوە، دەزانێت کەس پرسیار لە ناوەڕۆکەکەی ناکات، بۆیە بە سانایی سبەی هەواڵێکی دیکە دەگوازێتەوە، هەواڵی ئەمڕۆ ڕەت دەکاتەوە. ئەمەش ئەو شتەیە، کە دەزگای پڕوپاگەندەی سەر بەم بزووتنەوەیە شوێنکەوتووانی فێرکردووە شەرم لە ناکۆکی و دژبەرییەکانی ناو گوتاری حیزبەکە نەکەن، بەڵکوو شانازیی پێوە بکەن.

کاریگەرترین پاساو و ڕەوایەتیدانی بەردەستی بزووتنەوەکە هاوکات لە ڕووی ئەخلاقییەوە کاریگەرترینیشە، دەڵێت: ئەگەر پەکەکە چەکی دانەنایە، کوردێکی زۆر دەبوونە قوربانیی و ڕووبەڕووی جینۆساید دەبووەوە. وەکوو لە وتاری «دۆگماتیزم بەبێ دۆگما»دا گوتبووم پەکەکە ئایدیا نییە، کەسایەتییە. ناوەڕۆکی وتەی کەسایەتی-سەرۆکایەتی هەرچییەک بێت گرنگ نییە، بۆ نموونە، تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥، هەموو پەکەکەییەک پێی وابوو، چەکەکانی دەستی گەریلا پیرۆزن، هەرگیز نابێت دابنرێن. لەو ڕۆژەوەی پەکەکە چەکی هەڵگرتووە، زیاتر لە چل ساڵ چەکی دەستی گەریلا پیرۆز بوو، بەپێی دوو ڕاپۆرتی جیاوازی سەر بەو تەڤگەرەش لەنێوان ٢٧ بۆ ٤٥ هەزار گەریلا شەهید بوون، لە شەڕی خەندەق لە ٢٠١٥دا، کە هێشتا کەس نازانێت بۆچی پەکەکە شەڕی هەڵگیرساند، کە بووە هۆی وێرانبوونی زۆربەی شارەکانی کوردستان و لەناوچوونی زۆرینەی پاشخانی مێژوویی و میراتی کوردستان بە دەستی سوپای تورک، کەچی تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ هەر کەسێک بیگوتبایە پەکەکە نابێت شەڕی چەکداریی بکات، ئەمە تەنیا زیانی بۆ کورد دەبێت، هەمووان بە خائین و بەکرێگیراو لە قەڵەم دەدران. تەنانەت ئەوانەی ڕەخنەیان گرتبوو لە بڕیاری نەزانراو و تاریک و نهێنیی هەڵگیرسانی شەڕی خەندەق لە ٢٠١٥ تاوەکوو ئێستاش، هەموویان ڕووبەڕووی ناوزڕاندن و بەسیخوڕدانان و سیخوڕی میتی تورکیی دەبوونەوە و هەندێکیشیان، یان لەناوبران یاخود لە ترسی کوشتن خۆیان شاردەوە. ئایدیۆلۆجیای پەکەکەش ڕەوایەتیی ئەخلاقیی بۆ ئەم هێرشانەی خۆی بۆ سەر ڕەخنەگران دەهێنایەوە، ئەوە تەنیا ئامادەیی پەکەکەـیە و چەکەکانی دەستییەتی دەوڵەتی تورکی ترساندووە، هەر ڕەخنەگرێک و خائین و بەکرێگیراوە. کەچی لەناکاو سەرجەمی قابلەمەکە قڵپ دەبێتەوە، بێ ئەوەی هیچ پەکەکەییەک بزانێت، هیچ شوێنکەوتوویەک، سەرەداوێکی هەبێت، لەناکاو ئۆجەلان لە ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥دا گوتی پەکەکە چەکی خۆی دابنێت و باوی شەڕی چەکداریی و خۆبەڕێوەبەریی و تەنانەت باوی مافی کولتوورییش نەماوە. لەپڕ هەموو ئەو پەکەکەییانەی تاوەکوو چەند چرکەیەک پێش ئەو بۆمبە، بەرگریان لە شەڕی چەکداریی دەکرد، لەناکاو بوونە لایەنگرانی ئاشتیی و هەموو ئەوانەیان ئەخلاقییانە تۆمەتبار دەکرد، کە ڕەخنەیان لە بڕیار و تاکڕەوییەکەی ئۆجەلان دەگرت. زۆرێک لە ڕەخنەکان پەیوەندییان بەوەوە نەبوو ئایا پەکەکە شەڕ بکات، یان شەڕ بووەستێنێت، بەڵکوو زۆربەیان پەنجەیان بۆ ئەوە ڕادەکێشا، چۆن دەکرێت کەسێک لە زیندانی دوژمنەوە، بۆ زیاتر لە ٢٧ ساڵ یاری بە چارەنووسی نەتەوەیەک بکات، کە گەورەترین قوربانی داوە.

ئێستا گوتارە بەئەخلاقییکراوەکە بەمجۆرە پێچی پێ لێدرا: هەموو ئەوانەی لە تاراوگە و لەپشتی لاپتۆپەوە دانیشتوون و لە ژیانێکی خۆشدا دەژین، داوا دەکەن کوردان بچن خۆیان بەکوشت بدەن. ئۆجەلان لە ڕاستییدا کوردی لە جینۆساید ڕزگارکردووە. وەکوو بڵێیت تاوەکوو ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ کەس نەیزانی بێت کورد هەڕەشەی لەسەرە، بە بانگەوازێکی چەکدانان، کورد ڕزگاری دەبێت. ئێستا دوژمن گۆڕاوە، ئەردۆغان و تەنانەت توندڕەوترین ڕووخساری فاشیزمی تورکیی، دەوڵەت باخچەلیی لە شەو و ڕۆژێکدا، بەهۆی بانگەوازی سەرۆکەوە، لای شوێنکەوتووان پیرۆز و ڕێزلێگیراو کران، بەڵام ڕەخنەگران وەکوو خۆیان مانەوە: خائین. ناسنامەی ڕەخنەگری پەکەکە هەرگیز نەگۆڕدرا، چ لە سەردەمی شەڕی چەکداریی، چ ئەوەی ناویان لێناوە ئاشتی، هەموو ڕەخنەیەک لە پەکەکە هەر لە خیانەتدا کۆتایی دێت. دەکرێت دوژمنی باوەکوشتەی دوێنێ، باخچەلی، ئەمڕۆ ببێتە هاوپەیمان و بەڕێز، بەڵام کوردی ڕەخنەگر و ناهاوڕا لەگەڵ ئۆجەلان، بۆ ئەبەد مەحکومە بەوەی بە خائین بمێنێتەوە و لە ڕووی ئەخلاقیی و مۆڕاڵییەوە بەنزمتر سەیر بکرێت.

با هەندێک بچینە ناو ڕەهەندی تیۆریی ئەم بابەتەوە: پەکەکە، یاخود ڕوونتر، ئۆجەلان خاوەن هەر بانگەشە و بانگەوازێک بێت، هەر ناوەڕۆکێکی هەبێت، ناچێتە ژێرباری ڕەتکردنەوەوە، ئێستا وەکوو محەمەدی مەهدی، یاخود عیسای مەسیح دەردەکەوێت، کە هاتووە بۆ پاراستنی ژیانی خەڵک، هەمان ئەو خەڵکەی تاوەکوو دوێنێ بۆ ئەو خۆیان بەکوشت دەدا. لێرەدا، هەموو لێدوانێکی ئۆجەلان وەکوو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر بۆ ئارگیومێنت و جەوهەری سیاسیی بەرز دەبێتەوە. ئەوەی سەرۆک دەیڵێت، ئەوە یاسایە. ئەوەی سەرۆک دەیڵێت، نەتەوە دەیڵێت. جیاکارییەکەی ماکس ڤێبەر لەنێوان عەقڵانییەتی ئامرازیی (Zweckrationalität) و عەقڵانییەتی بەهایی (Wertrationalität) یارمەتیمان دەدات بە وردبینییەکی تایبەتەوە لەم مانۆڕە تێبگەین.

ئەو جیاوازییەی کە ڤێبەر مەبەستییەتی ئەوەیە کە عەقڵانییەتی ئامرازیی کردەوەکان بەگوێرەی کاریگەرییە چاوەڕوانکراوەکەیانەوە لە گەیشتن بە ئامانجێکی تایبەتدا دەنرخێنێت؛ کەچی عەقڵانییەتی بەهایی ئەوەیە کە کردە و جووڵە لەسەر بنەمای بەهایەک ئەنجام دەدرێت، کە لە کڕۆک و بێمەرج گرنگە، بەبێ بیرکردنەوە لە ئەنجامەکانی، ڕێگەمان بۆ خۆش دەکات بڵێین، چەکدانان بەوەدا ژیانی خەڵک دەپارێزێت، بانگەشەیەکی ئەزموونیی، پێشنیازێکی ئامرازییە، ئەوا دەبێت بەگوێرەی ئاکامەکانی تاقی بکرێتەوە و بپێورێت: ئایا ئەم ڕێککەوتنە تاکلایەنە، لە ڕاستییدا دەبێتە دابینکەری ئاساییش و ئەو مافانەی بەڵێنی بەدیهێنانیانی دابوو، ئەگەر بەڵێ، بە چ پێوەرێکی باوەڕپێکراو؟ بەڵام هەر کە بانگەوازەکە-بانگەشەکە وەکوو ئەرکێکی ئەخلاقیی بێمەرج هاتە ئاراوە، نەوەک وەکوو ستراتیجێکی شایانی تاقیکردنەوە و هەڵسەنگاندن، ئەوا سەرجەمی باڵەخانەی بەڵگاندن و ئارگیومێنت دادەڕمێت. ڕەخنەگر بە هیچ شێوەیەک بانگ ناکرێت مافی مشتومڕ و ناکۆکیی لەسەر پێشبینیی دەرەنجامە سیاسییەکان هەبێت، بەڵکوو لە ڕێگەی بونیادی ڕەوانبێژیی و ڕیتۆریکی خودی بانگەشەوە فڕێدەدرێتە گۆشەیەکەوە، کە بێباکە بەرانبەر بە مەرگ و کوژرانی کوردان.

ئەم بەئەخلاقییکردنە پێویستی بە جەنگێکی سەرتاپاگیر لەپێناوی لەڕەوایەتیخستنی سیستەماتیکی ڕەخنەگران هەیە: ڕەخنەگرانی ئەم ئاراستە نوێیە وەکوو کەسانێک مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت و نابینرێن کە هەڵەن، بەڵکوو وەکوو خائین، وەکوو سیخوڕانی بەکرێگیراو و مووچەخۆرانی دەزگا هەوڵگرییەکان و وەکوو دەسکەلایانی ناسیۆنالیزمی تورکی، یاخود وەک چۆن تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ وەکوو بەکرێگیراوانی میتی تورکیی و شەڕی تایبەتی دەوڵەتی تورک دەبینران و ئێستا لەناکاو دەبنە هاوپەیمانانی «فاشیزم و شۆڤینیزم و ناسیۆنالیزم»ی تورکی، کە خزمەت بە ناسیۆنالیزمی تورکیی دەکەن، بەوەدا ناسیۆنالیزمی تورکی دەزانێت پڕۆسەی ئاشتیی ئۆجەلان دەوڵەت-نەتەوەی تورکیی لەناو دەبات، بۆیە دژی ئەم پڕۆسەیەن و ڕەخنەگرانی سەر بانگەوازەکەی ئۆجەلان‌یش، کە دەڵێت تەنانەت کورد ئەگەر داوای مافی کولتوورییش بکات ئەوا ناسیۆنالیزم و نەتەوەپەرستیی پەڕگیر بەرهەم دەهێنێت، ئێستا وەکوو هاوپەیمانانی ناسیۆنالیزمی تورکیی و بگرە وەکوو خزمەتکارانی ناسیۆنالیزمی تورکیی دەبینرێن. بێگومان ئەگەر هەندێک ناسیۆنالیست-شۆڤینیستی تورک دژی پڕۆسەی بەناو ئاشتی وەستابێتنەوە، بەدڵنیاییەوە لەبەرئەوە نییە، کە ترسیان لەوە هەیە گوایە ئۆجەلان دەوڵەتی تورکی بەم بانگەوازە و بە چەکدانانی پەکەکە هەڵدەوەشێنێتەوە، لە کاتێکدا قووڵایی ناسیۆنالیزمی-شۆڤینیزمی تورکی، کە دەوڵەت باخچەلییە، خۆی لەگەڵ پڕۆسەکەیە و هەر خودی پڕۆسەکە بە دەستپێشخەریی ئەو بووە، بەڵکوو دژایەتیی بەشێکی کەم لە ناسیۆنالیستی تورک بۆ دوو هۆکار دەگەڕێتەوە:

یەکەم، هەموو دانووستانێکی دەوڵەت لەگەڵ ئۆجەلان، ئەگەر تەنانەت بە خۆڕادەستکردنی تەواوەتیی ئۆجەلان‌یش بێت، ڕەت دەکەنەوە و بە سوکایەتیی بۆ دەوڵەتی تورکی دەزانن.

دووەم، بەشێکی تاکتیک و جەنگێکی سایکۆلۆجییە تاوەکوو ئەو بابەت و ئۆبجێکتی خۆبەدەستەوەدانە لای کورد و شوێنکەوتووانی پەکەکە بکەنە شتێکی خۆشویستراو و ئارەزووکراو، تاوەکوو زیاتر سوور بن لەسەری و بە دەستکەوت و گەورەیی بزانن.

چەندە ناسیۆنالیزمی تورک بەنەرێنیی لەسەر ئەم پڕۆسەیە قسە بکات هێندە پڕۆسەکە لای شوێنکەوتووانی ئۆجەلان خۆشەویستتر و ئازیزتر دەبێت. میکانیزمێکی زۆر بنچینەیی دەروونییە، کە ڕەنگە بەشی زۆری شوێنکەوتووانی ئۆجەلان نەتوانن لەم جەنگە دەروونییە تێبگەن، تاوەکوو پێیان بە تەواویی بەتەڵەی ستراتیجەکەوە دەبێت. ئەوانەی لە مێژوودا ئاگاداری ڕەهەندەکانی جەنگی سیاسیی و سەربازیی و سایکۆلۆجیین لەنێوان نەتەوە و دەوڵەتەکاندا، ناسینەوەی ئەم پرسە بۆیان شتێکی زۆر زەحمەت نابێت.

لەلایەکی دیکەوە، تێگەیشتن و لێکدانەوەی کارل شمیت بۆ چەمکی سیاسی ئامرازێکی زۆر بەهێزمان بۆ تێگەیشتن لەو خاڵ و پنتە دەخاتە بەردەست، کە بۆچی ئەم جۆرە مۆرکلێدانەوەیە ڕوودەدات و چما لە ڕووی بونیادییەوە پێویست بووە. لای شمیت، ناسنامەی سیاسیی وەکوو گشت لە ڕێگەی توانای کێشانی سنوور و جیاوازیی نێوان دۆست و دوژمندا دێتە ئاراوە: ئەو نەتەوەی نەتوانێت ناوی دوژمن بهێنێت، یاخود چیدیکە ناوێکی بۆ دوژمنی ڕاستەقینە نەبێت، بە هەموو مانایەک گرنگی و هەنووکەییبوونی سیاسیبوون لەدەست دەدات و دەبێتە بوونەوەری دەرە-مێژوویی. لای شمیت دوژمن پێویست ناکات شەیتان و خراپ، یان قێزەون و ناشرین بێت، بەڵکوو تەنیا و بەسادەیی دوژمن بریتییە لە بەرجەستەبوونی ڕێگەیەکی جێگرەوە، جیاواز و نامۆییبوون، کە جیاوازییەکەی هەڕەشەی لەناوچوونی لەسەرە، کاتێک بیەوێت لەناو جیاوازییەکی گەورەتردا بتوێتەوە و تێکەڵی ببێت، لەناو دەچێت و چیدیکە وێنەی دوژمنی نامێنێت.

بۆیە، کاتێک وێنەی دوژمنە مێژووییەکەی پەکەکە، واتا دەوڵەتی تورک، هەڵدەگەڕێنرێتەوە و دەشێوێنرێت، بە تایبەتی لەسەر خواستی ئۆجەلان خۆی، کە ئێستا لە دوژمنی باوەکوشتەی دوێنێوە، دەبێتە کۆماری دڵخوازی کورد و هەمووان، بە گوتەی ئۆجەلان خۆی، هاوشێوەی ڕەهەندە فاشیستییەکەی دەوڵەت، مەهەپە، دەبێتە پایەی سێیەمی ئەم دەوڵەتە، ئێستاش لە دۆخی پێش گەیشتن بەم ئامانجەدا، دەبێتە لایەنی دانوستانکەر، ئەوا بزووتنەوەکە، ئۆجەلان و شوێنکەوتووان ڕێک ئەو شتە لەدەست دەدەن، کە خودی ناسنامەی سیاسیی ئەو بزووتنەوەیەی دروست کردبوو: دوژمن. بەڵام لەبەرئەوەی ناسنامەی بنچینەیی ئەم بزووتنەوەیە لەسەر بنەمای دوژمن دامەزرا بوو، ئێستا دوژمن نابێت لە ئابووریی دەروونیی ئەم بزووتنەوەیە دوور بکەوێتەوە، بەڵکوو تەنیا شوێنگۆڕکێ ڕووبدات.

لە ئێستادا، ڕەخنەگرانی کورد، جیاوازبیرکەرەوە و ئازادبیرن، کە دەبوو بە ناسنامەی خۆیان وەکوو هاوپەیمان ببینرێن، پێگەی دوژمن لە دەروون و مێنتاڵیتە و ئابووریی سایکۆلۆجیی پەکەکەـدا داگیر دەکەن، نەوەکوو لەبەرئەوەی ئارگیومێنتەکانی ڕەخنەگران گۆڕاون، بەڵکوو لەبەرئەوەی ئێستا پێگەی دوژمن گۆڕاوە: چیدیکە دەوڵەتی تورک دوژمن نییە، بەڵکوو لەسەر ڕێگەیە ببێتە نیشتمانی هەمووان و هەموو ڕەخنەیەکیش لە ئۆجەلان، هەوڵە بۆ لەناوبردنی ئەم نیشتمانە خەیاڵییە بێ دوژمنە. لێرەشەوە دەتوانین لەوە تێبگەین، کە بۆچی ئۆجەلان دەڵێت «کورد دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە» و وەکوو کێشەیەکی کۆمەڵایەتییش دەبێت لە گۆشەنیگای کۆمەڵناسییەوە چارەسەر بکرێت، چونکە مادام کورد لە هەبوونی دوژمنی سیاسیی داماڵراوە، ئەوا چیدیکە پێویستی بە ناسنامەی سیاسیی-نەتەوەییش نامێنێت، لەم ڕووەوە چیدیکە پێویستیی بە سەروەریی جیاوازی سیاسییش نابێت. ئێستا کورد دەکرێت هاوچەرەنووسی دەوڵەتی تورکان بێت.

دژی خاکفرۆشی؛ لە ستایشی بەرگریکردن لە خاکی کوردستان

2026-09-11T10:24:18Z

وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی گشتی داهێنانی مۆدێلێکی وەبەرهێنانە کە لە بەشێکی زۆریدا پشت بە داگیرکردن و وێرانکردنی خاک و سروشتی کوردستان دەبەستێت و بەهیچ شێوەیەک ڕەنگدانەوەی زۆربوون و هەڵکشانی ژمارەی دانیشتوانی هەرێم نییە. هاوکات، وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبووندا کەرتێکی قۆرخکراوە لەلایەن ئەوانەی لەم ساڵانەی دواییدا لە سایەی نەوتی ڕژاو و ئابووریی خێزانە حیزبییەکانەوە، بوونە میلیۆنێر و میلیاردێری دۆلار.

برەودان بە بواری دروستکردنی زۆرتری یەکەکانی نیشتەجێبوون، وەبەرهێنانە بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی‌ خێرا. دەوڵەمەندبوونی خێرا درێژكراوه‌ی‌ كولتووری‌ تاڵانوبڕۆ و له‌ هه‌مان کاتدا ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی‌ ڕاسته‌وخۆی‌ ئابووریی‌ حیزبییه‌. ئه‌و ته‌رزه‌ ئابوورییه‌ی‌ كه‌ جگه‌ له‌ كوردستان و عێراق له‌ هیچ شوێنێكی‌ دنیادا بوونی نییە. ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی‌ خێرا جگه‌ له‌وه‌ی‌ له‌ڕێی‌ کەسە دەستڕۆیشتووەکانی‌ حیزب و حکومەتە‌وه‌ ئاراسته‌كراوه‌، شێوازێكی‌ تایبه‌ته‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبوون له‌ سایه‌ی‌ نه‌بوونی‌ سیستەمێكی‌ ڕوونی‌ باج و واوه‌تریش نه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ قانوون. بۆیە ئەم شێوازە لە وەبەرهێنان لە بەشێکیدا دەچێتە خانەی شه‌رعه‌نه‌كردنی‌ تاڵانییەوە.

وەبەرهێنان لەم کەرتەدا کایەیەکی لەبارە بۆ سپیکردنەوەی پارەی پیس، ئەو پارەیەی لە ئەنجامی تاڵانوبڕۆی کوردستان و عێراق‌ـەوە بەردەوام دەڕژێتە گیرفانی دەستەبژێری سیاسیی گەندەڵ و چاپلۆسە نزیکەکانیانەوە. لەو سۆنگەیەی کە بەشێکی زۆری ئەم ڤێلا و یەکانە لە مۆدێلی های کڵاسن، زۆربەیان ڤی ئای پییەکانی کورد و عەرەبی هاوردە لێی سوودمەندن نەک چینە نەدار و مامناوەندەکانی کوردستان.

وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبووندا مۆدێلێکی نوێ و مەترسیداری تەعریبکردنی کوردستانە بەناوی وەبەرهێنانەوە. بەگوێرەی هەندێک لە ئامارە فەرمییەکان، لە ٢٠٢٠دا، زیاتر لە یەک میلیۆن عەرەب نیشتەجێی هەرێمی کوردستانن (هەولێر ٦٠٠ هەزار کە دەکاتە ٢٩% دانیشتوانی پارێزگاکە؛ دهۆک ٢٧٥ هەزار کە دەکاتە ١٦% دانیشتوانی پارێزگاکە و سلێمانی ١٦٠ هەزار ٧% دانیشتوانی پارێزگاکە). لە ئێستادا ئەو ژمارەیە میلیۆن و نیوێکی تێپەڕاندووە.

ئەم مۆدێلەی وەبەرهێنان لە کاتێکدا بەردەوام کار لەسەر بە “بەهەشتکردن”ی ڕووبەری ناو سنوورەکانی خۆی دەکات، هاوتەریب دنەی “بەئۆردوگاکردن”ی بەشەکەی تری شار دەدات. هاوکات، ئەم مۆدێلەی وەبەرهێنان لە کاتێکدا کار لەسەر بە “گوندکردن”ی ناوەندی شار دەکات، هاوتەریب کار لەسەر بە “مەزرەعەکردن”ی گوندەکان دەکات.

سیتی و گوند و کۆمەڵگاکانی ئەم یەکانەی نیشتەجێبوون، تا ڕادەیەکی زۆر برەودانە بە دروستکردنی مڕومۆڵگە (مستوطنات)، ئەوەی کۆڵۆنیالیستە ئەورووپییەکان لە سەدەکانی پێشوودا وەکوو ستایلێکی ژیانی تایبەت بە خۆیان و بۆ خۆجیاکردنەوە لە هاووڵاتیانی ڕەسەنی ئەو وڵاتانە، بۆ خێزان و سوپا و بازرگانانی خۆیان لە وڵاتە داگیرکراوەکاندا دروستیان دەکردن.

هۆکاری هەڵکشان بۆ داگیرکردنی ئەو ڕووبەرانەی کە هێشتا دەستی داگیرکارییان پێ نەگەیشتووە (چیا و دامێنی گۆیژە لە سلێمانی و گوند و پێدەشتەکانی دەوروبەری هەولێر، بە نموونە)، برەودانە بە ژیان لەسەر هەمان ڕیتمی مڕومۆڵگە. ئەو مڕومۆڵگانەی کە تا دێت لەڕێی فراوانبوونی جیاوازییە چینایەتییەکانەوە و وەکوو زۆنی ئەمنیی لەیەکدابڕاو، وردە وردە تەونی کۆمەڵایەتیی و ئاشتیی کۆمەڵایەتیی کوردەواری بەرەو لێکترازانێکی مەترسیدار دەبەن.

ئەوە قسە هەڵناگرێت ئەوانەی لە پشتی ئەم کارەساتەوە وەستاون، ئەو سیاسییە گەندەڵانەن کە پۆستە حیزبی و حکومەتییە باڵاکانی خۆیان خستۆتە خزمەتی ئەم جۆرە پڕۆژانە و بوونەتە کۆمپرادۆر. بێگومان ئەمەش لە بەشێکی گەورەیدا پێوەندی بەو گۆڕانە دراماتیکییەوە هەیە کە لەم ساڵانەی دواییدا و پاش دابارینی پارەی نەوت و گرتنە دەستی دەسەڵات لەلایەن منداڵی سیاسییەکانەوە، بەسەر حیزبی چەکداری کوردی‌دا هات و لە جیاتی حیزب، ئێستا ئێمە ڕووبەڕوو لەگەڵ دەرەبەگایەتییەکی چەکداردا دەرگیرین.

ڕاستییەکەی دەسەڵاتی سیاسیی کوردیی عەیامێکە شەقاوی زل زل دەهاوێت، بۆ ئەوە نا سیستەم دروست بکات، بەڵکوو بۆ ئەوەی هەرچی زووترە بچێتە ڕیزی یەکێک لە کۆمارەکانی مۆزەوە!

کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ لە خاڵی لاوازییەوە بۆ خاڵی بەهێزی ئێران

2026-09-09T17:34:34Z

دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ ئێران، تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو پرسێکی زیندووی نەتەوەیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییە، کە لە ماوەی چەند سەدەیەکدا بە شێوەی جۆراوجۆر خۆی نیشان داوە. ئەگەر ئێستا باس لە داهاتووی ئێران و سەقامگیریی ئەو وڵاتە بکرێت، پێویستە پرسی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی نوێدا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، نەوەکوو تەنیا وەکوو بابەتێکی ئاسایشی نیشتمانیی مەترسیدار لێی بڕوانرێت، بەڵکوو دەبێت وەکوو پرسێکی سیاسی و نەتەوەیی تەماشای بکرێت، کە پێویستی بە چارەسەرێکی سیاسی و یاسایی و دەستووری هەیە، چونکە دۆزی نەتەوەکان بە تێپەڕبوونی کات، نە کۆن دەبن و نە دەپووکێنەوە و نە لەناو دەچن، ئەوەشە وای کردووە، دوای چەندین سەدە دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە زیندووی بمێنێتەوە.

ئەگەر سەرنج بدەین لە چاڵدێرانەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتانی ناوچەکە و جیهان بڕیاریان لە چارەنووسی گەلان داوە، نیشتمان و نەتەوەی کورد یەکێک بووە لەو نەتەوانەی کە لە چاڵدێران بە فەرمی بەسەر دوو قەڵەمڕەودا دابەشکراوە، بۆیە هەمیشە بەدەر لە ئیرادە و ڕەزامەندیی کورد دابەشکراوە و چارەنووسی وابەستەی نەخشەی دروستکراو و پەسەندنامەی کۆمەڵەی گەلان و نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، کە لە بنەمادا لە لایەن نەتەوەی کورد بە بڕیارێکی پووچەڵ لە قەڵەم دراوە. بەڵام مێژوو نیشانی داوە، کە دابەشکردنی خاک و نەتەوە دەتوانێت سنوور دروست بکات، بەڵام ناتوانێت ناسنامەی نەتەوەیی و بەرخودانی نەتەوەیی بسڕێتەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا، چەندین بزووتنەوە و جووڵانەوەی سیاسی سەریان هەڵداوە. لە سمکۆی شکاکەوە تاوەکوو کۆمەڵەی ژێکاف و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆماری کوردستان لە ١٩٤٦ و جووڵانەوەی ساڵی ١٩٦٧ و ١٩٦٨، بەرخودانەکانی ساڵی ١٩٧٩ و دوای ساڵی ١٩٧٩ تاوەکوو شۆڕشی ژینای (ژن ژیان ئازادی)، ناوی کورد و خەبات و بەرخودانی کورد بە شێوەی جیاواز لە مێژووی سیاسیی ئێراندا بەردەوام بووە، بە ئێستاشەوە، کە ئێران لە جەنگدایە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا.

ئەم مێژووە، بەپێی میتۆدی هەڵسەنگاندنی نوێش بێت ناکرێت ئەم شۆڕش و بەرخودانانە بە یەک پێوەر و پێوانە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە، کە دۆزی نەتەوەی کورد نەبووەتە بابەتێکی کاتیی و لەبیرکراو و لەناچووە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی چارەسەرێکی سیاسیی بەردەوام، بە شێوەی جیاواز خۆی دووبارە نیشان داوەتەوە.

بۆیە پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە لێرەدایە، ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە، باس لەوە بکرێت، کە ئایا دۆزی کورد هەیە، یان نا. بەڵکوو پرسیارەکە ئەوەیە، ئێران چۆن دەتوانێت لەگەڵ ئەم بارودۆخە مێژوویی و سیاسییە مامەڵە بکات؟

لە ئێستادا، ئەم پرسیارە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە ناوچەکە گۆڕاوە. لە عێراقدا، کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی فیدراڵیدا ماف و پێگەی دەستووریی هەیە. تورکیاش پاش سەدەیەک لە نکۆڵی، ئێستا لەگەڵ کورد لە گفتوگۆدایە و پرسی کورد جارێکی دیکە بووەتە بابەتی ڕۆژ لە ڕووی یاسایی و سیاسی، لە قۆناغی دەست پێکی دانوستاندن و دانپێداناندایە. لە سووریاش کورد بووەتە پێکهاتەیەکی گرنگ لە گفتوگۆکانی داهاتووی وڵات و لە ئێستادا، هەنگاو بەرەو ئاراستەی گفتوگۆی جددیە لە ڕووی یاسایی و دەستوورییە. بە شێوەیەک، کە بەبێ داننان بە ماف و بوونی نەتەوەی کورددا دۆزی کورد کۆتایی نایەت و دەست پێکی خەباتێکی نوێیە بە ئامرازی هێزی نەرم، ئەم گۆڕانکارییانە بەو مانایە نییە، کە هەمان مۆدێل دەبێت لە ئێران دووبارە بکرێتەوە، هەروەها هەر وڵاتێک مێژوو و دەستوور و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە. بەڵام ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان دەتوانێت وانەیەکی گرنگ بێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، چونکە کار و بڕیاری لۆجیکییانە پێمان دەڵێت، کە دۆزی نەتەوەکان بە کلیلی ئاشتی لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانپێدانان و ڕێککەوتن و دەستوور و دامەزراوە سیاسییەکانەوە چارەسەر دەبێت.

ئەم گۆڕانکارییانەی ئاماژەمان پێدان لە سێ بەشەکەی دیکەی کوردستاندا (باشوور و باکوور و ڕۆژاڤا) بۆ ئێران پەیامێکی ڕوونیان هەیە، کە پرسی کورد لە ناوچەکەدا لە قۆناغێکی نوێی یاسایی و سیاسیدایە، بەمەش ئێران دەتوانێت دەستپێشخەر بێت، کە کاریگەری و لێکەوتەکانی کاریگەریان بەسەر بەشەکانی دیکەی کوردستان بەجێ بهێڵێت.

لەبەر ئەوە، مامەڵەکردن لەگەڵ دۆزی نەتەوەیەکی خاوەن خاک و نیشتمان بە هەمان شێوازی کۆن، بەبێ هەڵسەنگاندنەوەی بارودۆخی نوێ، دۆزەکە چارەسەر ناکات و کێشەکە کۆتایی پێ ناهێنێت، بەڵکوو تەنیا دوای دەخات، دەکرێت لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستای ناوچەکە، بارودۆخی ئێران بەرەو ئاڵۆزی بڕوات، هەروەکوو لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵی بۆ درا، ناکرێت کاربەدەستانی ئێرانیش لە ئاست پەیام و هەڵوێستی گەلی کورددا خۆیان بێدەنگ بکەن.

بۆیە ئەگەر بپرسین، دەکرێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، ئەمە بە دەرفەت لە قەڵەم بدرێت، دەرفەتێک بۆ گۆڕینی پرسی کورد لە پرسێکی ئەمنییەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی، پڕۆژەیەک کە دان بە مافی خودموختاری (مافی چارەی خۆنووسین) و چارەسەری دۆزی کورددا بنێت، نەوەک وەکوو مەترسی و دژە شۆڕش سەیری بکات.

ئێران دەتوانێت مۆدێلێکی تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە. مۆدێلێک، کە لە لایەکەوە ماف و تایبەتمەندییەکانی نەتەوەی کورد بناسێت و لە لایەکی دییکەشەو تایبەتمەندیی ئێران و بەرژەوەندییە گشتییەکانی بپارێزێت.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، یەکپارچەیی دەوڵەت و داننان بە جیاوازییە نەتەوەییەکان پێچەوانەی یەکتر نین، بەڵکوو لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسیندا کۆک و هاوتەریبن، چونکە ئەوەی دەتوانێت یەکپارچەیی لاواز بکات، نکۆڵیکردن و نەسەلماندنی ماف و ناسنامە و کەرامەت و زمان و فەرهەنگ و کولتوورە، نەوەکوو دانپێدانانیان.

بۆیە وای دەبینم، ئەگەر ناوەندە سیاسی و ستراتیجییەکانی ئێران بە ڕوانگەیەکی درێژخایەنەوە سەیری دۆزی کورد بکەن، دەبێت ڕوانگە و ڕوانینی کاربەدەستانی ئێران لە شێواز و بڕیاری “چۆن کورد کۆنترۆڵ بکەین”ەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێک، کە وەڵامدەرەوەی بارودۆخی نەگۆڕی دۆزی کورد و مافەکانی بێت. واتە “چۆن کورد ببێتە هاوبەشی ئێران؟”

گۆڕینی وەڵامی ئەو پرسیار وڕوانینە، خۆی لە خۆیدا گۆڕانێکی ستراتیجییە، چونکە کورد، ئەگەر هەست بکات ناسنامە و مافەکانی لە چوارچێوەی سیستەمێکی سیاسیی دادپەروەردا پارێزراون، دەتوانێت هێزی خۆی لە پەرەپێدان و ئابووری و کولتوور و ژیانی سیاسیی ناوخۆدا بەکار بهێنێت. بەڵام ئەگەر هەست بکات بەردەوام لە دەرەوەی سیستەمەکەیە، ئەوا ئەو وزەیە دەکرێت بۆ ناڕەزایەتی و ململانێ بەکار بهێنرێت و دەوڵەتە زلهێزەکانیش سوودی لێ وەرگرن، حکوو مەتەکانی پێشوو وئێستای ئێرانیش ئەزموونیان زۆرە لەگەڵ دۆزی کورددا.

هەروەها دەبێت ڕوون بێت، کە چارەسەری دۆزی کورد دژی دەوڵەتی ئێران نییە، هەروەکوو داننان بە ناسنامەی پێکهاتەکانی دیکە هاوشانی نەتەوەی فارس لە “ئازەری و عەرەب و تورکمان و لووڕ و بەلووچ و قەشقاییەکان” کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێک دەهێنن، دژی دەوڵەت و نیزامەکەی نییە. ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەکولتوورە و کۆمەڵگەکەی لە نەتەوەی جیاواز پێکهاتووە. لەو ڕوانگەیەوە، بوونی کورد و مافە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی نابێت وەکوو هەڕەشەیەک بۆ سەر بوونی ئێران لێک بدرێتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان بە شێوەیەکی یاسایی و سیاسی بناسرێن، دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی بەهێزتر لەنێوان پێکهاتەکانی وڵاتدا. ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئەزموونی جەنگی ئێران و ئەمریکا وا دەخوازێت بە بیرکردنەوەیەکی نوێ لە مانای دۆزی نەتەوەکان بڕوانرێت، دەوڵەت دەتوانێت لەناو خۆیدا یەکگرتوو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت ئازایانە و واقیعیانە جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی ببینێت و بناسێت و ڕێزیان لێ بگرێت.

ئەمەش بۆ هەر دەوڵەتێک، کە پێکهاتەی فرەنەتەوە بێت پەیامێکی گرنگە. دۆزی نەتەوەیی، ئەگەر بە شێوەیەکی سیاسی و دەستووری چارەسەر نەکرێت، زۆرجار بە شێوەیەکی دیکە خۆی دووبارە دەکاتەوە، لەهەمان کاتدا، دەبێتە خاڵی لاوازی وڵاتەکە.

ئەگەر ئێران بتوانێت ئەم هاوسەنگییە دروست بکات، ئەوا دەتوانێت دۆزی کورد لە دۆزێکی مێژوویی چارەسەرنەکراو بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی نوێی سیاسی، لەوانەیە کاتی ئەوە هاتبێت، کە ناوەندە سیاسییەکان و ناوەندە ستراتیجییەکانی ئێران مانیفێستۆی چارەسەری دۆزی کورد بخەنە سەر مێزی ڕابەر و پەرلەمان و حکوومەت، نەوەکوو لەسەر ئاستی ڕۆژ هەڵاتی کوردستان، بەڵکوو لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەی کوردستانیش، کە ئیدیکە کورد وەکوو خاڵی لاوازی ئێران نەبینن و لێی نەڕوانن، بەڵکوو وەکوو خاڵی بەهێزی ئێران لێی بڕوانن، چونکە کێشەی سەرەکی لە بوونی کورددا نییە، بەڵکوو لە شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ نەتەوەی کورد لە نیشتمانەکەی لەسەر خاکەکەیدا.

لەو چوارچێوەیەدا، کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێت بیرکردنەوەی بژاردەی خۆی لەناو ئێراندا بگۆڕێت و بگاتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی نوێ، بەڵام ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون لە خەون و هیوای نەتەوەییی کورد نییە. خەونی دەوڵەتی کوردستان هەروا بەشێکە لە مێژوو و هەستی نەتەوەییی کورد، بەڵام پرسیاری لۆجیکی سەردەم ئەوەیە، کە چۆن دەتوانرێت ماف و ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی “دەوڵەتی فرەنەتەوە لەناو یەک دەوڵەتدا” گفتوگۆی لەسەر بکرێت لەگەڵ باقی نەتەوەکانی دیکەی ئێران.

لەو ڕووەوە، ئەگەر ئاماژە بە ئەزموونی کیوبێک بدەین لە کەنەدا وەکوو نموونەیەکی گرنگ، کیوبێک دووجار ڕێگەی ڕاپرسیی بۆ جیابوونەوە هەڵبژاردووە، و لە ڕاپرسیی ١٩٩٥دا، تەنیا بە جیاوازییەکی زۆر کەم، ٥٠.٥٨٪ بەرانبەر ٤٩.٤٢٪، بڕیار لەسەر مانەوە، یان جیاکردنەوەی درا، بەڵام لە کۆتاییدا، کیوبێک لە کەنەدا مایەوە.

ئەم ئەزموونە دەتوانێت بۆ کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش پرسیارێکی نوێ دروست بکات، کە ئایا دەتوانرێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نوێدا، بە داننان بە بوونی چەند نەتەوە و چەند ناسنامەیەک، مافی خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی زمان و کولتوور و ناسنامەی کورد بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری مسۆگەر بکرێت؟

ئەگەر ئێران بتوانێت بگاتە ئەو ئاستەی کە بڵێت: “چەند نەتەوە و یەک دەوڵەت”، ئەوا کورد نابێت ناچار بکرێت لەنێوان ناسنامەی کوردی و هاووڵاتیبوونی ئێران یەکێکیان هەڵبژێرێت. لەو کاتەدا، جیاوازیی نەتەوەیی نەوەک هۆکاری دابڕان، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە بنەمای پەیوەندییەکی نوێی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەت.

ئەمەیە ئەو گۆڕانەی کە دەتوانێت کورد لە “خاڵی لاوازیی ئێران” بگۆڕێت بۆ “خاڵی بەهێزی ئێران”، بێگومان ئەوە بۆ نەتەوەکانی دیکەش ڕاستە.

بۆیە دەبێت بە دیدێکی دیکە وەڵامی “ترس و نکۆڵیکردن و فشار و جەنگ” بدرێتەوە، ترس بگۆڕدرێت بۆ متمانە و نکۆڵیکردن بگۆڕدرێت بۆ دانپێدانان و فشار و جەنگ و تیرۆر بگۆڕرێت بۆ دانوستاندن و ڕێککەوتن.

قەیرانی ڕاستگۆیی لە میدیای کوردییدا: لەنێوان سێبەری حیزبیبوون و تەڵەی کلیکدا

2026-09-07T16:04:02Z

لەو دنیایە پڕ لە هەواڵ و خێراییەدا، کە تەکنەلۆجیا و پەنجەرە دیجیتاڵییەکان سنوورەکانیان بەزاندووە و زانیاری وەکوو بریقەی تیشک دەگاتە دەست خوێنەر، پێگەی ڕاگەیاندن وەکوو چاوی کراوەی کۆمەڵگە و ئاوێنەی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان قورساییەکی گەورەی پەیداکردووە. ئاراستەکردنی هۆشیاری و دروستکردنی ڕای گشتیی، دەسەڵاتێکی گەورە پێشکەش بە میدیا دەکات، بەڵام ئەم دەسەڵاتە مەرجی تووندی هەیە، کە خۆی لە پابەندبوون بە ڕاستی و ئەخلاقی پیشەکەدا دەبینێتەوە. لە هەرێمی کوردستانیشدا، وەکوو هەر مەیدانێکی دیکەی پڕ لە گۆڕانکاری، ڕاگەیاندن مێژوویەکی پڕ لە هەوراز و نشێوی هەیە. ئەگەر بە چاوێکی کراوە و بێلایەن سەیری دۆخی ئەمڕۆ بکەین، بۆمان دەردەکەوێت، کە میدیای کوردی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسدایە، لە لایەکەوە دەبێت پارێزگاری لە پیرۆزی و ڕاستگۆیی پیشەکە بکات، لە لایەکی دیکەشەوە خۆی لەو تەڵە سیاسی و بازرگانییانە ڕزگار بکات، کە بوونەتە بەشێک لە ژینگەی کارکردنی ڕۆژنامەگەری.

کاتێک دەگەڕێینەوە دواوە، ناکرێت چاو داخەین لەو دەستکەوت و فیداکارییە گەورەیەی کە ڕاگەیاندنی کوردی لە پاش ڕاپەڕین و لە بەستێنی کرانەوەی گشتیدا بەدەستی هێنا. لەو سەردەمەدا، ڕاگەیاندن توانی بەربەستە تووندەکانی زیندانی ڕابردوو بشکێنێت و دەرفەت بۆ دەنگی جیاواز و ڕۆژنامەگەریی بوێر و کاری بەدواداچوون بڕەخسێنێت. ئەمەش دەرگایەکی گەورەی کردەوە بۆ خستنەڕووی کەموکوڕییەکان و ئاشکراکردنی گەندەڵییەکان و هۆشیارکردنەوەی تاکەکان لە مافە سەرەتاییەکانیان. چەندین ڕۆژنامەنووسی دڵسۆز و دەزگای بوێر قوربانییاندا، بۆ ئەوەی ڕاستی لەژێر پەردەی تاریکیدا نەمێنێت، ئەمەش ورە و هیوایەکی دیکەی بە کۆمەڵگە بەخشیوە و دیموکراسییەتی کوردی خستە سەر ڕێڕەوێکی تازە.

بەڵام لە بەرانبەر ئەم وێنە درەوشاوەیەدا، واقعێکی تریش هەیە، کە ناکرێت بشاردرێتەوە، ئەویش سێبەری قورسی حیزبیبوون و بەرژەوەندییە تەنگەبەرەکانە، کە بەسەر زۆرینەی کەرتی ڕاگەیاندندا کێشراوە. کاتێک ئاراستەی کارکردن دەبێتە قوربانی ململانێ سیاسییەکان و هەواڵ و زانیاری لە خزمەت بەرژەوەندی گشتیدا بەکارنایەت، بەڵکوو دەگۆڕێت بۆ چەکێکی دەروونی و میدیایی. لەم ژینگەیەدا، ڕاستگۆیی یەکەم قوربانییە کە دەدرێت و متمانەی گشتیش وردە وردە پووکەنەوە بەخۆیەوە دەبینێت، بە جۆرێک، کە خوێنەر جارجارە نازانێت باوەڕ بە کام لایەن بکات و بێهیوایی لەناو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا بڵاو دەبێتەوە.

جگە لەمە، لە سەردەمی ئێستای ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی و ماڵپەڕەکاندا، تەوژمی بازاڕگەریی و ڕاکردن بە دوای بینەر و کلیکدا، ئاراستەیەکی دیکەی ناتەندروستی دروستکردووە. بڵاوکردنەوەی هەواڵی نەپاڵاوتە و پەلەکردن لە گەیاندنی زانیاری بێ دڵنیابوونەوە و بەکارهێنانی ناونیشانی هەڵخەڵەتێنەر لە پێناو کۆکردنەوەی لایک و سەرنجدا، زیانێکی گەورەی بە ناوەرۆکی پیشەکە گەیاندووە. پلاتفۆڕمەکان لەجیاتی ئەوەی ببنە مەیدانی هۆشیاری و پێگەیاندنی ڕووناکبیری، هەندێکجار دەبنە فاکتەری پشێوی و بڵاوکردنەوەی دەنگۆی ناڕاست و تێکدانی شیرازەی دەروونیی هاووڵاتییان، کە ئەمەش پێشێلکردنێکی ڕوونە بە بنەماکانی نووسینی هەواڵ و بێلایەنیی پیشەیی.

لە کاتێکدا، جیهان بەرەو پێشکەوتنی مەزن لە بواری ڕۆژنامەگەریی شیکاری و ڕاستەقینەدا هەنگاو دەنێت، میدیای کوردی پێویستییەکی بەپەلەی بە خۆداچوونەوە و نوێگەری هەیە. پێویستە دەزگا ڕاگەیاندنییەکان لەو بازنە داخراوەی بەرژەوەندییە حیزبی و تەسکەکان دەرباز ببن و بگەڕێنەوە بۆ سەر ئاراستە ڕەسەنەکەی کارکردن، کە خزمەتکردنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە و گەیاندنی دەنگی بێدەنگەکانە.

لە کۆتاییدا، ڕاگەیاندنی کوردی و بە تایبەتی ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی قووڵ و بوێرانە هەیە لە ستراتیجی کارکردنیدا. ڕاستگۆیی تەنیا ڕستەیەکی جوان نییە لە کتێبەکاندا، بەڵکوو مەرجی بنەڕەتیی مانەوەی هەر میدیایەکە، کە بیەوێت ڕێز لە عەقڵ و شکۆی خوێنەر بگرێت. تاوکوو ئەو کاتەی دەزگاکانی ڕاگەیاندن لە هەژموونی هێزە سیاسییەکان و بەرژەوەندییە تایبەتییەکان دەرباز نەبن و نەگەڕێنەوە بۆ بنەما ڕەسەنەکانی پیشەی ڕۆژنامەگەری و ڕێزگرتن لە ئەخلاقی کاری ڕۆژنامەنووسی، ڕاگەیاندن ناتوانێت ئەو پردە متمانەیە دروست بکات، کە کۆمەڵگە هەمیشە چاوەڕێی دەکات و لە پێناویدا قوربانی بەخشیوە.

بۆچی ئاساییە “پرسەی ڕووناکبیران‌” چۆڵ ‌و هۆڵ بێت؟!

2026-09-06T14:26:38Z

ساڵانێکە، لەگەڵ مەرگی هەر نووسەر و هونەرمەند و ڕووناکبیرێکی گەورەدا، بەدیار دووبارە بوونەوەی دیمەنێکەوە دەتاسێین: “پرسە چۆڵ‌ و مزگەوت چۆڵ‌ و سەرگۆڕ چۆڵ‌!” ڕووناکبیران تەنها و بێکەس بەرەو دوا ماڵی ژین بەڕێ دەکرێن.

چەند مانگێک لەمەوبەر، “سمکۆ ناکام”ی پێشەنگی هونەری شانۆی کوردی ‌‌و داهێنەری شانۆگەرییە درەوشاوەکانی “لانەوازان” و “چەخماخە”، کە دواهەمین ڕۆژەکانی ژیانی بەنەداریی‌ و دەردەداریی لە خانەی بەساڵاچووان لە ئەڵمانیا بەسەربرد، لەوپەڕی بێکەسی ‌و تەنهاییدا سەری نایەوە. ناکام ئەوەندە دڵی لەم وڵاتە شکابوو، وەسیەتی کرد کە تەرمەکەی بسوتێنن‌‌ و نەیبەنەوە بۆ “کوردستان”!

چەند ڕۆژێک لەمەوبەر، کە مامۆستا حوسێن عارف کۆچیدوایی کرد، چ دیمەنێکی خەمناک بوو ژمارەی ئەوانەی بەدەوری تەرمەکەیەوە بوون لە پەنجەی دەست تێنەدەپەڕین‌‌!

دیمەنی تەنیایی لەتیف هەڵمەت‌ـیش، کە بەسەر تەرمی ئازیزترین کەسیەوە، بۆ لەش بەباری‌ و بێکەسیی خۆی دەیناڵاند، دیسان برینەکەی کولاندیینەوە!

بەڕاست بۆچی ئەم مرۆڤە گەورانە، کە کولتووری کوردییان بەرهەمهێناوە و مێژووی ئەدەب‌ و هونەری ئێمەیان دروست کردووە، وەک هەموو نەتەوەکانی دنیا، بەڕێزێکی شایستەوە ماڵئاواییان لێناکرێ‌ و هاوسۆزی‌ و پشتیوانییەکی ڕاستەقینە پێشکەش بەخێزانەکەیان ناکرێت لەکاتی خەم و پەژارەیاندا؟!

ئایا دەکرێت “کۆمەڵایەتی نەبوون و ئامادەنەبوونیان لە پرسەی خەڵکیی و گۆشەگیرییان”، بکرێت بە پاساو بۆ ئەوەی بەتەنها بەجێبهێڵدرێن، لەکاتێکدا ئەوان جوانترین شاکاری هونەریی و ناوازەترین دەقی ئەدەبییان پێشکەش بە زمانی کوردی و بە ئێمە کردووە؟!

لەڕاستیدا چۆڵیی پرسەی ڕووناکبیران و دووبارەبوونەوەی ئەم دیمەنانە، زۆر سروشتی و ئاسایین. بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی سروشتی و ئاسایین‌، پێویستە لە ڕەهەندێکی دیکەوە لەم پرسە بڕوانین‌. ئەمڕۆ هەموو ئەو مرۆڤانەی کە لە کوردستان دەکەونە دەرەوەی بازنەی “کولتووری ئیسلامی و خێڵ و حیزب”‌ـەوە، تەنیا و گۆشەگیر دەکەونەوە. با زیاتر پەنجە لەسەر برینەکان دانێین.

کولتووری ئیسلامی بە مانا فکری و کۆمەڵایەتییەکەی، نەک سیاسیەکەی، هیچ کاتێک بە ئەندازەی ئەمڕۆ لە کوردستان‌دا باڵادەست نەبووە، کاریگەرییەکی هێندە قووڵی لەسەر ئاراستەی بیرکردنەوە و ژیانی کۆمەڵایەتی دروست کردووە، کە تەنانەت زۆربەی ئەندامانی حیزبە “نا”ئیسلامییەکانیش ئێستا هەڵگری هەمان بیرکردنەوەی ئیسلامییەکانن.

هەر کەسێک لە ژیانیدا ئەهلی مزگەوت نەبووبێت، مرۆڤێکی چەند داهێنەریش بووبێت، پرسە ئەو ساتەیە کە تێیدا سزا دەدرێت. ئەمە لەم چەند ساڵەی دواییدا بەرامبەر بە چەندین کەسایەتی و ناوی درەوشاوەی هونەری و ئەدەبی دووبارە بووەتەوە! بۆ ئەوەی بەڕای گشتی بڵێن: ئەمە ئاقیبەتی هەموو ئەوانەیە کە ڕوو لە مزگەوت ناکەن.

خێڵ و عەشیرەت هێزێکی دیکەی کۆمەڵایەتین، کە دیسان توانای خەڵک کۆکردنەوە و دروستکردنی قەرەباڵغییان هەیە لەکاتی شین و شادیدا.

هەرچەندە لەم سەدەی بیست و یەکەمەدا، کە تەکنەلۆجیا و زیرەکیی دەستکرد، هەموو ڕەوتی ژیانی مرۆڤی گۆڕیوەو “تەنیایی” سیمای هەرە دیاری ئەم سەردەمەی ئێمەیە، کەچی هێشتا لە کوردستان هۆز و خێڵ نەک هەر بوونی خۆیان پاراستووە، بەڵکوو ساڵانە فێستیڤاڵی گەورەی پڕ لە حەشامات ڕێکدەخەن‌ و سۆشیال میدیای هۆزەکانیش ڕۆژانە خەریکی نمایشکردنی هێز و ڕەسەنایەتی دیوەخانەکانی خۆیانن.

بێگومان بەشێکی فراوان لە هاووڵاتییانی کورد، هێشتا متمانەیان بە چەترە گەورەکە نییە بیانپارێزێت کە “نەتەوە”یە، بۆیە دەگەڕێنەوە ژێر چەتری خێڵ‌.

بەتایبەتی کاتێک هاووڵاتی هەست بەوە دەکات کە دامەزراوە یاساییەکان، زۆر لەوە لاوازترن لە کوردستان‌دا پشتیان پێببەستێت. وەک “ئەمریگۆ بۆناسیرا”ی فیلمی عەراب، کە بۆی دەردەکەوێت “هاووڵاتییبوون و پابەندبوون بە یاسا و ئەمریکییبوونێکی باش”، دادی نادات لەوەی یاسا مافی بۆ بسێنێ لەوانەی دەستدرێژییان کردوەتە سەر کچەکەی، بەناچار پەنا بۆ “دۆن کۆرلیۆن” دەبات تا تۆڵەی بۆ بکاتەوە.

زۆرێک لە خەڵکی کوردستان، دڵنیان لەوەی کە “دۆن کۆرلیۆن”ی خێڵەکان و حیزبەکان باشتر دەیانپارێزێن تا یاسا و دادگا و ئاسایش و پۆلیس! تەنانەت خەڵکێک کە تاوانیش ئەنجام دەدەن، ئەگەر “پشتێکیان هەبێت”، بە سوڵح و سوڵحکاریی دەرباز دەکرێن لە سزادان‌.

لەناو خێڵدا، کار بەو ڕێسایە دەکرێت “بەخەمی خزمەوە بیت، خزم بەخەمتەوە دەبێ”، ئیتر یەکێك لە دڵخۆشی و شانازییەکانیان ئەوەیە پرسەکانیان جمەی دێ و جێی یەکێکی تری تیا نابێتەوە.

خێڵ، کە بەرگەی بیرۆکە و شێوازی ژیانی جیاواز ناگرێت، هونەر و ڕووناکبیریی و عەقڵی کراوەی بۆچییە؟!

لە کولتووری خێڵدا، مرۆڤی ڕەسەن و ناڕەسەن هەیە، ڕەسەنەکەیان عەشایرە!

حیزبەکان هێزێکی دیکەن، کە ڕۆڵێکی گەورە لە پرسەدا دەگێڕن، بەپێی گرنگی پۆست‌، پلەی حیزبیی‌، زۆری و کەمیی ساڵانی خزمەتی کۆچکردووان و بەگوێرەی خزمایەتیشیان لەگەڵ سەرکردە و بەرپرسان، قەرەباڵغییان بۆ دروست دەکرێت، تەنانەت هەندێک لە پرسەکانیان، هاوشێوەی ئاهەنگ دەڕازێنرێنەوە.

حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان‌یش تەنها گرنگی بەو شاعیر و نووسەر و هونەرمەندانە دەدەن کە کاریان لەسەر جوانکاریی و سپیکردنەوەی مێژووی ڕەشیان کردبێت‌، ئەگینا ئەوانەی دوای حیزب و سەرکردەکانیان نەکەوتبن، هەمیشە پەراوێزخراون و تا توانیویشیانە ناشیرینیان کردوون.

حیزبیش، شاعیر و هونەرمەند و ڕووناکبیری ڕاستەقینەی بۆ چییە؟! حیزب پێویستی بە”شایەرە”!

بەکورتی، ئیسلامییەکان و خێڵەکان و حیزبە دەسەڵاتدارەکان‌، کە بە ناوی ئایین و دابونەریت و نەتەوە و ئەخلاقەوە قسە دەکەن‌ و لەسەر ئەرزی واقیع کارا و قەرەباڵغییان دروست کردووە، بەپێی ڕێسای سوود و بەرژەوەندیی “بزنسەکانیان”، مامەڵە لەگەڵ پرسە و ماتەمینی کەسەکان دەکەن!

لای ئەوان‌، ڕووناکبیریی و هونەر و ئەدەب و نیشتیمانپەروەریی بە”فلسێک”، ئەوان گرنگی بە نووسەر و شاعیر و هونەرمەندە زیندووەکان نادەن، چ بگات بە مردووەکان!

ئەم کولتوورە باڵادەستانە کە هەموو بەهایەکی جوانیان لە کۆمەڵگەی کوردی‌دا کوشتووە، بەگشتی گوێڕایەڵی وەک فەزیلەتێک و ڕەخنە و پرسیارکردنی ڕووناکبیرانیش وەک هەڕەشەیەک دەبینن‌.

لەم کولتوورەدا، ڕووناکبیرانێکی ڕاستەقینە کە دوای قەرەباڵغییەکی ڕواڵەتی و پڕ لە ڕیاکاریی‌ نەکەوتبن و ئازادی و تاکایەتی خۆیان لەدەست نەدابێت، پرسەکانیان هەر چاوەڕوانی ئەو دیمەنە چۆڵ و هۆڵانەی لێ دەکرێت.

ئەوە نەتەوە زیندووەکانن کە دەزانن چۆن ڕێزێکی شایستە لە هونەرمەند و نووسەر و ڕووناکبیرە گەورەکانیان بگر‌ن و وەک بەنرخترین سەرمایەی نیشتمانی لێیان بڕوانن، نەک عەقڵیەتی وڵاتێکی وەک کوردستان کە بەسەختی نەخۆشە!

کەواتە بیهینە بەرچاوت پرسەکەت: زۆر سروشتی و ئاساییە چارەنووسی خەمناکی سمکۆ ناکام و حوسێن عارف و ناڵە ناڵی لەتیف هەڵمەت، چارەنووسی هەموو ئەو ڕووناکبیر و مرۆڤە تەنیا و یاخیانە بێت کە دڵیان بۆ قەرەباڵغیی مزگەوت و بۆ گەلەکۆمەکی دیوەخان و بۆ گوێڕایەڵی لق و مەڵبەند و خزمەتکاریی حزبەکان لێ نادات.

خوێندنەوەیەکی تیۆری یارییەکان بۆ گوتاری هەڕەشەی ستراتیجی «کوردی بێ چەک» لەسەر «کوردی چەکدار»

2026-09-06T10:44:02Z

لە جیهانی ئاڵۆز و پڕجەنجاڵی ئێستادا، هەوڵدان بۆ خوێندنەوە و پێشبینیکردنی ئایندە، یەکێکە لە کۆڵەگە سەرەکییەکانی دنیای ئەمڕۆمان. فاکتەرێکی هەرە گرنگی ڕێگریکردنە بۆ ئەگەری ڕوودانی هەر ڕووداوێکی نەخوازراو، بە تایبەتی بۆ نەتەوە ژێردەستەکان گرنگییەکەی چەند هێندەیە. ئەمیش لەپێناو پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و پارێزگاریکردن لە سنووری جوگرافیا و کولتوورو زمان و تەواوی توخمەکانی دیکەی پێکهاتەی نەتەوەکە. ئێمەی کورد وەکوو نەتەوەیەکی ژێردەستە، هەمیشە بوونمان بە هەموو شێوە و فۆڕمێکەوە لەژێڕ مەترسی لەناوچوون دابووە و بە سەدان ساڵ لەژێر ناونیشانی پیلان و بەرنامەی جیاواز هەوڵ بۆ سڕینەوەمان دەدرێت.

لەم بابەتە دەپڕژێینە سەر شیکردنەوەیەک بە چاویلکەی تیۆری یارییەکان (Game Theory) بۆ بابەتێکی “ئیبراهیم شێخ وەسانی” لەژێر ناونیشانی: “هەڕەشەی ستراتیجی “کوردی بێ چەک” لەسەر “کوردی چەکدار“. خوێندنەوەیەک بۆ کاریگەریی یاسا نوێکەی تورکیا لەسەر کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستان، بەڵام پێش ئەوەی بچینە ناو کڕۆکی شیکردنەوەکەمان، پێویست دەکات زۆر بە کورتی پێناسەیەکی تیۆری یارییەکان بکەین.

تیۆری یارییەکان بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لە پڕۆسەی بڕیاردان لەو بارودۆخانەی کە چەندین کەس، یان لایەن تێیدا بەشدارن. ئەم جۆرە دۆخانە زۆرجار لە کایەی ئابووریدا دێنە پێشەوە، بۆ نموونە، لە بازاڕە قۆرخکراوەکاندا ڕووبەڕووی کێشەی بڕیاردانی فرەلایەنە دەبینەوە، بەو پێیەی پێویستە هەر کۆمپانیایەک لە کاتی بڕیارداندا بە وردی لەبەرچاوی بگرێت و ڕەچاوی ئەوە بکات، کە کۆمپانیاکانی دیکە چی دەکەن.

ئەم بیردۆزە یارمەتیمان دەدات لەو بارودۆخە ستراتیجیانەی کە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە و پێویست دەکات لەنێوان کۆمەڵێک بژاردەی جیاوازی بەردەست یەکێکیان هەڵبژێرین، ئەوا لەڕێگەی ئەم تیۆرە دەتوانین باشترین بژاردە بە میتۆدێکی بیرکارییانە هەڵبژێرین. بەجۆرێک لە جۆرەکان پردی بەیەکگەیشتنی نێوان هەردوو زانستی بیرکاری و زانستە مرۆییەکانە، کە تۆکەی لە هەناوی بیرکاریدا گەشەی کردووە، دواجار بووەتە منداڵە بەکەڵکەکەی زانستە مرۆییەکانی وەکوو ئابووری و سیاسەت و فەلسەفە، هتد. هەڵبەت لەپاڵ زانستە مرۆییەکاندا، زانستەکانی دیکەش لێی سوودمەند بوونە و دەبن.

لە ڕوانگەی مێژووییەوەش بۆ یەکەمجار ئەم چەمکە زانستییە بنەما بیرکارییەکەی لە سەدەی بیستەم لە لایەن گەورە بیرکاریزانی هەنگاری “جۆن ڤۆن نیومان”ەوە، پەرەی پێدرا، هەڵبەت زۆرجار ڕێکخستن و بەسیستەماتیکردنی تیۆری یارییەکان دەبەسترێتەوە بە پەرتووکی “تیۆری یارییەکان و ڕەفتاری ئابووری” (Theory of Games and Economic Behavior)، لە نووسینی جۆن ڤۆن نیومان و ئۆسکار مۆرگێنستە. دواتر لەژێر سێبەری بیر و هزری بیرکاریزانێکی گەورەی وەکوو “جۆن فۆربس ناش”ەوە، کەوا چەمکێکی بەناوی “هاوسەنگی ناش”، داهێنا و دواتر بوو بە کڕۆک و یەکێک لە کۆڵەگە سەرەکییەکانی ئەم بیردۆزە. لە دەرەنجامدا، بەهۆی ئەم دەستکەوتەوە توانی لە ١٩٩٤ لەگەڵ جۆن هارسەنی و ڕێینهارد سێلتن خەڵاتی نۆبڵ لە ئابووری بەدەست بهێنێت.

بۆ باشتر تێگەیشتنی بابەتەکەی شێخ وەسانی لەچوارچێوەی تیۆری یارییەکان، پێویستە سەرەتا بزانین، کەوا پڕۆژە یاسایەک لە ڕێککەوتی ١٠ی ئابی ٢٠٢٦ لە پەرلەمانی تورکیا بە ٤٦٨ دەنگ لە هەر ٦٠٠ کورسییەکەی پەرلەمان پەسەندکرا. پڕۆژەکە لە ١٢ ماددە پێک دێت و بە ئامانجی چەکدانان و دواخستنی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن و جێبەجێکردنی سزاکانی سەر “پارتی کرێکارانی کوردستان”، بە لق و پۆپەکانییەوە ڕاپێش کرا بوو.

پێکهاتە و بونیادی بابەتەکەی شێخ وەسانی، لە ناواخنەوە لەسەر بنەما و توخمەکانی تیۆری یارییەکان داڕێژراوە، هەر لە ناونیشانەکەی زۆر بە ئاسانی دەتوانرێت ئەمە بەدی بکرێت، ئەمیش دەستنیشانکردن و دابەشکردنی یاریزانە سیاسییەکانە بۆ دوو بەرە: “کوردی چەکدار” و “کوردی بێچەک”. نووسەر هەوڵی داوە تیۆری یارییەکان بکاتە چاویلکە بۆ خوێندنەوەی پڕۆسەکە.

بۆ هەر شیکردنەوەیەکی تیۆری یارییەکان، سەرەتا پێویستە یاریزانەکانی یارییەکە دیاری بکرێت، بۆ ئاسانکردنی شیکردنەوەکە ئێمە تەواوی یاریزانانی یارییەکە بۆ دوو بەرە دابەش دەکەین، بەرەی “کوردی چەکدار” و بەرەی “کوردی بێچەک”. بەرەی “کوردی چەکدار” ئەو لایەن و پارتە سیاسییانە دەگرێتەوە، کە پێداگیری لەسەر ناسنامەی جوگرافی و دەسەڵاتی ئەمنیی کوردی دەکەن، هەولێر و بارزانی بە سەنتەری ئەم بەرەیە دادەنرێن و هێزی حەمەی حاجی مەحموود وئەنەکەسە و هێزی ڕۆژ و زۆرێک لە هێزە چەکدارە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەندێک باڵ و کەسایەتی ناو یەکێتیی و کۆمەڵە بە لایەنگیری ئەم بەرەیە دادەنرێن. لە بەرانبەردا، ئۆجەلان و ئیمرالی بە پایتەختی کوردی بێچەک دادەنرێت و ئەنقەرە و بەغدا و تاران و دیمەشق وەکوو سەنتەر و ناوەندی سیاسی قەبووڵ دەکات و هیچ داواکارییەکی جوگرافیی نییە. دەم پارتی و هەندێک لایەنی پابەند بە ڕێبازی ئۆجەلان لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاڤا سەر بەم بەرەیە دادەنرێن، لەگەڵ بەشێکی باشووری کوردستان. هەروەها دەوڵەتی تورکیاش وەکوو ناوەندێکی دەرکردنی ئەو زنجیرە ماددە یاساییانە دادەنرێت، کەوا بە هاوکاری سەرۆکی پەکەکە ئەو ١٢ ماددەیەیان دەرکردووە.

یارییەکە پێویستە شیتەڵ بکرێت بۆ کۆمەڵێک توخمی جیاوازی وەکوو “یاریزانەکان” و “ئەگەرەکانی” بەردەمی هەر یاریزانێک و ئەو “ستراتیجیانەی” هەر یاریزانێک هەڵی بژاردوون لەگەڵ “دەرەنجامی” ستراتیجی هەر یاریزانێک.

دواتر دەتوانین بەو زمانە ئەفسووناوییەی “بیردۆزی کایەکان”، شیکردنەوەی بۆ بکەین. هەروەها ئەو جۆر و شێوازە یارییەی بۆ شیکردنەوەی بارودۆخەکە پشتمان پێ بەستووە ناوی دینامیکی یارییەکانە، یاخوود “یارییە جووڵاوەکان”، کە هاوشێوەی یاری “شەتڕەنج”ە، یاریزانی یەکەم جووڵەی سەرەتا دەکات و دواتر یاریزانی دووەم وەڵامی جووڵەی یاریزانی یەکەم دەداتەوە. هەروەها بۆ شیکردنەوەیەکی ورد و زانستی یارییە سیاسییەکە پشتمان بە سۆفتوێری گامبیت (Gambit) بەستووە، کە بۆ بواری تیۆری یارییەکان بە تایبەتی بەرهەم هێنراوە. لە ئاکامدا، دەرەنجامی شیکردنەوەکەمان بەم شێوەیەی خوارەوەیە.

هەروەک ئاماژەی پێکرا، مەیدانی سیاسی جوگرافیای کوردستان بە هەرچوار پارچەوە، دابەش بووە بەسەر دووبەرەی کوردی چەکدار و کوردی بێچەک، لێرەدا، ئاراستەی یارییە سیاسییەکەی نێوان هەردوولا بەندە بە فەراهەمبوونی ئارامی، یاخوود دروستبوونی گرژی و ئاڵۆزی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەهاتنە کایەوەی هەریەک لە ئارامی یاخود گرژی و ئاڵۆزی لە ناوچەکە، بژاردەکانی بەردەم یاریزانەکان گۆڕانکاری بەسەردا دێت. ئینجا بابزانین بە ڕوودانی هەریەک لە ئەگەرەکانی بەردەم هەردوو بەرە، باشترین ستراتیجی هەر بەرەیەک چییە؟

ئەگەر ڕۆژەهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕی هەرێمی نەبێتەوە، ئارامی باڵ بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکێشێت، ئەوە بە ڕوودانی ئەم ئەگەرە لەسەر بنەمای بابەتەکەی شێخ وەسانی، “کوردی بێچەک” لەبەردەم دوو بژاردەدا دەبێت: پابەندبوون بە ١٢ ماددەکە و دانانی چەکەکانیان، یاخوود پاشگەزبوونەوە لە بڕیارەکەی خۆیان و بەردەوامیدان بە خەباتی چەکداری، ئەگەر “کوردی بێچەک”، بژاردەی یەکەم هەڵبژێرێت و پابەند بێت بە ١٢ ماددەکە، لەبەرانبەردا “کوردی چەکدار، دوو بژاردەی جیاوازی بەردەست دەبێت بەرانبەر بەم ستراتیجییەی “کوردی بێچەک”: یان ئەوەتا ڕووبەڕووی “کوردی بێچەک” دەبێتەوە لەپێناو گۆڕینی واقعی سیاسی ناوچەکە و تەسلیمکردنیان، یاخود ئەمانیش چەکەکانیان دادەنێن و ناتوانن ڕووبەڕووی هێز و ئیرادەی “کوردی بێچەک” ببنەوە. دەرەنجام و پاداشتی هەریەک لە یاریزانەکانمان بۆ هەڵبژاردنی ئەم ستراتیجییە، بۆ “کوردی بێچەک” بریتی دەبێت لە “١٠” خاڵ و بۆ کوردی چەکدار “-١٠” خاڵ. لەم حاڵەتەدا، “کوردی بێچەک” براوەی یارییەکە دەبێت، هۆکارەکەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کەوا “کوردی بێچەک”، لەدەرەنجامی ئارامی ناوچەیی و هەبوونی پاڵپشتی لە لایەن وڵاتانی ناوچەکەوە، دەتوانێت بە ئاسانی فشار لەسەر “کوردی چەکدار” دروست بکات و ئاراستەی سیاسی نەتەوەی کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان تووشی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بکات.

لە دیوێکی دیکەوە، ئەگەر “کوردی چەکدار” ستراتیجی “شەڕنەکردن”، لە بەرانبەر کوردی بێچەک هەڵبژێرێت، ئەوا پاداشتی هەریەکەیان بریتی دەبێت لە “١٥” خاڵ بۆ کوردی بێچەک و “-٥” خاڵ بۆ “کوردی چەکدار”. لەم خاڵەش دووبارە “کوردی بێچەک” براوەی یارییەکە دەبێت بە یەک جیاوازی بچووک ئەمیش پاداشتی “کوردی بێچەک”ـە، بڕەکەی لە “١٠” خاڵەوە بەرزدەبێتەوە بۆ زیاتر لە “١٥” خاڵ و هەروەها زیانی کوردی بێچەک لە “-١٠”ەو بۆ “-٥”، خاڵ کەمتر دەبێتەوە، هۆکارەکەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەک ڕووینەداوە، بۆیە تێچووی ململانێکە کەمتر بووەتەوە.

لە سیناریۆی دووەم و لە ئەگەری پابەندنەبوونی “کوردی بێچەک” بەو ١٢ ماددەیە، لە بەرانبەر ئەگەری ڕوونەدانی شەڕی هەرێمی، ئەوا دەستبەجێ یاری نێوان هەردوو یاریزانەکە کۆتایی پێ دێت بە پاداشتی (سفر، سفر)، چونکە بارودۆخەکە دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش سەردەمی دەرکردنی یاساکان، بۆ ئەو سەردەمەی هەردوولا یەک ستراتیجییان گرتبووە بەر، ئەمیش خەباتی چەکداری و پێداگیری لەسەر پاراستنی ناسنامەی جوگرافیا بووە.

بۆ ئەوەی شیکردنەوەکەمان قووڵتر بکەینەوە، پشت بە ئامرازێک لە “تیۆری یارییەکان” دەبەستین بەناوی “هاوسەنگی ناش”، کەوا لەسەرەتایی بابەتەکەدا ئاماژەمان پێدا و بە ڕوح و کڕۆکی تیۆری یارییەکان دادەنرێت. هاوسەنگی ناش: گەیشتنە بە قۆناغی “پەشیمان نەبوون”. کاتێک یارییەکە تەواو دەبێت و هەمووان بڕیارەکان دەبینن، هیچ لایەنێک هەست ناکات، کە دەبوو بڕیارێکی جیاواز بدات، چونکە باشترین کاردانەوەی هەبووە بۆ جووڵەی بەرانبەرەکەی.

هاوسەنگی ناش، کاتێک ناوچەکە ئارام بێت و شەڕی هەرێمی ڕوونەدات.

ڕێڕەوی هاوسەنگییەکە: “کوردی بێچەک”، بڕیاری پابەندبوون بە یاسا ١٢ ماددەکە دەدات و کوردی چەکداریش بڕیاری شەڕنەکردن دەدات.

بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگی لە “یارییە جووڵاوەکان”، پێویستە لە کۆتایی یارییەکە دەست پێ بکەین. کاتێک “کوردی بێچەک” بڕیاڕی پابەندبوون بە یاسا ١٢ ماددەکە دەدات، لە بەرانبەر کوردی چەکدار، لە بەردەم دوو بژاردەدا دەبێت، ڕووبەڕووبوونەوە “-١٠” خاڵ، یان شەڕنەکردن، “-٥” خاڵ. لێرەدا، ئەگەر یاریزانی دووەم “کوردی چەکدار”، عەقڵانی بیر بکاتەوە و بڕیار بدات، پێویستە لەنێوان خراپ و خراپتر “-٥”، “-١٠” خراپەکە هەڵبژێرێت، کە دەکاتە بژاردەی شەڕنەکردن “-٥”، “کوردی بێچەک” ئەمە دەزانێت و بۆیە لەنێوان پاشەکەشە “سفر” و پابەندبوون “١٥”، پابەند بوونەکە هەڵدەبژێرێت.

ئەگەر ڕۆژەهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕی هەرێمی ببێتەوە

ئەگەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕێکی هەرێمی ببێتەوە، ئەوا دووبارە ئەگەرەکانی بەردەم “کوردی بێچەک”، دوو بژاردەیە: “پابەندبوون” بە ١٢ ماددەکە، یاخود “پابەندنەبوون” پێیانەوە، ئەگەر یاریزانی یەکەم، “کوردی بێچەک”، بڕیاری پابەندبوون بدات، ئەوا “کوردی چەکدار” دووبارە لەبەردەم دوو بژاردەی “ڕووبەڕووبوونەوە” و “شەڕنەکردن” دەبێتەوە، لە ئەگەری هەڵبژاردنی ستراتیجی “ڕووبەڕووبوونەوە”، ئەوا “کوردی بێچەک” “-١٠” زیان دەکات و “کوردی چەکدار” “١٠” سوود پێ دەگات. هۆکاری ئەم سوود و زیانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کەوا کاتێک شەڕێکی هەرێمی ڕوودەدات، بەرەی “کوردی چەکدار” بەهۆی هەبوونی پاڵپشتی لە لایەن وڵاتانی زلهێزەوە، دەتوانن بە ئاسانی ڕووبەڕووی “کوردی بێچەک” ببنەوە و تێکی بشکێنن. بەپێچەوانەوە، ئەگەر “کوردی بێچەک” بڕیار بدات پابەند بێت بە ١٢ ماددەکە و لە بەرانبەر “کوردی چەکدار” بڕیار بدات ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، ئەوا هاوکێشەکە پێچەوانەوە دەبێتەوە و “کوردی چەکدار” تووشی زیان دەبێت.

ئینجا با بگەڕێینەوە سەرەتای درەختی ستراتیجییەکەمان و با وا گریمان بکەین، کەوا “کوردی بێچەک” لە ئەگەری ڕوودانی شەڕێکی هەرێمی بڕیار دەدات، کەوا پابەندی یاسا ١٢ ماددەکە نەبێت، ئەوا دووبارە هاوشێوەی سیناریۆی “ڕوونەدانی شەڕی هەرێمی”، دەستبەجێ یارییەکە کۆتایی پێ دێت و دەگەڕێینەوە سەر بارودۆخی پێش ئەم ململانێیە و بە قازانجی “سفر” “سفر”، کۆتایی پێ دێت.

ڕێڕەوی هاوسەنگییەکە “کوردی بێچەک”، ڕاستەوخۆ بڕیاڕی “پابەند نەبوون” بە یاسا ١٢ ماددەکەی تورکیا دەدات و هەر لەوێ کۆتایی بە یارییەکە دەهێنێت.

ئەگەر “کوردی بێچەک” بڕیار بدات، “پابەند”ی ١٢ ماددەکەی دەوڵەتی تورکیا ببێت، ئەوا لە بەرانبەردا بە ئەگەری ١٠٠٪، بەرەی “کوردی چەکدار” ستراتیجی “ڕووبەڕووبوونەوە” هەڵدەبژێریت، چونکە سوودی هەڵبژاردنی ئەم ستراتیجییە “١٠”یە، لە کاتێکدا ئەگەر ستراتیجی “شەڕنەکردن”ی هەڵبژاردبا، ئەوا “-١٠” زیانی دەکرد.

کاتێک یاریزانەکان لە کۆتایی یارییەکەوە سەیری ململانێکە دەکەن، ئەوا یاریزانی یەکەم، واتە بەرەی “کوردی بێچەک”، بۆ ئەوەی خۆی لە زیانەکان بپارێزێت، دەستبەجێ ستراتیجی “پابەندنەبوون” هەڵدەبژێرێت و هەر ئەم خاڵەش بە “هاوسەنگی ناش” دادەنرێت.

نیشتمانسازی و ئیکۆلۆجیا: جەنگی بوون و ناسنامە و یاسای ژینگە

2026-09-04T13:47:00Z

گەڕانەوەم بۆ دنیای یاسای ژینگە و مافی مرۆڤ بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماجستێرەکەم، تەنیا وێستگەیەکی ئەکادیمی ڕووت نەبوو، بەڵکوو دەستپێکی گەشەکردنی پرسیارگەلێکی ستراتیجی و فەلسەفی بوو؛ پرسیار لەسەر هاوکێشە و ڕەهەندەکانی ژینگە و نیشتمان و ناسنامە و داهاتووی نەتەوە.

نیشتمان بەپێی پێوەرە یاساییەکان تەنیا سنوورێکی جوگرافی، یان پێکهاتەیەکی سیاسیی بێگیان نییە، بەڵکوو کیانێکی زیندووی مێژوویی و فەلسەفییە، کە لە ئاوێتەبوونی گیانی نەتەوە لەگەڵ خاکەکەیدا دروست دەبێت. لەم سۆنگەیەوە، پڕۆسەی نیشتمانسازی تەنیا بونیادنانی دامەزراوە سیاسییەکان نییە، بەڵکوو لە ئاستە قووڵەکەیدا بەهێزکردنی ڕاگری سێکوچکەی سەروەریی خاک و هاوسەنگیی ئیکۆلۆجی و ناسنامەی نەتەوەییە.

لە ڕوانگەی بیری نەتەوەییەوە، پەیوەندیی نێوان خاک و نەتەوە پەیوەندییەکی ئۆنتۆلۆجی (بوونناسی)یە. خاک نەوەکوو هەر شوێنی ژیانە، بەڵکوو سەرچاوەی مانا و بیرەوەریی بەکۆمەڵ و ڕەسەنایەتیی کولتورییە. نەتەوە بەرهەمی دیالێکتیکی کارتێکردنی دوو لایەنەی مرۆڤ و ژینگەکەیەتی. شاخ و ڕووبار و دارستان و دەشتەکان تەنیا سەرچاوەیەکی سروشتی، یان دارایی نین، بەڵکوو بەشێکی دانەبڕاون لە مێژوو و گیانی نەتەوە.

کاتێک ژینگەی نیشتمانێک تووشی وێرانکاری و دارستانبڕین، یان پیسبوون دەبێتەوە، ئازارەکە لە ئاستی ئیکۆلۆجیدا ناوەستێت، بەڵکوو بریندارکردنی ڕاستەوخۆی جەستە لە گیانی نەتەوە خۆیەتی. پاراستنی ژینگە لەم ڕوانگەیەوە، کردارێکی بەرگریی دەستبەجێ و ستراتیجییە لە ناسنامە و هەبوونی نەتەوە.

نەتەوە وەکوو زنجیرەیەکی بەستراوە لەنێوان نەوەی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا دەخولێتەوە. نیشتمانسازی وەڵامدانەوەی خێرای پێداویستییەکانی ئیمڕۆ نییە، بەڵکوو بەدیهێنانی بەڵێننامەیەکی ئەخلاقی و یاساییە بەرانبەر نەوەکانی داهاتوو.

سوتاندن، یان پشتگوێخستنی ژینگە لەپێناو قازانجی کاتیی، خیانەتێکی بەکۆمەڵە لە بەردەوامیی نەتەوە. سەروەریی ڕاستەقینە کاتێک دەستەبەر دەبێت، کە نەتەوە بتوانێت ژینگەکەی بە پاکی و بەپیت وەکوو “سپاردەیەک” ڕادەستی نەوەکانی داهاتوو بکات. کۆمەڵگەیەک، کە ژینگەکەی وێران ببێت و توانای خۆژێنیی ئاوی و خۆراکی لەدەست بدات، کۆمەڵگەیەکی وابەستە و لاواز و بێ بڕیار دەبێت بەرانبەر هەڕەشە دەرەکییەکان.

نیشتمانسازی پێویستی بە هاووڵاتییەک هەیە، کە هەست بە بەرپرسیارێتیی کۆیی بکات. ژینگەپارێزی بەهێزترین ڕاهێنانی فەلسەفی و ڕەفتارییە بۆ پیادەکردنی نیشتمانپەروەریی هاوچەرخ. کاتێک تاکەکانی نەتەوە تێ دەگەن پاراستنی دارێک، یان ڕووبارێک بەشێکە لە پاراستنی سەروەری و کەرامەتی نەتەوەدا ئەوکاتە، وەرچەرخان لە هۆشیاریی نیشتمانیدا ڕوو دەدات.

پەیوەندیی نێوان نیشتمانسازی و پاراستنی ژینگە و پەیوەندیی خاوەن و کەلوپەل نییە، بەڵکوو پەیوەندیی جەستە و گیانە. هیچ نیشتمانسازییەکی مەزن بەبێ ژینگەیەکی تەندروست نایەتە دی.

پەرەپێدانی هۆشیاریی و گرنگیی بنەڕەتیی خوێندنەوە لە ژیانی هاوچەرخدا

2026-09-03T14:37:16Z

کارزان عزیز

خوێندنەوە تەنيا ئارەزوویەکی کاتی و سەرگەرمییەکی بێبایەخ، یان کاتبەسەربردنێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو یەکێکە لە پێویستییە هەرە بنەڕەتی و گرنگەکانی مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەدا. ئەگەر پۆلێنکردنێک بۆ پێویستییەکانی مرۆڤ بکەین، خوێندنەوە دەکرێت ڕاستەوخۆ لە دوای دابینکردنی پێویستییە سەرەکییەکانی وەکوو هەوای پاک و خۆراک و پۆشاک و شوێنی حەسانەوە و نووستن بێت. مێشکی مرۆڤ وەکوو هەر ئەندامێکی دیکەی جەستە پێویستی بە چالاککردن و ڕاهێنانی بەردەوام هەیە، خوێندنەوە باشترین ئامرازە بۆ زاخاودانی هۆش و فراوانکردنی ئاسۆی بیرکردنەوە و پەرەپێدانی زەین و قووڵکردنەوەی تێگەیشتن لە دیاردەکانی دەوروبەر. لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆدا، سەرەڕای ئەوەی پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و ئامێرە دیجیتالەکان زانیاریی خێرا و ئاسانیان لەبەردەستدا داناوە، هێشتا پەرتووک پێگەی باوەڕپێکراو و تایبەتی خۆی پاراستووە، چونکە پڕۆسەی خوێندنەوەی کاغەزی و سەرنجدانی قووڵ کاریگەرییەکی دەروونی و هۆشیارییی تەواو جیاواز و باڵاتری هەیە بە بەراورد بە سەیرکردنی ڕووکەشی شاشەکان.

لە لایەکی دیکە تەندروستی و دەروونییەوە، توێژینەوە زانستی و پزیشکییەکان ئەوە دەسەلمێنن، کە خوێندنەوەی ڕێکوپێک وەکوو وەرزشێکی دەماری و باوە بۆ مێشک. ئەم پڕۆسەیە ماسوولکەکانی هزری چالاک دەکات، کارکردنی مێشک لە بوارە جیاوازەکاندا ڕێک دەخات، کەسایەتییەکی هاوسەنگ و نەرمونیان و گەشبین بەرهەم دەهێنێت و بڕوا بەخۆبوون بەرز دەکاتەوە. هاوکات خوێندنەوە ڕۆڵێکی کاریگەری هەیە لە دابینکردنی ئارامی و هێوری دەروونی و کەمکردنەوەی پەستانی دەروونی و دڵەڕاوکێ و سترێس و نیشانەکانی خەمۆکی. خوێندنەوەی شەوانە پێش نووستن دەبێتە هۆی ئامادەکردنی جەستە بۆ پشوویەکی تەندروست، لە هەمان کاتدا، وەکوو قەڵغانێکی بەهێز وایە بۆ ڕێگریکردن، یان دواخستنی نەخۆشییە مۆدێرنەکانی تایبەت بە لەبیرچوونەوە و تێکچوونی توانا مێشکییەکان (وەکوو زەهایمەر) لە تەمەنی پیریدا. بێجگە لەمانە، خوێندنەوە فەرهەنگی وشەسازیی مرۆڤ بە زاراوە و دەستەواژەی نوێ دەوڵەمەند دەکات و توانای زمانەوانی بەرز دەکاتەوە و دەربڕینی هەست و ڕستەسازی بە شێوازێکی زانستی و ڕێک ڕێک دەخات، کە ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ ئەوەی مرۆڤ بە شێوازێکی کاریگەرتر بیرۆکەکانی خۆی بە کەسانی دیکە بگەیەنێت.

لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە مخابنەوە هێشتا خوێندنەوە نەبووەتە بەشێک لە نۆرم و نەریت و پێویستییەکی ڕۆژانە و بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی تاکەکان، ڕێژەی خوێنەران بەراورد بە چینەکانی دیکەی کۆمەڵگە هێشتا لە ئاستێکی نزمدایە و جێگەی نیگەرانییە. ئەم دیاردە دواکەوتووە چەندین هۆکاری فرەچەشنی لەپشتە، لەوانە کۆسپ و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان و دۆخی ناجێگیری سیاسی و قەیرانە ئابوورییەکان و نەبوونی ژێرخانێکی پەروەردەیی و کتێبخانەیی گونجاو، هەروەها قورسیی بژێوی ژیان و بێهیوایی دەروونی تاکەکان بەرانبەر بە داهاتوو. سەرەڕای بوونی ئەم هەموو ڕێگری و کۆسپە دەرەکی و ناوەکییانە، هەرگیز نابێت ئەم بارودۆخانە ببنە پاساو، یان بەهانەی ڕەوا بۆ پشتگوێخستنی پڕۆسەی ڕووناکبیربوون و زانستخوازبوون، چونکە مێژوو ئەوە سەلماندووە، کە کۆمەڵگەیەک ڕێژەی خوێندەواری و هۆشیارییی تێدا لاواز بێت، بە دڵنیاییىە ڕووبەڕووی پاشکەوتوویی فیکری و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە.

بۆ ئەوەی خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا لە دۆخێکی لاوازەوە بگۆڕێت بۆ کولتوورێکی باو و زیندوو و جێگیر، پێویستە پڕۆسەکە لە بنەڕەتەوە و لە قۆناغی منداڵییەوە دەست پێبکرێت. لەم پێناوەدا، خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە و فێرکردن (قوتابخانەکان) و دەزگاکانی ڕاگەیاندن ئەرکێکی گەورە و هاوبەش لە ئەستۆ دەگرن بۆ دروستکردن و پتەوکردنی پردی پەیوەندی لەنێوان منداڵ و پەرتووکدا. زۆر گرنگە منداڵ لە سەرەتای تەمەنیدا ئاشنای چیرۆک و گۆڤاری منداڵان بکرێت، تاوەکوو بەتامەزرۆییەوە بخوێنێتەوە و لە گەورەییدا خوێندنەوە ببێتە بەشێکی حەتمی لە ژیانی ڕۆژانەیدا. لە هەندێک کۆمەڵگەی پێشکەوتووی جیهاندا، ئەم پڕۆسەیە لە قۆناغێکی زۆر زووتر، واتە لە قۆناغی ساوایی و تەنانەت پێش لەدایکبوونیشەوە دەست پێدەکات، بۆ نموونە دایک و باوک لە ڕێگەی دەنگی نەرم و خوێندنەوەی کورتەچیڕۆک، یان گۆرانی و ئاوازی ئارامەوە لە ماوەی دووگیانیدا، یان لە مانگەکانی سەرەتای ساواییدا منداڵ ئاشنای دەنگ و زمان دەکەن، کە زانایانی دەروونناسی ئەمە بە ڕێگەیەکی زانستی و بەسوود بۆ گەشەی مێشک دەزانن. بۆیە لە کۆمەڵگەی ئێمەشدا، پێویستە دایک و باوک و مامۆستاکان خۆیان لە پێشەنگدا بن و ببنە نموونەی باڵا لە خوێندنەوەدا، تاوەکوو نەوەی نوێ بە شێوازێکی سروشتی و چاولێکەری هۆگری پەرتووک ببن و لە سەرخستنی ئەم ئاراستە فیکرییەدا بەشدار ببن.

لە لایەکی دیکەسەوە، تێگەیشتن لە پڕۆسەی خوێندنەوە تەنيا چالاکییەکی عەقڵیی ڕووت نییە، بەڵکوو پێویستی بە تەرکیز و هێزێکی زۆری مێشکی هەیە. خوێندنەوە بەبێ بیرکردنەوە و لێکدانەوە و تێگەیشتن، وەکوو خواردنی بێ هەرسکردن وایە و ناتوانێت سوودی تەواوی هەبێت. خوێندنەوە یارمەتیی هاوسۆزیی خوێنەر دەدات، هاوسۆزیش خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، کە یارمەتیی تاک دەدات پەیوەندییەکی ئەرێنی و تەندروست و دوور لە گرژی لەگەڵ کەسانی دەوروبەریدا هەبێت. ئەمە هانی مرۆڤ دەدات میهرەبانتر بێت و هەمیشە ڕەچاوی هەست و بۆچوون و بارودۆخی کەسانی دیکە بکات، کە ئەمەش بناغەیەکی بەهێز بۆ پێکەوەژیانی ئاشتییانە پێکدەهێنێت.

ئامانجێکی دیکەی گرنگی خوێندنەوە ئەوەیە، کە کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ڕووناکبیر و خاوەن باوەڕ بە جیاوازییەکان پێک بھێنێت. کاتێک تاکەکان هۆشیار دەبنەوە، ئەمە دەبێتە یارمەتیدەرێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە زیاتر لێبووردە بێت و جیاوازییەکانی یەکدی قبووڵ بکات. لە لایەکی دیکەشەوە، خوێندنەوە هۆکارێکی کاریگەرە بۆ خۆناسی و خۆهەڵسەنگاندن. خوێنەر لە ڕێگەی خوێندنەوەوە بۆی دەردەکەوێت، کە لە چ ئاستێکدایە و چۆن دەتوانێت گەشە بە تواناکانی بدات. ڕوانینی تاک بۆ ژیان فراوانتر دەبێت و ئارەزوو و بەهرەکانی بە شێوازێکی باشتر گەشە دەکەن، لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە، کە تەنيا بۆ خوێندنەوە نەخوێنێت، بەڵکوو ئەوەی دەخوێنرێتەوە بە شێوازی پراکتیکی لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەوی بکات.

لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین، کە خوێندنەوە تەنيا کاتبەسەربردنێکی ئاسایی نییە، بەڵکوو ستوونێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کەسایەتییەکی هاوسەنگ و تەندروست و هۆشیار. سەرەڕای ئەوەی لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا خوێندنەوە نەبووە بە کولتوورێکی ڕۆژانە و کۆمەڵێک بەربەستی دەروونی و ئابووری و سیاسی لەبەردەمیدا هەن، بەڵام ئەمە نابێت بکرێتە پاساو بۆ پشتگوێخستنی زانست و ڕۆشنبیری. چارەسەری ئەم کێشەیە لە دەستپێکردنەوە لە قۆناغی منداڵی، پێشەنگایەتیی خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە و تێکەڵکردنی ئەم نەریتە جوانە پێکدەبێت لە ژیانی هەمیشەییدا، تاوەکوو نەوەی داهاتوو ببێتە خاوەن کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و کراوە.

شیکارییەکی بونیادی بۆ هۆکارەکانی شکست و ئاسۆکانی داهاتووی کورد لە ڕۆژاڤا دا

2026-09-01T14:45:01Z

ئەزموونی حوکمڕانیی کورد لە ڕۆژاڤای کوردستان (٢٠١١-٢٠٢٤) وەکوو یەکێک لە دەگمەنترین دەرفەتە مێژووییەکان بۆ دامەزراندنی (سەروەریی دیفاکتۆ) دەستی پێ کرد. بەڵام بڕیاری کۆتایی بۆ تێکەڵبوونی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) لەناو سوپای سووریا، نیشانەی گۆڕانێکی قووڵی پارادایمییە، ئەویش کۆچکردن بوو لە ئۆنتۆلۆجیای شۆڕشەوە بۆ سیمیای پاشکۆیەتی. زۆرینەمان پێمان وایە ئەم وەرچەرخانە دەرەنجامی فشارێکی سەربازیی بوو، بەڵام لەڕاستیدا، ئەمە کۆتایی مۆدێلێکی سیاسی بوو، کە نەیتوانی هێزی جەنگ بۆ بونیادی دەوڵەتی بگۆڕێت. بۆیە لێرەدا، بەپێی توانا هەوڵ دەدەین لە چەند خاڵێکدا ئەمە ڕوون بکەینەوە:

یەکەم، یەکێک لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی ئەم دۆخە، دەستەوستانبوونی هێزی هەسەدە بوو لە گواستنەوە لە ماشێنی جەنگەوە بۆ دەزگای دەوڵەت. هەسەدە شەرعییەتی نێودەوڵەتیی خۆی لە شەڕی داعش و هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا وەرگرت، ئەمە “شەرعییەتێکی وەزیفی” بوو نەوەکوو “سەروەریی سیاسی”. هاوکات کاتێک هێزێکی سیاسی هەموو هێلکەکانی دەخاتە ناو سەبەتەی یەک هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە بەبێ ئەوەی پردی ناوخۆیی و ئیقلیمی دروست بکات، لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندی زلھێزەکان ئەویش تووشی ئیفلیجی دەبێت. هەر بۆیە لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتایی ٢٠٢٤ و هاتنە سەر کاری حکوومەتی ڕاگوزەر لە دیمەشق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد شەرع، واشنتن ستراتیجی خۆی لە سووریا گۆڕی. ئەمریکا بڕیاریدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی نوێی دیمەشق ئاسایی بکاتەوە و گەرەنتییە سەربازییە درێژخایەنەکانی بۆ هەسەدە کەم بکاتەوە. لێرەدا، بەدیلەکە ئەوە بوو، کە هەسەدە دەبوو لەجیاتی ئایدۆلۆجیای جیهانی، “ناسیۆنالیزمێکی واقیعگەرای بونیادنەر”ی پەیڕەو بکردایە، کە بتوانێت لەگەڵ ژینگەی دەوروبەردا، تەنانەت نەیارەکانیش، بگاتە تەباییەکی ناچاری بەرلەوەی کار لەکار بترازێت، واتە کات تێپەڕ ببێت.

دووەم، ڕۆژاڤای کوردستان ڕووبەڕووی کارەساتێکی دیمۆگرافی بووەوە، کە بەشێکی ئەنجامی داگیرکارییەکانی تورکیا بوو (وەکوو عەفرین و سەرێکانی)، بەڵام بەشەکەی دیکەی ئەنجامی پڕۆژەی “نەتەوەی دیموکرات” بوو. بەهۆی فراوانبوونی هەسەدە بەرەو ناوچە عەرەبییەکان (ڕەققە و دێرەزوور)، بۆیە کێشی دیمۆگرافی و سیاسیی کورد لەناو پڕۆژەکەیدا کەم بووەوە. تەنانەت خەیاڵپڵاوی لەخۆگرتنی عەرەبەکان و ڕۆڵ پێدان و بەرقەرارکردنی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنی کۆمەڵی خێڵەکی عەرەبی، هەژاریی مەعریفی ئەو پڕۆژەیەیەی بەرانبەر بە پەی نەبردن بە بونیادی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی خێڵەکی عەرەبی و بێئاگایی ئەوانی دەرخست بەرانبەر بە تیۆر و نووسینەکانی کۆمەڵناسان و جوگرافیناسانێکی وەکوو ئیبن خەلدون و عەلی وەردی و شاکر خەسباک، هتد. بۆیە ئەم تێکەڵاو بوونە ناهاوسەنگە وای کرد، کە کورد نەتوانێت وەکوو کاراکتەرێکی نەتەوەیی یەکگرتوو مامەڵە بکات، بەڵکوو بووە “پێکهاتەیەک” لەناو پێکهاتەکاندا. بۆیە لە کاتی کێشەکانیان لەگەڵ دیمەشق‌دا، لە شەو و ڕۆژێکدا زۆرینەی هۆزەکانی ئەو پێکهاتە عەرەبییە سەنگەرییان گواستەوە و شکستی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنەکەی سەلماند. ئەمەش دواتر ڕێگەی بۆ دیمەشق خۆش کرد، کە بە ئاسانی کورد وەکوو بەشێکی ئاوێتەبوو لە سووریای ناوەندیدا هەرس بکات.

سێیەم، سەرەڕای هەبوونی نەوت و گەنم، ڕۆژاڤا نەیتوانی سیستەمێکی ئابووریی نیشتیمانی دروست بکات، کە وابەستەی دەروازە و مۆڵەتی دەوڵەتانی دەوروبەر نەبێت. ئاشکرایە، کاتێک ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان بە بازاڕی دیمەشق، یان هاوکاریی دەرەکییەوە دەبەسترێتەوە، ئیرادەی سیاسی تێک دەشکێت. ئەم ژێرخانە ئابوورییە داتەپیوە، جەماوەری تووشی ماندوێتیی کرد، کە دواجار وای لێکردن نان و ئارامیی کاتیی لە سەرووی ئازادی و سەروەریی نەتەوەییەوە دابنێن.

لێرەدا، ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبینەوە، ئەویش ئەوەیە، کە دەکرا چی بکرێت؟ لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا، دەتوانین بڵێین سەرکردایەتیی کورد لە ڕۆژاڤا دەبوو لە ماوەی ئەو دە ساڵەدا سێ هەنگاوی بنایە:

١. بە دامەزراوەییکردنی دەسەڵات، واتە پێش ئەوەی ڕژێم بەهێز بووبایەتەوە، دەبوو ڕێککەوتنێکی فەرمی لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا ئیمزا بکرایە، کە مافی “هەرێمێکی فیدراڵی” بچەسپێنێت، نەوەکوو تەنا وەکوو هێزێکی دیفاکتۆ بمێنێتەوە.

٢. دیپلۆماسیی فرەڕەهەند، واتە نەدەبوو کورد تەنیا گرەوی لەسەر ئەمریکا بکردایە. بەڵکوو دەبوو کەناڵی ڕاستەوخۆ و واقیعی لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا، بە تورکیا‌ـشەوە، بکردایەتەوە، هەتاوەکوو ناسنامەی کورد وەکوو هەڕەشەیەک نەمێنێتەوە، بەڵکوو وەکوو “پێویستییەکی سەقامگیری” بناسرێت.

٣. یەکگرتوویی ناوخۆیی: ململانێی پەکەکە و ئەنەکەسە گەورەترین کەلێنی دروست کرد، کە دوژمنان سوودیان لێ بینی. واتە بەدیلی ئەمە دروستکردنی بەرەیەکی نیشتیمانیی یەکگرتوو بوو، کە نەکرا.

٤. تێکچوونی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاڤا و هەرێمی کوردستان بووە خاڵێکی لاوازی ستراتیجی و جیۆپۆلەتیکی بۆ ڕۆژاڤا، چونکە داخستنی بەردەوامی دەروازە سنوورییەکان (بە تایبەتی پێشخابوور و سێمالکا) و سەپاندنی گەمارۆی ئابووری و لۆجستی، پڕۆسەی بەدامەزراوەییکردنی ئابووریی خۆبەڕێوەبەریی تەواو لاوازکرد و وابەستەیی ناوچەکەی بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان بە ئاڵوگۆڕە ئاڵۆزەکانی لەگەڵ ڕژێمی دیمەشق و قاچاغچێتیدا زیاتر کرد. سەرەڕای ئەوە، دروستبوونی درز لەنێوان کارەکتەرە کوردییەکاندا فەزایەکی گونجاوی بۆ ئەکتەرە ناوچەیییەکان (بە تایبەتی تورکیا) ڕەخساند هەتاوەکوو سیاسەتی پەرتکە و زاڵبە جێبەجێ بکات و گوشارە دیپلۆماسی و سەربازییەکانیان بەبێ ترس دژ بە هەر دەنگ و هەوڵێک بۆ یەکگرتووی نەتەوەیی بخەنە گەڕ. بۆیە بۆ بەگژداچوونەوە و ڕێگریکردن لەم لادانە، دەبوو دەستبەجێ بە دیالۆگی ڕاستەقینەی ناوخۆیی و دامەزراندنی بەرەیەک، یان ئەنجوومەنێکی باڵای ڕێکخستنی ستراتیجی کوردی ئەنجام بدرایە، کە تێیدا ئاسایشی نەتەوەیی و ئابووریی هاوبەش بخرایەتە سەروو بەرژەوەندییە حیزبی و ئایدۆلۆجییە تەسکەکان، هەتاوەکوو سنوورەکانی نێوان باشوور و ڕۆژاڤا لەبری ئەوەی ببەسترێنەوە بە ململانێی بەوەکالەت، ببوونایەتە شادەماری گەشەپێدان، ئەمە سەرەڕای هاوکاری لۆجستی و هاوبەشیی ئەمنی بۆ پاراستنی نەتەوەیی.

کەواتە دەبێت ئێستا چی بکرێت؟ دوای ئەوەی تێکەڵبوونەکە ڕوویدا، ئەرکی کورد لە ڕۆژاڤا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکوو قورستر بووە. ئێستا دەبێت مۆدێلی شارستانیەتی فێڵبازانە (Sly Civility) بە واتا هۆمی باباییەکە- پەیڕەو بکرێت، واتە:

١. بەرگری لەناو سوپادا: یەکە سەربازییە کوردییەکان دەبێت وەکوو یەکەی تایبەت و یەکگرتوو بمێننەوە و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان لەناو سوپای سووریا‌ـدا نەدۆڕێنن.

٢. سەروەریی مەعریفی: نابێت زمان و پەروەردە وەکوو مۆڵەت تەماشا بکرێن. بەڵکوو دەبێت کورد لەناو شارەکانیدا سیستەمێکی پەروەردەیی وەها بونیاد بنێت، کە ڕوحی کوردبوون بپارێزێت، تەنانەت ئەگەر لەژێر ئاڵای سووریاشدا بێت.

٣. گۆڕینی ڕاوێژکار بۆ بڕیاردەر: پۆستی ڕاوێژکاریی مەزڵووم عەبدی دەبێت لە پۆستێکی هێماییەوە بۆ دەسەڵاتێکی چاودێری بگۆڕدرێت، کە ڕێگری لە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە کوردییەکان بکات.

لەکۆتاییدا، بە پێویستی دەزانم ئەوە دووپات بکەمەوە، کە ئەوەی لە ڕۆژاڤا ڕوویدا، نەوەکوو هەر ئاشتی نییە، بەڵکوو تەسلیمبوونێکی ڕێکخراوە. بۆیە کورد لە ڕۆژاڤا ئێستا لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە، ئەویش ئەوەیە، کە ئایا دەتوانێت لەناو جەستەی داگیرکەرەکەیدا وەکوو “ڤایرۆسێکی ناسنامە” بمێنێتەوە و ڕۆژێک بێت جارێکی دیکە ببێتەوە بە “بکەری مێژوو”؟ یان ئەوەتا بە بێدەنگی لەناو سووریایەکی یەکگرتوودا دەتوێتەوە؟ بەرگریی ڕاستەقینە لێرەوە و لە پاراستنی یادەوەری و زمان و خاکەوە وەکوو هێڵی سوور دەست پێ دەکات، بەبێ گوێدانە ئەوەی کێ لە دیمەشق حوکم دەکات.

لەسێدارەدانی ئەخلاق لەسەر مێزی ڕیەلپۆلەتیک: قوربانیبوونی کورد وەكوو پێکهاتە لە سووریا

2026-09-01T14:40:43Z

چەمکی ڕیەلپۆلەتیک (Realpolitik) یان سیاسەتی ڕیالیزم، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ڕووت و هێزی سەربازی و ململانێی جیۆپۆلەتیکی و لادانی بەھاکان و ئەخلاق لە کایەی گشتییدا بنیاتنراوە، هەمیشە وەکوو بزوێنەری سەرەکیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ماوەتەوە. لەم تەوەرەدا پرسی کورد، بە تایبەتی لە ڕۆژاڤا، نموونەیەکی هەرە زەق و تراجیدیی ئەم هاوکێشەیەیە. کورد وەکوو نەتەوەیەکی بێدەوڵەت لەناو سیستەمێکی نێودەوڵەتییدا دەژی، کە لەسەر بنەمای “سەروەریی “دەوڵەت-نەتەوەکان” ڕێکخراوە. ئەم وتارە لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و ئەکادیمییەوە شیکاری بۆ ئەو پرسیارە دەکات: بۆچی و چۆن پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بووە قوربانیی بێبەزەییانەی سیاسەتی ڕیەلپۆلەتیک لە لایەن زلهێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کورد لە ڕۆژاڤا، پێویستە لە ڕوانگەی مێژووی ڕەخنەیی و تیۆریی ڕیالیزم سەیری کایەکە بکرێت. بەپێی تیۆریی کلاسیکی ڕیالیزم (هانس مۆرگێنتاو)، ژینگەی نێودەوڵەتی خاوەن پێکهاتەیەکی ئانارشییە، کە تێیدا، تەنیا دەوڵەتەکان ئەکتەری شەرعین لەپێناو بەرزکردنەوەی توانای مانەوەی خۆیاندا، بەڵام کاتێک فەلسەفەی دەسەڵاتی لە ڕوانگەی دیدگا هاوچەرخەکانەوە دەهێنینە ناو ئەم شیکارییەوە، دەبینین دەسەڵات تەنیا لە دامەزراوەی دەوڵەتدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی گوتار و تەکنەلۆجیای دەسەڵاتەوە کار دەکات، کە فەرمانی ڕەوایی، یان ناڕەوایی بەسەر پێکهاتەکاندا دەسەپێنێت.

کێشەی ئۆنتۆلۆجیی کورد لەم هاوکێشەیەدا ئەوەیە، کە کورد لە دەرەوەی «نۆرمی دەوڵەتبوون» جێگیر کراوە. لە ڕوانگەی ڕیەلپۆلەتیکەوە، پێکهاتەی کوردی خاوەنی «ناسنامەی ئۆنتۆلۆجیی نێودەوڵەتی» نییە و وەکوو “ئەکتەری نادەوڵەتی” پۆلێن دەکرێت. لێرەدا، کورد دەکەوێتە ژێر کاریگەریی “بایۆپۆلەتیک – سیاسەتی کۆنتڕۆڵکردن و ڕێكخستنی ژیانی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵات و دەوڵەت و سیاسەتی پەراوێزخستن، واتە وەکوو توخمێکی بەکارهێنراو لە هاوسەنگیی هێزدا سەیر دەکرێت، کە شەرعییەتی سیاسییەکەی بەستراوەتەوە بە ڕادەی سوودبەخشیی کاتیی بۆ دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان.

سەرهەڵدانی داعش لە ٢٠١٤، خاڵێکی وەرچەرخان بوو، کە تێیدا پێکهاتەی سەربازی و سیاسیی ڕۆژاڤا یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)و دواتریش هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) وەکوو بکەرێکی کارا لەسەر زەوی دەرکەوتن. لێرەدا، جۆرێک لە «هاوبەشیی ستراتیجیی کاتیی» لەنێوان لایەنی نۆرماتیڤ (گوتاری مرۆڤدۆستی و شەڕی دژی تیرۆر) و لایەنی واقیعی (پێویستیی ئەمریکا بە هێزێکی ناوخۆیی کارامە) شێوەی گرت.

ئەگەر لەم دۆخە بکۆڵینەوە، دەبینین ئەم پەیوەندییە مۆدێلێک بوو لەوەی پێی دەگوترێت پێکدانانی کاتیی بەرژەوەندییەکان. لێرەدا، گوتاری «شەڕی دژی تیرۆر» وەکوو ئامرازێکی شەرعیەتپێدان بەکار ھات، بەڵام کاتێک هەڕەشە سەربازییەکە گەیشتە قۆناغی دابەزین، دینامیکی ڕیەلپۆلەتیک گەڕایەوە سەر ڕێڕەوە بنەڕەتییەکەی خۆی. نەمانی پێویستیی واقیعی بە هێزی زەمینیی کورد، بووە هۆی ئەوەی کە نرخی سیاسیی پێکهاتەی کوردی لە هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکاندا کەم ببێتەوە، ئەمەش پڕۆسەی گۆشەگیرکردنەوەی سیاسی و گوتاریی کوردی خێرا کرد.

لێرەوە پرسیارێكی جەوهەری دێتە پێش، ئەویش ئەوەیە: بۆچی کورد لە ڕۆژاڤا وەكوو پێکهاتەکی ڕەسەنی کۆمەڵگە بووە قوربانی؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە چوارچێوەیەکی دیاریکراو هەبێت، کە ڕەهەندەکان لەخۆ بگرێت. کەواتە پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بەهۆی چەند هۆکارێکی قووڵی جیۆپۆلەتیکی و فەلسەفییەوە بووە قوربانیی ڕیەلپۆلەتیک، کە دەکرێت بەم شێوەیە پۆلێن بکرێن:

یەکەم، باڵادەستیی هاوکێشەی هاوپەیمانییە گەورەکان (وەک: ناتۆ): تورکیا وەکوو ئەندامێکی سەرەکیی ڕێکخراوی ناتۆ و هێزێکی هەرێمیی گرنگ، هەمیشە قەوارەی سیاسی، یان سەربازیی کوردی لە باکووری سووریا وەکوو هێڵی سوور و هەڕەشەی ئاساییشی نەتەوەیی خۆی بینیوە. لە دیدی ئەمریکاوە، پاراستنی پەیوەندیی ستراتیجی لەگەڵ ئەنقەرە (دەوڵەتی خاوەن دووەم گەورەترین سوپا لە ناتۆ) زۆر گرنگترە لە داکۆکیکردن لە قەوارەیەکی کوردیی نادەوڵەتی.

کاتێک لە ٢٠١٨ لە عەفرین و لە ٢٠١٩ لە سەرێ کانی و گرێ سپی، گڵۆپی سەوز بۆ هێرشەکانی تورکیا داگیرسا، ئەمریکا و ڕووسیا کشانەوە. ئەم کشانەوەیە نیشاندەری سەرکوتکردنی فەلسەفەی مافی مرۆڤ بوو لەبەردەم فەلسەفەی پاراستنی هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەوڵەتاندا.

دووەم، کایەی جیۆپۆلەتیکی نێوان ئەمریکا و ڕووسیا: سووریا بووە گۆڕەپانی شەڕی ساردی نوێ. کورد لە ڕۆژاڤا لەنێوان دوو بەرداشی گەورەدا گیری خوارد، لە لایەکەوە نەیانتوانی متمانەی تەواو بە ڕووسیا بکەن، کە پشتگیری لە ڕژێمی دیمەشق دەکات، لە لایەکی دیکەشەوە ئەمریکا تەنیا وەکوو کارتێکی فشار دژی ئێران و ڕووسیا بەکاری دەهێنان. کاتێک بەرژەوەندیی گەورەی ئەمریکا و ڕووسیا پێویستی بە سازش بوو لەگەڵ لایەنە هەرێمییەکان، پێکهاتەی کوردی وەکوو لاوازترین ئەڵقەی ئەم هاوکێشەیە کرایە قوربانی.

سێیەم، پارادۆکسی دیموکراسیی ناوخۆیی و سیستەمی نێودەوڵەتی: پڕۆژەی سیاسیی ڕۆژاڤا (خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیک لەسەر بنەمای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی) مۆدێلێکی پێشکەوتووی پێکەوەژیانی پێکهاتەکان و ئازادیی ژنان و دیموکراسیی ڕاستەوخۆ بوو. بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەم پڕۆژە پێشکەوتنخوازە هەمیشە لەگەڵ سیستەمی کۆنەپارێز و دەوڵەت‌-تەوەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە بەریەککەوتندا بووە. دەوڵەتانی دەوروبەر ئەم مۆدێلە وەکوو ڤایرۆسێک دەبینن، کە مەترسی لەسەر پێکهاتەی ناوەندیی خۆیان دروست دەکات، بۆیە ڕیەلپۆلەتیکی هەرێمی ڕێگەی نەدا ئەم ئەزموونە دیموکراتییە ببێتە واقیعێکی ناسراوی نێودەوڵەتی.

تراجیدیای پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا، سەلمێنەری دەرەنجامێکی فەلسەفیی گرنگە. لە سیستەمی نێودەوڵەتی هاوچەرخدا، «ماف» و «شەرعیەت» بەبێ پشتگیریی ئامرازی دەسەڵاتی دەوڵەتی، خاوەنی هیچ هێزێکی جێبەجێکردن نین. ئەم دۆخە نیشاندەری جۆرێکە لە پووچگەرایی ئەخلاقی؛ کاتێک کۆمەڵگەیەک هەموو تێچووە مرۆیی و سەربازییەکانی پاراستنی بەها گەردوونییەکان (ئازادی و مافی ژنان و شەڕی دژی فاشیزم) لەئەستۆ دەگرێت، بەڵام لە کاتی داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیدا، لەسەر بنەمای ماتماتیکی هێز پەراوێز دەخرێت، ئەمە دەیسەلمێنێت، کە ئەخلاقی سیاسی تەنیا گوتاریێکی ڕوواڵەتییە بۆ شاردنەوەی ڕیەلپۆلەتیک.

کورد لە سووریا بووە قوربانیی پێکهاتەیەک لە سیاسەتی جیهانی، کە تێیدا مرۆڤەکان و پێکهاتە نەتەوەییەکان تەنیا وەکوو هێمایەکی گۆڕاو لە هاوکێشەی جیۆپۆلەتیکیدا سەیردەکرێن. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخی قوربانیبوونە پێکهاتەیییە، پێویستە گۆڕانکارییەک لە ستراتیجیی کوردی‌دا ڕووبدات بە شێوەیەک، کە لە پشتپەستن بە هاوپەیمانییە دەرەکییە شلۆقەکانەوە، بەرەو دروستکردنی پێگەیەکی جیۆئابووری و سەربازیی ناوخۆیی جێگیر هەنگاو بنێت، تاوەکوو بتوانێت پێگەی خۆی لە «ئامرازێکی تاکتیکی» بۆ «ئەکتەرێکی ستراتیجیی خاوەن ڤیتۆ» لە هاوکێشە هەرێمییەکاندا بەرز بکاتەوە.

چەند سەرنجێک بۆ “ئامانج غازی”

2026-07-31T15:00:18Z

نزیکەی مانگێک لەمەوبەر یادی ماڵئاوایی حەسەن زیرەک بوو. وەکوو هەموو ساڵێکیش زۆر نووسین دەربارەی ژیان و گۆرانییەکانی دەرکەوتنەوە، لە چەند شوێنێکیشدا، چین و توێژی جیاجیا کۆڕ و کۆبوونەوەیان بۆ ئەو یادە ئەنجامدا. لەناو ئەو چالاکییانەدا، ئامانج غازی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، بابەتێکی بە ناوی ˮحەسەن زیرەک شوناس و زایەڵەی نەتەوە و نیشتیمانێک“ بڵاوکردەوە، تێیدا چەند خەسڵەتێکی “زیرەک”ی باسکردووە. لە سەرەتای باسەکەدا هاتووە:

“موزیکی ڕۆژهەڵات لە خۆیدا هیچ توانایەکی دەربرینی نییە، بۆیە تەواوی ئەزموونی موزیکیی ئێمە تەنیا لە گۆرانیدا سنووردارکراوە، ئەگەر بە دوای موزیکی بێگەرددا بگەڕێیت، تەنیا ئارگیۆمێنتی بچووک و سووکی سەرەتایی دەدۆزیتەوە، کە بابەتێکی ئەوتۆ دەرنابڕن شیاوی باسکردن بێت و لە بنەڕەتیشدا هیچ پەیوەندییەکی بە گۆرانییەکانەوە نییە، سەرەڕای ئاسانیی تێگەیشتنیشیان، بچووکترین کاریگەری لەسەر بینەران جێناهێڵن، چونکە ئەم بابەتە بەبێ هۆنراوەی گۆرانییەکە، بە تەواوی بێدەسەڵاتە و ئامانجی خۆی ناپێکێت”.

ئەو بۆچوونەی مامۆستا ئامانج سەرنجی ڕاکێشام، تێگەیشتنی من ئەوەیە؛ ئامانج غازی بەراوردی نێوان گۆرانی کوری و موزیکی کلاسیکی ئەورووپا دەکات، یان بە شێوەیەکی گشتیتر بەراوردی نێوان موزیکی ڕۆژهەڵات و موزیکی کلاسیکی ئەورووپایی-جیهانی دەکات. لەبەرئەوەی موزیکی کلاسیکی ئەورووپایی یان جیهانی، تەمەنێکی ئەوەندە دێرینی نییە، تاوەکوو لە بنەچەوە ئەو ڕوانگەیەی لەسەر دابمەزرێت، بە واتایەکی دیکە، تەمەنی گۆرانی و موزیکی کوردی زۆر لە تەمەنی موزیکی کلاسیک کۆنترە، بۆیە لە ڕەگ و ڕیشەدا جیاوازیی بنەڕەتی و هۆکارەکانی دەرکەوتنیان هەیە، بەو پێیە دوو بابەت لە تای هەمان تەرازوودا داندراوە، کە بەراورد لە نێوانیاندا نەگونجاوە.

هەڵبەت لە بنەڕەتدا، ئەوەی بڵێت “موزیکی ڕۆژهەڵات لە خۆیدا هیچ توانایەکی دەربرینی نییە” تاوەکوو ئاستێکی زۆر دروستە، بەڵام ئەی ئەوەی توانای دەربڕینی هەیە کامەیە؟ پێم وایە مەبەستی موزیکی کلاسیکە. شاراوە نییە ئەوەی ناوی موزیکی کلاسیکی جیهانە لە سەدەی پازدە و شازدەدا دەرکەوتووە، کە کڵێسا دەستی گەورەی تێدا هەبووە، تاوەکوو بگاتە ئاستێکی باڵای دەربڕین و گوزارشتکردن لە هەستەکان. پێش ئەوەی موزیکی کلاسیک لە ئەورووپادا دەربکەوێت، بەهەمان شێوەی نەتەوەکانی ڕۆژهەڵات لەوێش موزیک هەر سادە بووە و نەیتوانیوە دەربڕینی ئاڵۆز بکات و هەستی گوێگر بجووڵێنێت. بەڵام لەو بابەتەدا، گرنگە بزانین بۆ وا بووە.

توێژینەوەکانی کۆکردنەوەی زانیاریی وردی کۆمەڵە ڕاوچییەکانی پێش دەرکەوتنی شۆڕشی کشتوکاڵ (مەزەندەی زانست وایە بەر لە ١١ هەزار ساڵ دەستی پێکردووە)، زانیاریی زۆرمان سەبارەت بە سروشتی موزیک لەو کۆمەڵە بچووکانەدا دەدەنێ. ئییەین مۆرلی Iaine Morley (٢٠١٣) لە پەڕتووکەکەی بە ناوی “موزیک لە پێش مێژوودا The Prehistory of Music”دا و لە بەراوردی نێوان موزیکی گەلانی بلاکفووت Blackfoot، ئاکا Aka، مبوتی Mbuti، پینتوپی Pintupi و یوپیک Yupik دا دەڵێت: موزیک لەناو ئەو گەلانەدا، تاوەکوو ئاستێکی بەرز تەنیا دەنگە، ئاوازەکان هەر لە دەنگی مرۆڤدا دەردەکەون، نەوەکوو لە ئامێری موزیکدا. ئامێرەکانیان لە دار و توخمی سروشتی دروست دەکەن، بۆیە بەڵگەی شوێنەواریان لە پاش بەجێ نامێنێت. لەبەرئەوە دۆزینەوەی شمشاڵە تەمەن ٤٠ هەزار ساڵییەکان لە ئەورووپا، نابێت وەکوو سەرەتا و بنەچەی موزیک تەماشای بکرێت، بەڵکوو ئەوە پێشکەوتنێک بووە لە نەریتێکی چەسپاوی دەنگ و موزیکدا دەرکەوتووە (Morley, 2013, pp. 29-31).

ئەو گەلانەی “مۆرلی” باسیان دەکات، موزیک و گۆرانییەکانیان لەسەر هەمان ڕێچکە و ڕێبازی باب و باپیرانی ماوەتەوە، گۆڕانێکی بەسەردا نەهاتووە، ئەوە بەڵگەیە بۆ ئەوەی تێ بگەین، کە موزیکی گەل و نەتەوەکانی جیهان تەنیا چەند سەدەیەکە گۆڕانی گەورەی بە خۆیەوە دیتووە، بەر لەوە هەموویان کەم و زۆر هەر هەمان خەسڵەتیان هەبووە. بیهێنە بەرچاوی خۆت موزیکی فارسەکان لەناو کۆشک و تەلارەکانیاندا چۆن بووە، وێنەکانی لە پەڕتووکی “ئەمیر حوسێن پوورجەوادی”دا هاتوون بە ناوی “موزیک لە ئێران لە سەدەی پازدە تاوەکوو سەدەی بیست”، کە باس لە موزیکی ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەکات، دەرخەری هەمان ڕاستین.

کەواتە وەکوو ئامانج غازی نووسیویەتی: “بۆیە ئێمە هێشتا لە قۆناغی گوێگرتنەوە نەگوێزراوینەتەوە بۆ قۆناغی گوێگرتنێکی دەروون ئامێز، هەموو خۆشیێکمان چێژێکی بەدەستهێنانی هەست و سۆزدارییەکی سنووردارە ، کە لە مۆنۆتۆنی ئەو ڕیتمەوە سەرچاوەی گرتووە و بانگهێشتمان دەکات بۆ پشوودانێکی کاتیی، نەوەکوو بیرکردنەوەیەکی هزریی قووڵ”، لێکدانەوەیەکی دروستە، بەڵام ئایا هەمان ئەو بۆچوونە بۆ هەموو شێوازەکانی ناو پانتایی موزیک و گۆرانیی کوردی دروستە؟ پێم وایە نەخێر.

ئەگەر بمانەوێت ئەو هەستە لە گۆرانییە سادەکاندا بدۆزینەوە، کە یەک دوو ڕستەی موزیک تاوەکوو کۆتایی گۆرانییەکە دووبارە دەبنەوە و تەنیا دەق تێیاندا دەگۆڕێت، بەڵێ هەستێکی جیاکەرەوەی نییە و وەسفەکەی ئامانج غازی دروستە، بەڵام ئەی ئەو هەستە چۆنە، کاتێک گوێ لە مەقامێکی خاوکەر یان خورشیدی گەرمیان دەگریت؟ لەوێدا ڕەنگە زۆربەمان لە دەق و وشەکان ورد نابینەوە، ئەوەی مووی لەش گیڤ دەکەنەوە دەنگ و ئاوازەکەیە. مەقامەکە وەکوو دەق بایەخێکی گەورەی نییە و جوانیناسیی هونەری موزیکی تێدا نییە، جوانییەکە و هەستەکە ئاوازی مەقامخوێندنەکە هەڵیگرتووە. لەوێدا، ئاوازەکە بەبێ هەبوونی چەند کەمان و دابەشکردنی ئەکادیمیانەی پێوەست بە موزیکی کلاسیک، هەست دەجووڵێنێت و کاریگەریی خۆی هەیە. خۆ هەمان بۆچوون و لێکدانەوە بۆ دەنگبێژی دروستە، گوێ لە دەنگ و ئاوازی شاکرۆ و حوسەینۆ بگرە، ئەگەر هیچیش لە دەق تێنەگەی، هەستت دەجووڵێنێت، هۆڕە و سیاچەمانەش بەهەمان شێوە. لە لایەکی دیکەدا، ژەنینەکانی عەلی ئەکبەر مورادی و کەیهان کەڵهوری نەوەکوو هەر هەستت دەجووڵێنن، بەڵکوو ڕوح ئاوەدان دەکەنەوە. ئەو نموونانە ئەو ڕاستییە دەردەخەن، کە بەراوردەکە لە جێگەی خۆی نەبووە، ئەوانە بەپێی زۆر هۆراکی تایبەت بە گوێگر و پەروەردە و ئاستی ڕۆشنبیریی ئەو، بیرکردنەوەی هزریی قووڵ بەرپا دەکەن.

لە دیوێکی دیکەی هەمان باسدا، دەپرسم ئایا گونجاوە موزیک و گۆرانیی کوردی بە پێوەری ڕۆژئاوایی بپێوین و بە هاوێنەی ئەوان تەماشای خۆمان بکەین؟ دید و پێوەرەکانی ڕۆژئاوایی بە شێوەیەک داڕێژراوە و پێکهاتەسازی بۆ کراوە ناتوانێت لە جوانیناسی و بایەخی موزیکی ڕۆژهەڵات تێ بگات. ئەگەر جوانیناسیی موزیکی کلاسیک لەوەدایە، ئەو موزیکە چەندە ئاستبەرزە و چەندە هەست دەبزوێنێت و هەر لە بنەڕەتەوە بۆ دەستەبژێری چینی سەرەوەی کۆمەڵگەکان داڕێژراوە، لە دیتنی جوانیدا دید و لێکدانەوەی ئەوان لەخۆ دەگرێت. ئەوا جوانیناسیی موزیکی ڕۆژهەڵات (هەرنەبێت موزیکی کوردی) لەوەدایە، چەندە موزیک و پێکهاتەکانی لە ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵەکاندا ڕۆڵیان هەبووە و چەندە بە قووڵایی ژیاندا چووەنەتە خوارەوە. هەر ئەوە بۆخۆی بنەمای دەرکەوتنی زانستیی ئیتنۆموزیکۆلۆجییە، موزیکی گەل و نەتەوەکان دەبێت لە بەستێنی خۆیاندا بخوێندرێنەوە، نەوەکوو لە بەراوردیان لەگەڵ کایەی دیکەدا.

لە تەعریبەوە بۆ بەعەرەببوون: لە یادی 50 ساڵەی ڕاگواستنی گوندەکاندا و چیرۆکی “والله صدگ کردی”

2026-07-23T09:57:31Z

پڕۆسەی تەعریب فرەڕەهەند بوو. بێجگە لەو تەعریبەی کە لە ناوچە کوردستانییەکانی کەرکوک و نەینەوا و دیالا دا بەڕێوە دەچوو، لە دوای نسکۆی 1975 بەپێی ڕێککەوتننامەی جەزائیر، بڕیاری پشتێنەی ئەمنی و چۆڵکردنی سنوورەکانی باشووری کوردستانی بندەستی عێراق لەگەڵ سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی بندەستی داگیرکەری ئێران و باکووری کوردستانی بندەستی داگیرکەری تورکیا، تا دەسوڕایەوە بۆ سنوورەکانی ڕۆژاڤای کوردستانی بندەستی داگیرکەری سووریا، درا. هەرواش بوو ئەو سنوورانە بەقوڵایی 15 کیلۆمەتر، لە هەندێک شوێنیش بۆ قوڵایی 50 کیلۆمەتر هەموو گوند و لادێ و ئاوەدانییەکانی کوردەواری لە ڕەگوڕیشەوە هەڵتەکێندران. پێشتر داگیرکەری سووری پشتێنەی ئەمنی لە ڕۆژاڤای کوردستان جێبەجێ کردبوو. هەموو کوردی ئەو ناوچانەی ڕاگواستبوون و عەرەبیشی هێنابوونە شوێنیان. ئەو سیاسەتە لە باشوور جێبەجێ نەبوو، چونکە ئەو کاتە هەر خودی عەرەبەکان ئامادەنەبوون بچنە ئەو ناوچە شاخاویانە و دەیانزانی دەبن بە ئامانجی ئەو پێشمەرگانەی کە لە چیاکان چەکی ڕزگاربوونیان کردبووەوە شان.

ڕاگواستن وەکوو بەشێک لە پڕۆسەی جینۆساید، زۆر جۆری هەن، ژمارەیەك پاڵنەری جیاوازیشی لە پشتەوەن. کۆمەڵێك ئامانجی هەمەجۆریش دەپێكێت، یەکێك لە ئامانجە هەرە گڵاوەکانی، لەیەک دابڕینی مرۆڤ و خاکە؛ دابڕینی یادەوەری مرۆڤەکانە بەخاکەوە. کاتێک دوژمن توانی ئەو یادەوەرییە بکوژێت، ئەوا بەسەر کۆسپێکی گەورەدا زاڵ دەبێت و دەتوانێت یەکە یەکەی وابەستەبوونەکانی دیکەی مرۆڤەکان بە خاکەوە، کاڵ بکاتەوە و نەهێڵێت. بێگومان خاك و یادەوەرییەکانی بەشێکن لە مێژووی مرۆڤەکان.

مێژووناسی فەڕەنسی پیێر نۆرا باس لە شوێنەکانی یادەوەری دەکات و دەڵێت مێژوو لە ڕێگەی شوێنەکانەوە (خاک، مۆنەمێنت، گۆڕستان و شارە کۆنەکان) یادەوەرییەکان زەق دەکەنەوە. بە وێرانکردن و دوورخستنەوە، بەشێکی گرنگ لەو مێژووە وێران دەبێت، ئەوە بێجگە لە تێکدانی سەرچاوە جوانەکانی سروشت و ژینگە، بێجگە لە تێکدان و خاپوورکردنی ئەو ئەندازیارییەی کە ئەو خانو و نهۆمانەی بە کەرەستە سەرەتاییەکان دروستکرابوون و وێران کران، کە هەرگیز ناتواندرێت لەو شێوازە جوانەی ئەوکات دروست بکرێنەوە.

هاوەڵی هێژا و هاوگوندی، شەفیقی حاجی خدر، کە بەر لەوەی ئێمە گوندەکە بەجێ بێڵین، بێجگە لە خزمایەتی، هەردووکمان هاوپۆل و هاوڕێ بووین. لە ڕۆژانی ڕاگواستنەکە ئەو لەوێ بووە و دەڵێت:

“لە قرچەی گەرمای تەمموز، دەقاودەقیش لە 22ی تەمووزی 1978دا، دۆڵی ڕوستێ بە تەواوی گوندەکانی کە 26 گوند بوون، لە لایەن لەشکری ڕژێمی بەعس ھەڵگیرا و ڕاگوێزرایە ئۆردوگا زۆرەملێکانی دیانا، ھەریر، مەلائۆمەر و قوشتەپە.

دۆڵی ڕوستێ وەک بەشەکانی دیکەی دەڤەری باڵەکایەتی، دوای شکستە کارەساتهێن و جەرگبڕەکەی 1975 و بە بەھانەی چۆڵکردنی ناوچەکانی سەرسنوور، بەر سەرەتای شاڵاوی ڕاگواستنە دڕندانەکەی بەعس [دەوڵەتی عێراق] کەوت. شایانی باسە بێجگە لە گوندە ناوبراوەکان ناحیەی گەڵاڵە و قەزای چۆمان‌ـیشی بەدواداھاتن و خاپوورکران”. ئینجا بەردەوام دەبێت و دەڵێت: “ھەرچەندە ئەو کات منداڵ بووم، بەڵام ڕۆژی ھەڵگیرانەکەم زۆر بە ڕوونی لەبیرە و ھەرگیزیش دیمەنی ئاگر و تەقینەوەی کانیاو و خانووەکان و شەپڕێویی و شپرزەی خەڵکەکە و دڕندایەتی ڕەفتاری ئۆردوی سووپای داگیرکەرم لەبیر ناچێتەوە”.

ئەو ڕۆژان، کە عێراقی داگیرکەر، کوردستانی خاپوور دەکرد؛ ئێمە لە پارێزگای ڕومادی ئاوارە بووین، بەڵام باشم دێتە بیر کە باوکم ئێوارە گەڕایەوە گوتی: هەڵمەتی خاپوورکردنی گوندەکانمان دەستی پێ کردووە. من، کە ئەوکات تەمەنم ١٢-١٣ ساڵێك دەبوو، لەمانا و مەغزاکانی خاپوورکردن تێدەگەیشتم، بەڵام لە هەموو ڕهەندەکانی تێنەدەگەیشتم. کاتێک لە باوکم پرسی بۆ وێرانی دەکەن، کێ وێرانی دەکات، گوتی کوڕەکەم، ئەتو خەریکی خوێندنەکەت بە، دوایی بەخۆت دەزانیت. دوایی زانیم کە باوکم نەیوێراوە پێم بڵێ دەوڵەت و بەعس تاوانکارەکەن.

هەر چۆنێک بێت، پچڕاندنی یادەوەری وەک داماڵینی ڕۆحە لە جەستە، بۆیە کاک شەفیق لە یادەوەرییەکەیدا بەردەوام دەبێت دەڵێت: “خانووی خانەوادەکەمان وەک مزگەوت و هەندێ ماڵی دیکە زۆر گەورە بوو، چوار نھۆم بوو، دەرگایەکی کەتە و زلیشی هەبوو، پێم وابوو (بێگومان لەچاوی منداڵیی ئەوکاتم) ناڕووخێ و تەقینەوەش کاری تێناکا، کەچی لەچاوتروکانێکدا ئاداری لەسەر پاداردا نەما. من بچووک بووم، باوکم، کاکمی (ڕەقیبی) نارد تا لە مزگەوتی گوندی، ئەو قوڕئانە دەستنووسە سەرسوڕھێنەرە (دەگوترێ کچی باپیرە گەورەمان پیرەباو نووسیویەتی) بھێنی و لە سووتان دەربازی بکا، ئیدی ئەو تاکە قورئان بوو کە نەسووتا، باقی قورئان و سیپارەکانی دیکەی مزگەوت و حوجرەکە لەگەڵ داروپەردووی تەواوی خانوو و کۆڵیتەکانی دێ بوونە خۆڵەمێش”.

ئیدی ئەمنیش بیرم لە خانووە دوو نهۆمییەکەی خۆمان دەکردەوە. لە خەیاڵدانی مندا خانووەکەمان، کە دیوەخانێکی دوور و درێژی هەبوو، پەنجەرەیەکی گەورەی هەبوو بەسەر باخچە و ئەوبەری شاخ و دۆڵەکاندا دەیڕوانی، کەم دیمەن هێندە جوان و دڵڕفێن بوون. باپیرەم مەلا سادق دەچووە بەر پەنجەرەکە و لەوێ قورئان، یان کتێبی دەخوێندەوە. بۆیە هەرگیز ناکەوێتە خەیاڵم داخۆ چۆن دینامیتەکان ئەو خانووە زەبەلاحەیان سەراوبن کردووە، چۆن کتێبەکانی باپیرەم سووتماک بوون. دیمەنێک کە بیرم ناچێتەوە پشیلە ڕەنگ مەرەزەکەمان بوو، هێندە ئاقڵ بوو، کە خواردن دەهات بۆ باپیرەم و میوانەکان، ئەو لە تەنیشت باپیرەم لەسەر لەپان ڕێک وەکوو میوانەکان چاوەڕێی دەکرد تا باپیرەم خواردنی بۆ دادەنا و لەگەڵ ئێمە دەکەوتە سەر خواردن. جارێکییان ناسیاوێک بە سەردان هاتبووە ماڵمان، باوکم لێی پرسی: دەبێت پشیلەکەی ئێمە چی لێ بەسەر هاتبێت؟ ئەو ناسیاوە گوتی: دوای ئەوەی ئێوە بارتان کرد پشیلەکە وێڵ بوو، بەردەوام لەبەردەم ماڵەکەی ئێوە دەیمیاواند. دوایی ون بوو.”

کاک شەفیق لەکۆتایی یادەوەرییەکەیدا دەڵێت: “کاتێ ئەم دیڕانە دەنووسم، دیمەنە تۆقێنەرەکەم لەبەر چاوە، جەرگم قرچەی دێ، چاوم فرمێسکی تێ زاوە، ئاخر دیمەنەکان تۆقێنەر و مەرگەساتبار بوون. ھیوادرام لە داھاتوودا بە شێوەیەک لە شێوەکان لە دووتوێی کتێبک یان ڕۆمانێک، لایی لەم کارەساتە بکرێتەوە”.

منیش بە کاک شەفیق دەڵێم، ئەی قوتابخانە زەبەلاحەکەمان، کە هەمووی بە بەرد و چیمەنتۆ دروست کرابوو، لە شوێنێک بوو پێیان دەگوت (پایزجەوارا)، دەوروبەری قوتابخانە هەمووی دار گوێزی زەبەلاح بوون. هەموو دیمەنەکانم لە یاد ماون. لە دوای ڕاپەڕین لە ١٩٩١ەوە دەرفەتی گەڕانەوەمان بۆ گوندەکان بۆ ڕەخساوە، بەڵام هەر جارێک کە دەچمەوە گوند، هیچی وەکوو خۆی نەماوە. هەموو دیمەنەکان شێواون. کۆڵانەکان گۆڕاون و کاولە پاشماوەکان، ئێستاشی دەگەڵدا بێت بەڵگەی دڕندەیی داگیرکەرن دەیان بار دەسەلمێننەوە. گوندی ئەو کات و هی ئێستا هەرگیز وەکوو یەک نین و ناشبنەوە. گوندی ئەوکات ڕەگوڕیشەکانی لەناو مێژووی سەدان ساڵەدا گیرببوون، بەڵام دوای ئاوەدان کردنەوە، هیچ شتێکی لە مێژوو ناچێت، تەنانەت بلۆکەکانیشی ڕەتێنەرن و بۆنی هیچ جۆر ژێبدەندییەکییان لێ نایەت.لە ڕومادیش، لە ئاوارەیی و دوورە وڵاتی، ڕۆژانە لە قوتابخانە لەژێر فشاری بەعسییەکان و گاڵتەجاڕی مامۆستا و خوێندکارە عەرەبەکان دابووم، بەتایبەتیش کە تازە چووبووین و عەرەبیم نەدەزانی. مامۆستایەکمان هەبوو بەهۆی زمانەوە لە پرسیارەکانی تێنەدەگەیشتم و زۆرجار کە پرسیاری دەکرد داوای دووبارە کردنەوەم دەکرد، کەسێکی هێندە پشوتەنگ و جاڕس بوو، لەبەرچاوی خوێندکارە عەرەبەکان گوێی دەگرتم و لەنێوان پەنجەکانی هەوڵی دەدا بیتلیقێنێتەوە و ددانەکانی لەسەر یەکدی دەگڕساندن و دەیگوت: “والله صدگ کردی”.

ئەو قسەیەی مامۆستاکە، هێندە زیاتر فێری کوردبوونی دەکردم، پێش ئەوەی تاموچێژی زەمەنی منداڵیم بکەم. لەگەڵ چەند خوێندکارێکی هاوتەمەنی خۆم کە خەڵكی خانەقین بوون، بەیەکەوە، هەر خوێندکارێكی عەرەب قەشمەری بەیەکێکمان بکردبایە، لەدەرفەتێك دەگەڕاین و پڕ شەقمان دەکرد. ڕۆژێکیان، کە پۆلی یەکی ناوەندی بووم، هێشتاش بەباشی عەرەبی فێر نەببووم، کە زەنگی لێدا و لە دەرس دەرچووین، خوێندکارێکی خەڵکی کەلارم لەگەڵدا بوو یادی بەخێر دوایی لەیەك دابڕاین، ناوی جەمال عەبدولقادر بوو، بینیمان لە قاتی خوارەوە، کوڕە عەرەبێك دەرپێیەکی کوردی ژنە کوردێکی کردۆتە بەر و ڕەقسی (سەمای) پێ دەکات و ئەوانی دیکەش چەپڵەیان لەدەورەی لێ دەدا و لە خەنی و خۆشیان پێدەکەنین. ئیدی لەوێڕا هەر بەپەلە نازانم چۆن هەمووان کۆبووینەوە، کوڕە عەرەبەکەمان دایە بەر بۆکس و شەق و شلاق و هەڵماندایە ناو حەوشەی دواوەی قوتابخانەکە، کە ئەوکات بڵدۆزەر کاری تێدا دەکرد و مەترێك زیاتری هەڵقۆڵی بوو. هەڵبەت هەر زوو دەرپێ کوردییەکەشمان لەپێی داکەند و یەکێك لەو برادەرانەی خانەقین بردی و سوتاندی.

لەو سەینوبەینانەدا زەنگی چوونە ژوورەوەی پۆل لێی دایەوە. هەموومان چووینەوە ژوورەوە. زۆری نەبرد فەڕاشێكی دشداشە لەبەر لە دەرکەی دا و ناوی منی خوێندەوە و گوتی بابێتە ئیدارە. زانیم گرفتمان بۆ دروست دەکەن. کە چووم ئەفسەرێکی سێ ئەستێرە لەسەرشان (ئینزیبات) لەوێ بوو، چەند ئینزیباتێکی کڵاوسوور لە دەرگا وەستا بوون و غەڵبەغەڵبێکی زۆر دەهات. بەرپرسی حیزبیش لەوێ بوو، بەڕێوەبەر و جێگرەکەی و دوو مامۆستای دیکەش لەوێ بوون و خەڵكێكیش لە دەرەوە وەستابوون. هەندێك لە خوێندکارانی کوردیش کە هەموویان خەڵكی خانەقین بوون، ڕاگیرابوون و منیشیان بردە ڕیزی ئەوان. ئەفسەرەکە قامچیەکی ڕەشی پلاستیکی قوتەی لە دەست بوو، زوو زوو لەپانتایی دەستەکەی دیکەی دەدا، چاوێکی غەزەباوی بەسەر هەمووماندا گێڕا و گوتی: “هەی هەی ئەلکاکات جای ئیـتئــامەرون عەلێنا، وەڵا راح ئەتەلع عێنکوم” (های های، کوردەکان پیلانگێڕیی دەکەن، وەڵا چاوتان دەردێنم). ئەوسا هاوڕێیەکمان ناوی محەمەد بوو گوتی: “سەیدی دەتوانم یەك قسە بکەم؟” بەڕێوەبەرەکە گوتی: “ئینچەب” (کڕبە). بەڵام ئەفسەرەکە گوتی: “لێی گەڕێ با بزانم چ گ….ك دەخوات”.

ئەوسا محەمەد، تفەکەی قوت دایەوە و گوتی: “گەورەم ئەو کوڕە دەرپێیەکی کوردیی ژنە کوردێکی لە دراوسێ کوردەکان دزیوەو و کردبوویە پای و لێرە سەمای پێ دەکرد. ئایا ئێوە شتی لەو جۆرە بۆ خێزانەکانتان قبوڵ دەکەن؟”. لەو دەقەیە ژوورەکە بێ دەنگ بوو، کەسیان قسەیەکیان نەکرد.

بەهەرحاڵ دوایی بە پڕکردنەوەی بەڵێننامەیەك و هەر یەکە و پێنج دار لێدان، وازیان لێ هێناین. بەڵام ئەو کوڕەی لێمان دابوو، بە ئەمبولانس بردبوویان بۆ نەخۆشخانە.

ئەم گێڕانەوەیە دڵۆپێکە لەو ژیانە ناخۆشەی ڕاگواستنەکە. ڕۆژانی ڕاگواستن ئێمە ماڵمان لەوێ نەمابوو، دیمەنەکانیشم بەچاوی خۆم نەبینین، بۆیە لەوانەیە هەست و نەستی ئەو بەڕێزانەی کە لەوێ بوون و بەچاوی خۆیان تەقاندنەوەی خانوو و خاپوورکردنی ئەو سروشتە جوانەیان بینی، ئەستەمە دیمەنەکانیان لەبیر بچنەوە. هەر ئەوەش وای لێ کردم توێژینەوەیەک لەسەر ڕاگواستنی دۆڵی باڵەکایەتی و دۆڵی ڕوستێ وەکوو نموونە بنووسم، دواییش وەک بەشێک (چاپتەرێک) لە کتێبێک لە ئەمریکا بڵاوکرایەوە. لە توێژینەوەکەدا چاوپێکەوتنم لەگەڵ 19 کەسایەتی دۆڵی ڕوستێ کرد. هەمووان لەسەر ئەوە کۆک بوون کە هیچ دەستەڵاتێکی نیشتمانی ئەوە بە هاووڵاتییانی خۆی ناکات بێجگە لە داگیرکەر. هەموویان لەسەر ئەوە کۆک بوون کە ئەوەی بینییان هەرگیز لەبیر ناچێتەوە. هەمووشییان پێیان وابوو ئۆردوگا زۆرەملێکان خۆیان لە خۆیاندا زیندانێکی گەورە بوون و داگیرکەر هەموومانی لەو زیندانەدا زیندەبەچاڵ کرد بوو.

لێرەدا لە یادی ٥٠ ساڵەی ڕاگواستنی باڵەکایەتی کە لە ٢٢ی تەموزی ١٩٧٨ ئەنجام درا، سڵاو لە هەموو خەڵكی باڵەکایەتی و هەموو کوردستان و هەموو ئەوانەی لەپێناو مانەوە و ئازادی، شەڕی داگیرکەریان کرد و شەهید بوون. ئەوکاتە کورد شەڕی مانەوەی دەکرد. ئێستاش دابڕاوین لەو مێژووە. ئەگەر سەرانی کورد هیچی ئەو مێژووەیان لەبەرچاو بوایە؛ ئێستا دوای ڕاپەڕین و زیاتر لە ٣٥ ساڵ خۆبەڕێوەبەری؛ دەبووین بە خاوەن دامەزراوە و حکومەتێکی نیشتمانی و سیستەمێکی سیاسی مۆدێرن و کێبڕکێی پێشکەوتنمان لەگەڵ داگیرکەراندا دەکرد، نەک موحتاجی دەستی ئەوان بین. لەبەرامبەریشدا بە خواست و ڕەزامەندی خۆمان و بەبەرچاوی خۆمانەوە کوردستانمان تژی کردووە لەوانەی دوێنێ خانووەکانییان دەتەقاندینەوە و گوندەکانییان وێران دەکردین و تا هەتایە لە مێژووی گوندەواریی دێرینی خۆمانییان دابڕاندین. لەوەش خەمناکتر، ئەو کوردانەن بە دشداشەکانییانەوە، لە مزگەوتەکان بە عەرەبە دشداشەلەبەرە ئاوارەکان دەڵێن: ئێمە براین.

منیش ساڵانێک لە ڕومادی و بەغدا ژیاوم؛ نەک لەوێ، لێرەش لە هەولێری پایەتەخت؛ تاکە عارەبێکم نەدیت شەلوارێکی کوردی بکاتە بەری. ئەوەش هەنگاونانە بۆ بەعەرەببوون، سەرەتا بەعەرەببوونی ئەقڵ و دوایییش بەعەرەببوونی کولتوور و زمان.

شیعر ماڵی بوونی زمانە، شاعیران پارێزەری ئەو ماڵەن

2026-07-13T12:34:50Z

ئیبراهیم شێخ وەسانی

هەرزەکاریی، هۆشیاری و هەژاری بە یەکەوە بەرەو دێوانەییت دەبەن، شێتیشت نەکەن، ونت دەکەن، بە مۆمی کتێب لەناو ونیدا، بەدوای ونبوونم دەگەڕام، نایەکانی ژیان بە سەختی برینداریان دەکردم، بە خوێندنەوەی شیعرێک دەژیامەوە، باڵی شکاوم بە چوارینێکی خەیام شاپەڕی نوێی دەردەکرد.

ئێوارەیەکی ساردی پایزێک، یەکەم شیعرم نووسی…

دوای قەدەرێک، هاوپۆلێکم، سێ چوار شیعری خۆی دایە دەستم، گوتی «ئەوەیە ڕێچکەی نوێی شیعر».شیعری وەزن و قافیەدار، سەرنجم چووە سەر دێرێک، نووسرابوو«گوڵی نێرگز تاکەی دەمێنێ جوانیت»، تەریقبوومەوە، ئیلهامی شیعریم هەڵوەری، گەڕامەوە ماڵ، دەفتەری شیعرەکانم دڕاند.

بەڵێ، شیعری نێرگز ئەمنی لە شاعیربوون خست، درەنگتر، کاتەک کتێبی «کۆمار»م خوێندەوە، زانیم ئەفلاتۆن لە پێناوی حەقیقەت شاعیرەکانی لە شارە نموونەییەکەی دەرکرد، شاگەشکە بووم، بوومە ئەفلاتۆنی، بەدزیشەوە دەزوی موعاویەم لەگەڵ شیعر نەپچڕاند. ئەفلاتۆن بە گەنجی شیعر و تێکستی شانۆیی دەنووسی، ڕۆژێک، بە ڕێکەوت گوێی لە دەنگی سوقرات دەبێت، بە سەرسامی دەگەڕێتەوە ماڵ، شیعر و دەقە شانۆیەکانی دەسووتێنێ، دەبێتە قوتابی سوقرات.

ئەو ڕۆژەی کتێبی« ئاوابوونی بتەکان»م خوێندەوە، لە دڵەوە ڕقم لە نیتچە بووەوە، پێموابوو غەدری لە ئەفلاتۆن کردووە.

ئاخر لە گۆشەنیگای ئەوەوە، ئەفلاتۆن بەهرە و زمانێکی شیعری مەزنی هەبووە، بەڵام لەبەرئەوەی نەیتوانیوە بگاتە ئاستی هۆمیرۆسی شاعیر، ئیرەیی پێ بردووە، بە فەلسەفە لە بەهای شیعریدا، بێ قیمەتی کردووە.

هایدگەرم زیاتر کەوتە بەر دڵ، دەی ئەو وەکو نیتچە ئەفلاتۆنی بە حەسود تۆمەتبار نەکرد، لە ڕوانگەی ئەو، دابڕانی شیعر و فەلسەفەی ئەفلاتۆنی، درزێکی گەورەی لە جەوهەری زمان و بوون دروست کرد. لەوێوەش، مرۆڤایەتی ڕێگەی حەقیقەتی ون کرد. لای هایدگەر شیعر حەرەمسەرای حەقیقەتە، ڕێگای چوونە ناو ئەو خەڵوەتگەیەش، ئەوەیە، فەلسەفە لێ بگەڕێ، شیعر ئەو سنوورانە ببەزێنێ کە ئەفلاتۆن لێی حەرام کرد.

کتێبی فەلسەفی «ئاوای گوت زەردەشت»ی نیتچە، فەلسەفەیە بە زمانی شیعری، شیعر و فەلسەفە ئاوا ئاوێتەی یەکتر بوون، مەحاڵە بزانی لە کوێ فەلسەفە کۆتایی دێت و لە کوێشەوە شیعر لە دایک دەبێت!

نیتچە دژی زمانی ساردی عەقڵانیەتی ڕەهای هیگل و کانت وەستایەوە، وایدەبینی بە زمانی وشکی پەتی چەمکسازی ناتوانین باس لە قووڵایی کێشەکانی مرۆڤ بکەین، دەیگوت: «گرنگی هونەر لەوەدایە، لێناگەڕێ بە دەست ڕاستییەوە بمرین». بۆیە فەلسەفەی خۆی لەناو میتافۆر، وێنەسازی و کێشی مۆسیقی شیعریدا تواندەوە. لای نیتچە قووڵترین فەلسەفە باشتر لەناو خوێنی شیعریدا دەتوانێت هەناسە بدات. حەقیقەت لە هەناوی هونەر و شیعرەوە دێتە دەر، نەک لۆجیکی وشک.

بە بڕوای نیتچە یۆنانییەکانی پێش سوقرات دەیانتوانی هاوسەنگی لە نێوان خوداوەندی یاخیبوون و مەستی «دیۆنیسۆس» و خوداوەندی فۆرم و عەقڵ « ئەپۆلۆن» دروست بکەن، بەڵام سوقرات و ئەفلاتۆن هاتن هێزە کێوییە سروشتییەکەی هەست و غەریزەی دیۆنیسۆسیان سەربڕی. لۆجیکی وشکی ئەپۆلۆنیان کردە پاشای ئافراندن.

مرۆڤی مەزن لای نیتچە مێشکێکی ئەپۆلۆنی عەقڵانی و ڕێکخراوی هەیە ، دڵەکەشی دیۆنیسییەکی یاخی کێوی پڕ جۆشە.لای نیتچە مۆدێرنێتە جەلادی شیعرە، ژیانیش بەبێ شیعر، شایەنی ژیانکردن نییە،. بۆیە، بۆئەوەی مانا بۆ ژیان بگەڕێتەوە، ئەرکی فەلسەفەیە شیعر لەباوەش بگرێتەوە. ئەگەر ئەفلاتۆن شیعری بە فەلسەفە تەڵاق دا، ئەوا نیتچە لە ژوانی نووسینەکانی شیعری خستەوە باوەشی فەلسەفە.

ئادۆرنۆ، دوای هۆلۆکۆست گوتی: «نووسینی شیعر دوای ئاوشویتس بەربەریەتە».

بەسەرێک ئەویش ناحەقی نەبوو، لیریکییەتی ئەدەب نەیتوانی ڕێگری لە کۆمەڵکوژی بکات!

ئاخر ئاوشویتس بیابانی عەرعەر نەبوو، لە دڵی ئەوروپای مۆدێرن، لەناو جەرگەی زانست، ئەدەب، مۆسیقا، عەقڵانییەت و فەلسەفە ڕووی دا، بەڵام ئادۆرنۆ دوای ئەوەی شیعری «فۆگی مەرگ»ی پاوڵ سیلانی خوێندەوە، پەشیمان بووەوە، گوتی: «ئەشکەنجەدراو مافی هاوارکردنی هەیە، بێدەنگ کردنی شیعر، ڕادەستکردنی جیهانە بە فاشیزم و بەربەریەت».

سیلانی بە ڕێکەوت بە بەر هۆلۆکۆست نەکەوت، ئەو ڕۆژەی دایک و باوکیان بۆ کەمپەکانی زۆرەملێ برد، ئەو لە ماڵەوە نەبوو.

ئەو کەمپانەی مرۆڤەکانی وەک کەلوپەل تێدا سەفت دەکران، هەندێکیان پێش ئەوەی بۆ ژوورەکانی گازی خنکێنەر بنێردرێن، دەخنکان. سیلانی لە کۆپڵەیەکی شیعری “فۆگی مەرگ” ئاوا دەڵێت:

“ئیدی لە هەوادا گۆڕ هەڵدەکەنین

لەوێ جێگەی کەس تەنگ نابێت”

لای من هەر ئەو دێڕە بەسە بۆ تێگەیشتن لە شوناسی هۆلۆکۆست.

هیچ نووسینێک بەقەدەر شیعر دەرەقەتی خەیاڵی مەحاڵی مرۆڤ نایەت، مەسەلەن، چەندە جوان دەبوو گۆڕەکان لە هەوا بن، دوای مەرگیش مرۆڤ لە ئاسمانی فەراح سەیری ئەو شتانە بکات کە حەز دەکات هەمیشە لەبەر چاوی بن.

ئەگەر دوای دۆزەخی ئاوشویتس ئەدەبێک هەبێت، دەبێت زمانی نووسین وەک پارچە شووشەی شکاو قورگی خوێنەر بریندار بکات. ئاخر ترسناکی هۆلۆکۆست هەر ئەوە نەبوو کە لە جەستەی ئەو شەیتانۆکەیە بچێت کە بە دەستی منداڵێکی نەفام پارچەپارچە کراوە. ئەوەی ئادۆرنۆ و هەموو مرۆڤێکی بە ویژدانی بەهۆی ئاوشویتس‌ـەوە تاساند، ئەوە بوو، بکەرانی تاوانەکە وەک منداڵەکە سەرمەست و حەیران بوون بەوەی کە توانیویانە شەیتان بکوژن. دوای ئاوشویتس و ئەنفال، قێزەونە وشە ببێتە مەرهەم، دەبێت ڕۆڵی خوێ ببینێت و برینەکە بزورێنێتەوە، بۆئەوەی جیهان لە ئاوێنەی شکاوی دەقەوە سەیری ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی بکات.

مەگەر ئەوڕۆکە سفرەی ئاوشویتس هەڵگیراوە!

وەک ئەو دێڕە شیعرەی شێخانی گوتەنی

“جیهانی پڕ کرد لە خۆی!

هیتلەری بەتاڵ”

جیهان قەحپەیە، ئێستاش سەرجێیی لەگەڵ نازییەکان دەکات، مرۆڤایەتی زڕەدرۆی بەتاڵەکانە.

بە خەیاڵ جیهانێکی ئیستاتیک، شەفافی شووشەیی دروست بکە، پڕی بکە لە دادپەروەری. خۆ لەوێ ئاوشویتس نییە، ئەنفال ڕوو نادات، شیعرمان بۆ چییە! دەی، بۆئەوەی مەرگ ڕوونەدات، دەتوانین میلی کات بوەستێنین! دوای ئەوەی ئازیزێکمان مەرگ دەیبات، ئۆقرە دەگرین دەرۆزەی شیعرێک نەکەین، بمان لاوێنێتەوە! ئەگەر لیریکیەتی ئەو شیعرە نەبێت کە شێخانی بۆ دایکی نووسیتی، بەچی تۆزی سەر یادەوەری بێ داکەکان لابدەین، حەسرەت و غەریبایەتیی ئاودەین!

“لە پاش مردنت دایە گیان! نەمتوانی تەنانەت تەسبێحەکەت وەک یادگاری لەلای خۆم هەڵبگرم،

ئاخر چۆن لەمەودوا تۆ لە تەسبێحێکدا ببینم؟!

لە کاتێکدا پێشتر هەموو دونیام لە تۆدا دەبینی”

*****

ئێوارەیە، پێنجشەممەیە، ڕێوڕەسمی بڵاوکردنەوەی کتێبی شیعری «ئەو هەنگاوانەی بەبێ هاویشتن هاتنە بوون»ی عەلی شێخانی‌ـیە، کەسێک بەناوی ناڵە حەسەن دەیەوێت باسی ئەو شیعرە بکات، ناتوانێت، وەک زارۆکێک دەگریێ، هێمنە گریان، ئەوانی دیکەشی گریاند.

«تەنیا لەو درزەوە حەقیقەت دەبینم!

کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی دوولەتبوونم»

ئەو دوو دێڕە شیعرەی عەلی شێخانی سۆژەیەکی فیکری قووڵە، شایستەی تێڕامانە، ڕێک دەڵێی چەمکی «سوژەی شەقبوو»ی فەیلەسوف و دەروونشیکاری فەڕەنسی ژاک لاکانە، هەردووکیان پێت دەڵێن: «حەقیقەت ئاوێنەیەکی شکاوە، باجی تەماشاکردنەکەی شەقبوونی خۆتە». هەر من وا ناڵێم، قیبلەنامەی شیعر و مەعریفەی ئێمەش، عەباس عەبدوڵا یوسف، موعجیبی ئەو ڕەهەندە فیکرییەی شیعرەکانی شێخانییە.

کێ سوارچاکی مەیدانی شیعرە!

هاوڕێیەک بۆ شۆخی بە شاعیرێکی هەست ناسکی گوت: «نەکەی بڵێی لە پێناوی ئەدەب دەنووسم، وازهێنانت لە شیعر خزمەتەکی گەورەیە بە ئەدەبی کوردی». زۆرن ئەوانەی بەسەر شیعرەوە بوون بە سەربار!

لە هاوڕێیەکی “لوڕی”م بیست، کە لە فەرهەنگی کۆنی ئەواندا، یاسایەکی نەنووسراو هەیە، ئەویش، ئەوەیە مرۆڤی خراپ بۆی نییە خۆی لە شاخ، شێر و شیعر نزیک بکاتەوە.

لوتکەی شاخ مرۆڤی خراپ لە خۆ ناگرێت، فڕێی دەدات.

ڕێوی و چەقەڵ کە یەکێکیان سیمبولی فێڵ و دووڕووییە، ئەوی تریان هی چڵێسی و پاشکۆیەتی، بۆیان نیە لە مەجلیسی شێر نزیک ببنەوە.

شیعریش غەدر لە هیچ کەس ناکات، قەبووڵیش ناکات غەدری لێ بکرێت، تا سەر نابێتە پۆشاکی ئەو چەپەڵانەی بە زڕەدرۆ لە ڕێگەی شیعرەوە بانگەشەی باشی و فریشتەبوون دەکەن.

دیارە لە کولتووری ئەوان، بەدکار بۆی نییە عەتری فەزیلەت لە خۆی بدات.

شیعری باش لە دەمی مرۆڤی بێ فەڕ وەک مرواری وایە لەناو زێراب، ئەگەر دەقێکی شیعری ئەدەبێکی باڵاش بێت، شاعیرەکەی هەو نەبێت، خوێندنەوەی، لە بۆنکردنی ئەو عەترە خۆشەی ناو گۆڕستان دەچێت کە لە تەرمی جەلادێک دراوە.

بۆیە ئەگەر بەقەدەر چارەگێک لە شیعرەکانت باشیت لێ نابارێت، مەڵێ شاعیرم.

شاعیربوون لە مرۆڤبوونت نەخات، نەتکاتە مەخلووقێکی باشتر، بۆ دەنووسی!

ئەگەر دەتەوێت بشعرێنی، دەستنوێژێک بە سەمیمییەتی مەولانا، لۆرکا و هێمنی موکریانی بشۆ، ئەوجا بنووسە.

ئیلهامی شیعری لە باڵندەی باز دەچێت، لە لوتکەی چیاکان هێلانە دەکات، لەسەر دارە وشکەکانی کەناری زەلکاوەکانیش دەنیشێت، شیعر وزەی بزێوی عیشقە، بەدوای نێچیرێکەوەیە عاشقی بکات، ئەگەر مەعدەنی قوربانییەکەی خراپ بێت، وەک شاعیری ئەمریکی “ئێزرا پاوەند” عاشق بە فاشیستێکی وەک موسۆلۆنی دەکات، عاقیبەت، بە ڕیسوایی لە نەخۆشخانەی دەروونی سەر دەنێتەوە. شیعر ویستی خالیقە، بەهرەیەکی ئیلاهییە، تاڵە دەزووێکی باریک لەنێوان پێغەمبەران و شاعیران هەیە، ئەوە لەخۆڕا نەبوو، پێغەمبەری ئیسلام، شاسواری ڕاستگۆیی و دەستپاکی خێڵی قوڕەیش بە شاعیربوون تۆمەتبارکرا. ئەوە مەزنیی شیعرە.

بازی شیعر، ئارسەر ڕامبۆ، بەهرەی شیعری ئەوەندە بەهێز بوو، پێش تەمەنی بیست ساڵی، شیعری ئازادی خوڵقاند، مرۆڤێکی یاخی و دژە کەنیسە، لە کتێبی شیعری «وەرزێک لە دۆزەخ» هاواری دەکرد:

“دەبێت بە تەواوی مۆدێرن بین”

بە یەقینەوە دەیگوت: «شاعیر؛ پێغەمبەری کەشفی حەقیقەتە»، بە تێزی «من، کەسێکی ترە» پێش فرۆید و لاکان و فۆکۆ و دێریدا‌ـش بناغەی دەروونناسی و فەلسەفەی هاوچەرخی دانا.

کەچی ئەو پێغەمبەرە فەڕەنسییە لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا، عەسای موعجیزەی فڕێدا، وازی لە شیعر هێنا، لە نێوان یەمەن و حەبەشە بووە بازرگانی قاوە، پێستی ئاژەڵ، چەک و کۆیلەی ڕەشپێست. مخابن، شێرپەنجەی ئێسکی قاچێکی ڕامبۆی بڕییەوە، بووە باوەڕدارێکی عیرفانی، حەزی دەکرد بە تاکە قاچێکەوە بگەڕێتەوە سەر لمە گەرمەکانی ئەفریقا، بەڵام مەرگ لەسەر قەرەوێڵەیەکی ساردی نەخۆشخانەدا بووە میوانی، لە نیوەی فڕیندا باڵەکانی لێک نا.

ڕۆژنامەنووسی، ڕاپۆرتنووسی حیزبی و کتێبنووسین پیشەن، دەکرێت پارەیان پێ پەیدا بکرێت، وەلی ئەگەر شیعر بتژیێنێ، شاعیری دەرباری، بەهای شیعرەکانت لە زلەپووشێک کەمترە.

پارادۆکسی نێوان وشە و کردار، ئەو پەتایەیە کە زۆربەی شاعیران تووشی دەبن، لەو مەملەکەتەی ئێمە شاعیر ناچارە پیشەی دیکەی هەبێت، شاعیر هەیە سیاسەتمەدارە، دەڵاڵی خانووە، ڕۆژنامەنووسە، چەکدارە، مەلای مزگەوتە.

ناسیاوێکم شاعیرە، قەسابیشە! سەحەران، پێش ئەوەی پەپوولەکان بە دەوری گوڵەکان سەما بکەن چەقۆکەی بۆ ملی بەرخ تیژ دەکات، ئێوارانیش بەدەم قاوەخواردنەوە قەسیدەی جوانە مەرگی پەپوولەکان دەنووسێت. عەلی شێخانی گوتەنی: “تێناگەم! بۆ کەلەپچەی نوکتەیان کردۆتە دەستی پێکەنین!”

*****

عەلی شێخانی، شێخانی هاوڕێیەکی سەمیمییە، بێگەردە، ڕوونە وەک ئەو شووشەیەی، بە فووی وشە دەشکێ.

ڕێکەوت نییە، مێژووی فیکر و شیعر بە شیعرەکانی شێخانی دەبەستمەوە، ئاخر ئەو دوای سێ دەیە نووسین بە بێدەنگی، خۆی کردە یەکێک لەو پاسەوانانەی «ماڵی بوون» کە زمانە و هایدگەر باسی لێوە کردووە. کتێبێکی شیعری جوانی پێشکەش کردین، نەک وەک ئەوانەی بە قەسیدەی نێرگز زەوقی خوێندنەوەت لە دەرووندا دەکوژن.

ماندی بووم، زۆرم نووسی، سوپاس بۆ خوێندنەوەی، بۆئەوەی من و ئێوەش بحەسێینەوە، بە ئەفۆریزمێکی دیکەی شێخانی کۆتایی بەو نووسینە دەهێنم.

ئەوەی لەو ڕۆژگارە دەیژەنم!

سەردەمێکی ژێ پساوە،

نازانم!

من بلیمەتترین ژەنیارم

یان خۆهەڵخەڵەتێنەترین مرۆڤ؟

هاواری من: بەڵگەنامەیەک لەسەر سەدەیەک لە نادادی

2026-07-03T18:03:27Z

من مرۆڤێکی ترسنۆکم، ئەگەر ترسنۆک نەبام، زۆر توندتر دەهاتمە گۆ. ئەم وتەیەی “یەشار کەمال” کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لە کەسایەتیی ئەو ڕۆماننووسە(لە ڕاستەیەکدا دوو جار ناوێک جوان نییە دووبارە بێتەوە). ئەو خۆی بە پاڵەوانی سیاسەت و کوردایەتی ناوزەند نەکرد و نەناساند، بەڵکو وەک نووسەرێک کە هەوڵیدا دەنگی بێدەنەگان بگەیەنێتە گوێی جیهان. بەڵام هەمان ئەو ترسە وای لێ کرد، لەکاتێکدا زۆر کەس بێدەنگ بوون و قسە نەکەن، ئەو بە شێوازێکی جیاواز بەرخودانی دەست پێ کرد بۆ ئەوەش، قەڵەم و وشە، ئەو دوو چەکە بوون پەنای بۆ بردن.

هەندێکجار کتێبێک تەنها کتێب نییە. هەندێکجار نووسەرێک تەنها نووسەر نییە. هەندێکجار وشەکان تەنها لەسەر کاغەز نانووسرێن، بەڵکو لەسەر دڵی خەڵک و مێژووی نەتەوەکان تۆمار دەکرێن.

کتێبی “هاواری من” لەو جۆرە کتێبانەیە، “هاواری من بۆ ئێوەیە” ناوی کتێبێکی نووسەری ناوداری جیهانی “یەشار کەمال”ە. کتێبەکە کۆکراوەی وتار و چاوپێکەوتن و نامە و بەرگرینامەی نووسەرە، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها کۆمەڵە دەقێکی جیاواز نییە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و سیاسییە لەسەر سەدەیەک لە نکۆڵی و نادادی و خەبات بۆ ئازادی بۆ کورد و کوردستان.

کاتێک یەشار کەمال ئەم ناونیشانەی هەڵبژارد، بە سادەیی نووسیوویەتی؛ زۆر هاوارم نووسی، گوتم با هاوارەکانی بیست ساڵی تەمەنی خۆم کۆ بکەمەوە، بەڵام ئەوەی لە دوو توێی بەرگی ئەم کتێبەدا کۆکراوەتەوە تەنها هاواری نووسەرێک نییە، هاواری سەدەیەکە، هاواری گوندە سووتێنراوەکانە، هاواری زمانی قەدەغەکراوە، هاواری مرۆڤە بێدەنگکراوەکانە، هاواری جینۆسایدی نەتەوەیەکە.

ئێمە لە باشووری کوردستان زۆرێک لە خوێنەران “یەشار کەمال”مان لە ڕێگەی ڕۆمانی “حەمەدۆک”ەوە ناسی، کە بە بۆچوونی بەندە ڕۆمانی مرۆڤی ناچارییە. ناچارییەک کە پەنا بۆ سەرهەڵدان و شۆڕش و بەرخودان و بۆ ماف و ژیان و ئازادی و ڕزگاری دەبات، چونکە دەرگای بژاردەکانی دیکە داخراون. بەڵام یەشار کەمال لە “هاواری من” جیاوازە. لێرەدا ڕۆماننووسەکە جێگەی خۆی بە ویژدانێک دەدات، کە ناتوانێت لە بەرانبەر نادادی بێدەنگ بێت.

لە هەموو لاپەڕەکانی ئەم کتێبەدا پرسیارێک دووبارە دەبێتەوە؛ کە چۆن وڵاتێک دەتوانێت خۆی بە دیموکراسی بناسێنێت، بەڵام دان بەبوونی بیست ملیۆن مرۆڤدا نەنێت و زمانیان قەدەغە بکات و بە کێوی ناویان ببات؟

یەشار کەمال کێشەی لەگەڵ دیموکراسی تورکیا دا هەبوو، تورکیا و کێشەی دیموکراسی دروشمێک بوو تا لە ژیاندا بوو بۆی جەنگا و باجی قورسیشی بۆ دا. لە چاوپێکەوتن و وتارەکانیدا یەشار کەمال بەردەوام دەبێژێت تورکیا هەرگیز دیموکراسییەکی تەواوی نەبووە. چونکە نەیدەشاردەوە و دەیگووت عەسکەر دژی دەستوور دەوەستنەوە، دوای هەر خۆیان دەبن بە سەرۆک کۆمار، هەروەها دووپاتی ئەوەی کردۆتەوە دیموکراسی بەبێ ئازادیی ڕاگەیاندن و ئازادیی بیرکردنەوە و سەربەخۆیی دادگا و داننان بە فرەیی و یەکسانیی هاووڵاتییان و بوونی نییە و نابێت.

کاتێک ڕۆژنامە دادەخرێت، نووسەر دادگایی دەکرێت، زمانێک قەدەغە دەکرێت و هاووڵاتییەک بۆ ناسنامەی خۆی تاوانبار دەکرێت، ئەوە بە باوەڕی یەشار کەمال دیموکراسی نییە، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنیش هەبێت.

یەشار کەمال لە هاواری من باسی زۆر ژمارە دەکات، نەک وەک ژمارەی حیسابی بەڵکو وەک ژمارەی ترسناک، ئەو باسی سێ هەزار تاوانی بکەری نادیار دەکات، باسی سێ هەزار گوندی سووتێنراو دەکات، باسی سێ ملیۆن مرۆڤی ئاوارە و بێماڵ دەکات. بەڵام لە پشت ئەو ژمارانەوە تەنها ئامار نابینێت، بەڵکو ژیانی مرۆڤ دەبینێت. دەزانێت کە لە پشت هەر گوندێکی سووتاوەوە دایکێک هەیە چاوەڕوانی گەڕانەوەی کوڕەکەیەتی و لەپشت هەر ژمارەیەکدا چیرۆکێکی تەواو و نەبیستراو کارەساتبار هەیە.

یەشار کەمال نموونەی وتەیەکی “دۆغان گورەش”ی سوپاسالاری تورکیا دێنێتەوە کە دەڵێت؛ بۆ گرتنی ماسییەکان دەبێت دەریاکە وشک بکەین.

ئەم ڕستەیە تەنها ڕەخنە نییە لە سیاسەتێک، بەڵکو پوختەی بیرکردنەوەی سەدەیەکە، بیرکردنەوەی یەک زمان و یەک نەتەوە و یەک دەوڵەت، بیرکردنەوەی گورگە بۆرەکان و تۆرانییەکانە، بیرکردنەوەی ئەوانەی نەژادی تورکیان لە سەرووی هەموو نەژادێکەوە دەبینی، ئەوانەی منداڵانیان فێردەکرد بڵێن چەند دڵخۆشە ئەوەی دەڵێت تورکم، ئەوە دروشمی گوتنەوەی بەیانیان بوو لە مەکتەب (تورکم، ڕاستم، زیرەکم) دەسەڵاتدارانی کۆماری تورکیای نوێ بەم شێوازە درێژەیان بە سیاسەتی تۆرانیزم داوە.

بۆیە کاتێک دەوڵەت بۆ چارەسەری کێشەیەک نەتەوەیەک سزا دەدات، کاتێک بۆ گرتنی چەند کەس هەزاران خێزان ئاوارە دەکات، کاتێک بۆ کوژاندنەوەی دەنگێک زمانێک قەدەغە دەکات، کاتێک بۆ گرتن و کوشتنی سێزدە گەریلا دارستانێک دەسووتێنن، ئەوە وەک وشککردنی دەریایەکە بۆ گرتنی ماسییەک.

یەشار کەمال هەرگیز پرسی نەتەوەکەی، کوردی، وەک کێشەیەکی ئەمنی نەبینی، بە باوەڕی ئەو کێشەی کورد گرفتی دیموکراسیی تورکیایە، ئەم گوتەیە تەنها هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو تەواوی فەلسەفەی ئەو لەخۆ دەگرێت. ئەو دەیزانی کاتێک زمانێک قەدەغە دەکرێت، دیموکراسیش قەدەغە دەکرێت. کاتێک ناسنامەیەک ڕەت دەکرێتەوە، هاووڵاتیبوونیش ڕەت دەکرێتەوە.

هەروەها باسی دەستەواژەیەکی سەرۆک وەزیرانی تورکیا دەکات، کە بەردەوام دووبارەی دەکردەوە و دەیگوت (یان تەواو دەبن یان تەواو دەبن). لەمەڕ ئەوە، یەشار کەمال دەڵێت لەوانەیە ئەڵمانەکان لەو ڕستەیە تێبگەن، کە دروشمێکە بۆ جینۆسایدکردنی جووەکان. یەشار کەمال بە ئاشکرا و بە دەنگی بەرز نووسی و هاواری کرد بەر لە هەر شتێک کورد لە لۆزان ئەوەی دووپات کردەوە، کە ئەوان کەمینە نین. زیاد لە هەشتا ساڵیشە ئەوە دووپات دەکەنەوە، بەڵام بەرپرسانی تورکیا گوێیان لەو هاوارە نەبوو و باوەڕ ناکەم بەم زووانەش گوێیان لێی بێت، هەرچەندە دنیا گۆڕاوە و نەتەوە و کەمینەکانیش لە زۆربەی وڵاتان بە مافی خۆیان گەیشتوون.

لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باسی ئەوە دەکات کە ماوەی سەدەیەک زمانی کوردی لەژێر فشاردابوو زمانی گەلێکی بیست ملیۆنی قەدەغەکرا. بەڵام وەک نووسەرێک، یەشار کەمال، کە خۆی بە تورکی دەینووسی، هەرگیز نکۆڵی لە کوردبوونی خۆی نەکردەوە. ئەو باش دەیزانی ئەوەی دەمانکاتە مرۆڤ تەنها نان و ئاو نییە، بەڵکو زمان و ئەدەب و بیرەوەریشە.

بۆیە کاتێک باسی زمانی نەتەوەکەی دەکات باسی زیندوویەتی ئەدەب و وێژەی دەکات، ناوی مەلای جەزیری و ئەحمەدی خانی و عەڤدالێ زەینکێ دەهێنێت. دەیەوێت بڵێت ئەو نەتەوەی کە خاوەنی ئەو مێژوو و ئەدەبەیە، ناتوانرێت مێژووەکەی بسڕێتەوە.

لە لاپەڕەکانی “هاواری من”دا زۆر کەس دێن و دەچن، ڕووناکبیران و شاعیران و ڕۆژنامەنووسان و زیندانییە سیاسییەکان. ناوی “نازم حیکمەت” دێنێت کە حەڤدە ساڵ لە زیندان مایەوە. ناوی “سەباح تان” دێنێت کە کوژرا. ناوی “ئەحمەد عارف” و “ئۆڕهان کەمال” دێنێت کە تووشی چ دەردەسەرییەک کراون، ئەگەر لە ژیاندا مابووایە دڵنیام لەسەر “ئاپۆ” و “سەلاحەدین دەمیرتاش” و هاوڕێکانینان قسەی دەبوو. یەشار کەمال دەیەوێت بڵێت پرسی ئازادی، تەنها پرسی کورد نییە، پرسی مرۆڤە.

بەڵام لەناو ئەو هەموو ئازار و تاریکییەدا، یەشار کەمال هەرگیز ئومێدی لەدەست نەدا. دەبێت لێرەدا شایەتی ئەوەی بۆ بدەین، کە جوانترین وتەی لەم کتێبەدا ئەوەیە کە دەڵێت ئێمە دەزانین هێزی ئومێد چۆن مرۆڤ دەکاتە مرۆڤ، مرۆڤایەتی لە قووڵایی نائومێدیدا ئومێد بنیات دەنێت.

ئەم ڕستەیە وەک ڕووناکییەک لەناو هەموو تاریکییەکانی کتێبەکەدا دەدرەوشێتەوە، چونکە یەشار کەمال باوەڕی بە تۆڵە و ڕق نەبوو، باوەڕی بە گفتوگۆ و دیموکراسی و دانپێدانان هەبوو. ئەو هەرگیز نەیویست لە وشەکانیدا ئاگری شەڕ هەڵگیرسێنێت، بەڵکو ویستی ڕێگایەک بۆ ژیانی هاوبەش بدۆزێتەوە.

ئەمەش وامان لێ دەکات کە بەچاوێکی جیاواز لە کتێبی “هاواری من” بڕوانین و وای نەبینین کە کتێبێکە تەنها لەسەر کوردە و بۆ کورد نووسراوە. ئەم کتێبە بەڵگەنامەیەکە لەسەر ویژدانی مرۆڤ. هاوارێکە دژی نکۆڵی، هاوارێکە بۆ دادوەری، هاوارێکە بۆ دیموکراسی بۆ کۆماری هەمووان.

یەشار کەمال دووپاتی دەکاتەوە لە تورکیا ڕێگەی دیموکراسی بە پرسی کورد دا تێدەپەڕێت، هەروەها دووپاتی دەکاتەوە کورد مافە مرۆڤایەتییەکانی دەوێت، داواکاری زمانی دایک و مافی ژیان و کەرامەت. ئەو لە بەرگرینامەی لەبەردەم دادگای ئاسایشی تورکیا دەڵێت: هەموو نووسینەکانی من بۆ نەتەوەکەمە، داوای بەدەنگەوە هاتنە، هەروەها دەڵێت کەرامەتی مرۆڤی هەر وڵاتێک بەقەد خاکی نیشتمانەکەی پیرۆزە.

ڕاستە یەشار کەمال بە جەستە ماڵئاوایی لێ کردین، بەڵام لەکۆتاییدا لەپاش خۆی بیست و شەش ڕۆمان و یازدە وتار نۆ دیمانەی بڵاونەکراوەی بۆ بەجێهێشتین، ئەو گوڵدانە پڕ لە وشە و پەیڤە سەرڕێژبووانە لە جوانی و پەیام و نووسین تا ئەبەد دەمێنن و شایەتی دەدەن، هەندێک دەنگ هەرگیز نامرن چونکە هەندێک هاوار بۆ سەردەمێک نانووسرێن، بەڵکو بۆ مێژوو دەنووسرێن. بۆیە “هاواری من” بۆ ئێوەیە و ئەو هاوارە هێشتا لە گوێی مێژوودا دەنگ و هاواردەکات.

ئەم کتێبە بۆ هەندێکمان پڕیەتی لە زانیاریی ورد و نوێ، یەشار کەمال کورد بە هاوبەشی نەتەوەی تورکیا دادەنێت، ئەو دەڵێت: دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆربەی نەتەوەکان سەربەخۆییان وەرگرت، بەڵام کورد بە خواستی خۆیان ئەو کارەیان نەکرد، ڕووسەکان زۆر خوازیاری ئەوە بوون کوردی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەگەڵ کوردانی قەوقاس دەوڵەتی کوردییان بۆ دروست بکات و یەکیان بخات، بەڵام کورد بەڵێنی بە تورکیا دا بۆ دروستکردنی کۆماری نوێ پاڵپشتیان بێت، دواتر کۆماری نوێ بوو بە کۆماری تورکەکان نەک کۆماری تورک و کورد و چەرکەس و لاز و ئەلبانی و بۆشناغەکان، لە ئەنجامدا بوو بە کۆماری مەرگ و نکۆڵی و زیندان و گۆڕستان بۆ نەتەوەی کورد.

هاواری یەشار کەمال بۆ ئازادی ودیموکراسی و مافی مرۆڤ و ژیان و کەرامەت و پێکەوەژیان بوو.

لەکۆتاییدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە بەڕێز “محەمەد عیزەدین ” بکەین کە کتێبەکەی وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردی و پێشکەش بە موسا عەنتەر (ئاپی موسا) و دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی کردووە.

شێرزاد حەسەن، لە گڵکەندەوە بۆ جەنگاوەری ڕۆشنایی، تێڕامانێک لە کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”

2026-06-14T09:19:20Z

هەندێک مرۆڤ هەن کە ئاسایی لە ژیان دەژین و ژیان ڕێدەکەن و تێدەپەڕن. هەندێکیش هەن کە لە ژیان دەژین و دەبنە بەشێک لە وێژدانی سەردەمەکەیان و دەبنە ئەستێرەی نیشتمان. شێرزاد حەسەن لەو جۆرە مرۆڤانەیە. بۆیە، خوێندنەوەی کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها خوێندنەوەی بیرەوەرییەک نییە؛ گەشتێکە بەناو مێژووی ڕۆحێکدا. ڕۆحێک کە لە گڵکەندەوە دەست پێدەکات و لە فینلەندا دەگاتە جیهان، بەڵام هەرگیز پەیوەندیی بە یەکەم وێستگەکانی ژیانی نەپچڕاندووە. شێرزاد حەسەن لە ماڵێکدا گەورە بوو کە باوکێکی قومارچی و دایکێکی میهرەبانی هەبوو. بەڵام ئەوەی لە ناخی شێرزاد دا مایەوە، نە دەنگی قومار بوو و نە تامی برسیەتی و شکست؛ بەڵکو خۆشەویستی و قوربانیی دایک بوو. دایکێک کە ماندووبوونی ژیانی هەڵگرتبوو و لەژێر باری دڵتەنگی و نەداریشدا هێشتا دایکایەتی دەکرد، ئەوە “پلکە زارێ” بوو. شێرزاد لەم کتێبەدا تەنها چیرۆکی خۆی ناگێڕێتەوە، بەڵکو چیرۆکی نەوەیەک دەگێڕێتەوە. نەوەیەک کە لەنێوان هەژاری و هیوا، لەنێوان ستەم و خەون، لەنێوان داگیرکاریی و ئارەزووی ئازادی گەورە بووە. گڵکەند؛ گۆمی میری کوران؛ خەرەندی ڕەواندز؛ وێستگەی شەمەندەفەری هەولێر؛ بەغدا؛ سلێمانی و فینلەندا تەنها شوێن نین؛ وێستگەکانی دروستبوونی مرۆڤێکن. هەر وێستگەیەک بەشێکی لە کەسایەتیی شێرزاد دروست کردووە. ئەو لە گڵکەند تامی برسییەتی و مەرگ و کرێکاری ناسی؛ لە ڕەواندز سروشت و ئازادی و خەرەندی ناسی. لە وێستگەی شەمەندەفەر جیهانی دەرەوەی ناسیوە. لە زانکۆ پەنجەرەی ئەدەبی جیهانی بۆ کراوەتەوە. لە سلێمانی هێلانە و ماڵ و “کەژاڵ” و وەفای شارێکی ناسیوە؛ لە فینلەندا مانای دوورکەوتنەوە لە نیشتمان و نرخی نیشتمانی ناسی. لەنێوان هەموو ئەو وێستگانەدا، دوو کەس بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە دروستبوونی ئەو مرۆڤەدا بەشدارن: دایک و مەلا هەمزە. دایک لە کتێبەکەدا تەنها دایک نییە؛ ناوەندی هەستی مرۆڤایەتییە. شێرزاد لەسەر دایکی، دەڵێت: “دایکم ژنێک بوو لە فرمێسک”. لە ئەدەبی نوێی کوردی دا دەگمەنە بتوانرێت بە چەند وشەیەکی کەم، ئەو هەموو خۆشەویستی و ئازار و قوربانییە کورت بکرێتەوە. ئەوەی شێرزاد لە دایکەوە فێری بوو، تەنها خۆشەویستی نەبوو؛ مرۆڤبوون بوو. بەڵام ئەگەر دایک فێری میهرەبانیی کردبێت، مەلا هەمزە فێری پرسیارکردنی کرد. لە جوانترین بەشەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد هەوڵ دەدات سکێچێکی مەلا هەمزە بکێشێت. خۆی پێی وایە “پۆرترێت” ناتوانێت ڕۆحی ئەو مرۆڤە بگرێتەوە. ئەو مەلایەی کە کتێبی جیاواز و قاچاغی دەخوێندەوە، لە دەسەڵات نەدەترسا، هەژاری بە چارەنووسی خوایی نەدەزانی و دەیگوت: هەژاریی و نەداریی دەستکردی ئاسمان نین، بەڵکو بەرهەمی نەبوونی دادپەروەرییە لەسەر زەوی. ئەگەر بەهەڵەدا نەچووبم دەتوانین شایەدی بدەین کە ئەم ڕستەیە سەرەتای شۆڕشی فکریی شێرزاد بووبێت. ئەوی لەم کتێبەدا بە ئاشکرا دەڵێت کە پێش ئەوەی نووسەر بێت، خوێنەر بووە. بگرە هێشتاش خۆی بە خوێنەر دەزانێت. دەڵێت باوەشی کتێب لەلای ئەو خۆشتر و خۆشەویستر بووە لە باوەشی خۆشەویستی و دڵداری. ئەم دانپێدانانە هەموو تێگەیشتنێکمان بۆ کەسایەتیی شێرزاد دەگۆڕن. چونکە زۆر کەس بە نووسینەکانی دەیاناسن، بەڵام بناغەی ئەو نووسینانە خوێندنەوەیە. شکسپیر، گۆتە، سێرڤانتس، نیکۆس کازانتزاکیس، گاندی، پاولۆ فرێرە، چیخۆف و دۆستۆیڤسکی؛ هەموویان لەو جیهانە فکرییەدا ئامادەن. شێرزاد بە ڕەخنەوە دەڵێت عەیبە ئینگلیز بیت و “شکسپیر” نەناسێت، عەیبە ئەڵمانی بیت و “گۆتە”ت نەخوێندبێتەوە، بەڵام ئێمە زۆرجار لە ئەدەبی خۆمان دوور کەوتووینەتەوە. لە ڕوانگەی شێرزاد، پەروەردە نابێت ئامرازێک بێت بۆ دروستکردنی ملکەچی و دۆگمایی. هەر بۆیە مامۆستایان بانگهێشت دەکات کە کتێبی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێرە بخوێننەوە. چونکە لە باوەڕی ئەودا پەروەردە دەبێت مرۆڤ ئازاد بکات، مرۆڤی ئازاد بێنتە بوون، نەک بیکاتە بەرهەمی سیستەم و کۆیلایەتی و ملکەچی. لەم کتێبەدا شێرزاد حەسەن زۆر جار دەگەڕێتەوە بۆ ئایین، بەڵام نە وەک بانگەشەکار، بەڵکو وەک پرسیارکەر. لە منداڵییەوە قورئانی خوێندووە و لەبەری کردووە. سوورەتی یوسف کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داناوە. مزگەوت بۆتە شوێنی خۆ پەنادان و شاردنەوە لە دژی توندوتیژیی کۆڵان و گڵکەند و گۆمی میری کوران. بەڵام دواتر هەر ئەو منداڵە دەگاتە ئەو ئاستەی بڵێت: “خودای مەزن حیزبی ناوێت”. ئەوەش ڕەخنەیەکی قووڵە لە هەوڵی بەحیزبیکردنی ئایین، وەڵامێکیشە بۆ ئەوانەی بانگەوازی کوشتنی مامۆستیان دەکرد. لە بەشە جیاوازەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد بەردەوام لە جەنگدایە دژی تاریکی. بۆیە وتەیەکی پرحیکمەت دەنووسێت، پێم وایە دەبێتە دەستەواژەیەکی ناسراوە، ئەو دەڵێت: “ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناژین، لە ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست دەژین”. ئەو تاریکییە لە ڕوانگەی ئەودا تەنها سیاسی نییە؛ تاریکیی بێپرسیاری و ڕەوایەتیدان بە ستەم و کەمتەرخەمیی بە مرۆڤە. بەڵام شێرزاد مرۆڤی مەرگ نییە، مرۆڤی ژیانە. هەر بۆیەش پرسیار دەکات بۆچی جەلالەدینی ڕۆمی لە شەرق و غەرب خوازراوە؟ خۆی وەڵام دەداتەوە: چونکە ژیاندۆستە. هەر لەو ڕێگەیەشەوە دەچێتە ناو جیهانی نیکۆس کازانتزاکیس و عیسا و گاندی. لە فینلەندا، دوور لە نیشتمان، بە ڕای بەندە یەکێک لە گەورەترین بەرهەمەکانی خۆی دەنووسێت؛ “دوا شەوی دابەزینی عیسای مەسیح”. لەوێدا کوردستان بە عیسا دەچوێنێت. چونکە هەر عیسای مەزن نییە لە خاچ دراوە، وڵاتەکەی ئەویش لەخاچ دراوە. نەتەوەیەک کە لە نێوان چوار دەوڵەتی داگیرکەردا دابەش کراوە. بەڵام ئەم پێکچواندنە و بەراوردکارییە تەنها بانگەشەیەکی سیاسی ڕووت نییە؛ بەڵکوو هاوارێکی مرۆڤایەتییە بۆ داد و ئازادی. هەروەها لەم بیرەوەرییانەدا، شێرزاد بە توندی ڕەخنە لە حیزبە کوردییەکان دەگرێت. بە تایبەت دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و شەڕی ناوخۆ. بە باوەڕی ئەو، زۆرێک لە خەونە گەورەکانی ئازادی لەو قۆناغەدا تووشی شکست بوون. بۆیە پرسیار دەکات، گلەیی دەکات، بەڵام بێهیوا نابێت. جوانترین تایبەتمەندیی ئەم کتێبە شایەدیدانە کە شێرزاد هەموو ئەوانەی دەستیان گرتووە لەبیر ناکات. مەلا هەمزە، مەلا سامان، دکتۆر مەولود ئیبراهیم، مامۆستا تەحسین، حەیدەر کەریم، مەحمود زامدار، شوکروڵڵا بابان و دەیان کەسی تر. ئەوەش نیشانەی ئەوەیە کە گەورەیی لە ڕوانگەی شێرزاد، بە مانای لەبیرکردنی هاوڕێیان نییە. شێرزاد ڕاستگۆیەکی سەرسووڕهێنەرە. لە بیرەوەرییەکانیدا تەنانەت باسی ئەوە دەکات کە سەرەڕای ستەم تۆقاندنەکانی باوکی بەڵام بۆنی جلەکانی باوکی دەکرد، بۆ ئەوەی بزانێت باوکبوون چییە و دەبێت چۆن بێت. ئەم ڕاستگۆییە ئەوەندە قووڵە کە ژیانی خۆی دەکاتە کتێبێکی کراوە بۆ خوێنەر. شێرزاد حەسەن نووسەری ژنانە. ژن لە نووسینەکانیدا تەنها کارەکتەر نییە؛ مرۆڤە. بوونەوەرێکە شایستەی ئازادی و ڕێز. بۆیە هەمیشە دژی ستەمکردن لە ژنان و دژی باوکسالاری وەستاوەتەوە. شێرزاد مرۆڤدۆستە، ژینگەپارێزە، پەروەردەکارە و ڕووناکبیرێکە کە بەردەوام داوای مرۆڤبوون دەکات. هەر بۆیە شێرزاد حەسەن تا ئێستا نووسەری وەڵامەکان نییە، نووسەری پرسیارەکانە. بەڵام جوانیی کتێبەکە لە ئازارەکانی نییە؛ لە ڕاستگۆییەکەی دایە، کە وەک خۆی باسی دەکات گلەیی لێ دەکرێت کە بەو ڕاشکاویە دێتە گۆ. شێرزاد حەسەن لەم کتێبەدا هیچ شتێکی نەپاراستووە. لە خێزان، لە کۆمەڵگە، لە ئایین، لە سیاسەت و تەنانەت لە خۆیشی پرسیار دەکات. بۆیە ئەم کتێبە تەنها چیرۆکی ژیانی نووسەرێک نییە؛ چیرۆکی گەشەکردنی بیرێکی یاخییە کە دەیەوێت هەموو شتێک بخاتە ژێر تاقیکردنەوەی پرسیار. ئەم ئەزموونانە لە ناخی شێرزاد دا نەبوونە زام، بەڵکوو بوونە سەرچاوەی تێگەیشتن لە مرۆڤ. ئەم کتێبە شایستەی ئەوەیە تەنها وەک ژیاننامە نەخوێندرێتەوە. دەبێت وەک ڕۆمانێکی ژیان، وەک نۆڤێلێکی مرۆیی و وەک بەڵگەنامەیەک بۆ سەردەمێک بخوێندرێتەوە. چونکە لە کۆتاییدا، شێرۆی پلە زارێ تەنها چیرۆکی ژیانی خۆی نانووسێت؛ چیرۆکی مرۆڤێک دەنووسێت کە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”دا هەرگیز لە گەڕان بەدوای ڕووناکیدا نەوەستاوە. لە کۆتایی کتێبەکەدا، داواکارییەکی سادە دەکات؛ دەیەوێت تەرمەکەی بسووتێندرێت و خۆڵەکەی بخرێتە خەرەندی ڕواندز. ئەوە وەسیەتی کورت و پوختەی تەواوی ژیانیەتی. مرۆڤێک کە لە سروشتەوە هاتووە و دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ سروشت، دڵنیاییە کە ڕۆحی بە زیندووی دەمێنێتەوە لەناو وشەو پەیامەکانی کە لە تەواوی کتێبەکانیدا جێی دەهێڵیت. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها ژیاننامەی نووسەرێک نییە، تەنیا ژیاننامەی شێرزاد حەسەن نییە. ژیاننامەی خوێنەرێکە کە بوو بە نووسەر، مامۆستایەکە کە بوو بە ڕووناکبیر و بیرمەند. ئەو مرۆڤێکە کە تا دوا هەناسە لە پرسیارکردن، لە جەنگی دژی تاریکی نەوەستا و کۆڵی نەدا تا ئەم ساتەش. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”، کتێبێکە پڕە لە ڕاستگۆیی و بوێری، پڕە لە جوانی مێژوو، بۆیە ناوی شێرزاد حەسەن تەنها ناوێک نییە لەسەر بەرگی کتێبەکان؛ ئەو جەنگاوەرێکی ڕووناکییە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”. شێرزاد لە دوا دیداریشیدا لەگەڵ مەلا هەمزە، کە ماڵئاویی لێ دەکات پێی دەڵیت شێرۆ کوڕم؛ بیرت نەچێ ئەو کاتیش پێم گوتی، عیسای مەسیح دەفەرموێت، چ کەڵکی هەیە دنیات بردبێتەوە، کەچی خۆت دۆڕاو بیت، جا بەڕاستی مامۆستا لە سەنگەری ڕۆشنایی مایەوە. لەکۆتایی دا جێگای خۆیەتی دەست خۆشی لە کاک مەسعودی مەلا هەمزە و دەزگای فام بکەین بۆ بە چاپگەیاندنی ئەو بەرهەمە بەنرخە، کە شایستەی خوێندنەوەیە.

ژینگە لەنێوان یاسا و جێبەجێکردندا؛ پێویستیی چوارچێوەیەکی یاسایی نوێ

2026-06-07T11:19:56Z

پاراستنی ژینگە لە سەدەی بیست و یەکەمدا تەنها بابەتێکی سروشتی و ئاسایی نییە، بەڵکو بابەتێکی هەنووکەییە کە پەیوەندی بە تەندروستی، ئابووری، ئاسایشی خۆراک و پاراستنی مافەکانی نەوەکانی داهاتووەوە هەیە. هەر بۆیە زۆربەی وڵاتانی جیهان یاسا و سیاسەتەکانیان بەشێوەیەکی بەردەوام نوێ دەکەنەوە تا بتوانن وەڵامی مەترسییە نوێکان بدەنەوە. بەپێی هەندێک لە بنەما گرنگەکانی یاسا، وەک بنەمای “بۆ پێویستییە نائاساییەکان حوکمی تایبەت هەیە” و بنەمای “هیچ تاوان و هیچ سزایەک بوونی نییە مەگەر بە دەقی یاسا نەبێت”. یاسادانەر پێویستە هەموو کاتێک وەڵامی گونجاو بداتەوە بۆ هەڕەشە و مەترسییە نوێکان. پرسی ژینگەش لە هەرێمی کوردستان لەو بابەتانەیە کە پێویستی بە پێداچوونەوەی بەردەوام و چوارچێوەیەکی نوێی یاسایی هەیە. لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش پرسی ژینگە لە چوارچێوەی چەند یاسا و بڕیارێکدا ڕێکخراوە. لە هەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٨ەوە تا ئێستا چەندین یاسا، هەموارکردنەوەی یاسایی و بڕیاری تایبەت بۆ پاراستن و چاککردنی ژینگە دەرچووە. لەوانە یاسای پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠٠٨؛ یاسای دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٣)ی ساڵی ٢٠١٠؛ یاسای هەموارکردنەوەی ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠٢٢ و هەندێک یاسا و بڕیاری پەیوەندیداری تر. بەڵام دوای نزیکەی دوو دەیە لە دەرکردنی یەکەم یاسا، پرسیارێکی گرنگ هەیە؛ ئایا ئەم چوارچێوە یاساییانە هێشتان توانای وەڵامدانەوەی ئەو هەڕەشانەیان هەیە کە ڕوویان لە ژینگەی هەرێمی کوردستان کردووە؟ ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان ئێستا ڕووبەڕووی ژمارەیەک قەیرانی ژینگەیی بووەتەوە. لە بواری ئاو، وەک: وشکبوونی سەرچاوەکان، هەڵکشانی بێ سنووری ئاوی ژێرزەوی و کەمبوونەوەی ئاوی خواردنەوە، هەموویان مەترسییەکی گەورەیان دروست کردووە. لە بواری هەوا، وەک: پیسبوونی هەوا، سووتاندنی پاشماوەکان و هەڵکشانی گازی زیانبەخش کاریگەری خراپیان لەسەر تەندروستی هاووڵاتیان هەیە. لە بواری پاشماوە و ئاوەڕۆشدا، هێشتا شێوازی کۆکردنەوە و مامەڵەکردن لەگەڵ خۆڵوخاشاک و ئاوە پیسەکان لە ئاستی پێویستدا نییە. هەروەها کەمبوونەوەی ڕووبەری سەوزایی، تێکدانی دارستان و ناوچە سروشتییەکان، ئاگرکەوتنەوەی دارستان و پاوانەکان، پابەندنەبوونی هەندێک پرۆژەی نیشتەجێبوون بە پێوەرەکانی سەوزایی و مەترسییەکانی سەر ژیانی ئاژەڵە کێوییەکان و باڵندەکانیش بەشێکی دیکەی ئەم قەیرانە پێک دەهێنن. ئەمانەش کێشەگەلێکن کە لە زۆر حاڵەتدا یاساکانی ئێستا بە تەواوی وەڵامیان نادەنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشەی سەرەکی تەنها لە خودی یاساکاندا نییە، بەڵکو لە میکانیزمی جێبەجێکردنیشدایە، لە ئاستی هۆشیاری هاووڵاتییان، پلان و بەرنامەی حکومەت و ئامادەکاریی دامەزراوە پەیوەندیدارەکانیشدا دیارە. زۆربەی سزاکان لەگەڵ قەبارەی زیانە ژینگەییەکان ناگونجێن و هەندێک جار کاریگەری پێویستیان نییە. لە هەمان کاتدا دەزگا چاودێرییەکانیش هێشتا پێویستیان بە دەسەڵات، بودجە، تەکنەلۆجیا و کادری پسپۆڕ هەیە بۆ ئەوەی بتوانن یاساکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکەن. ژینگەی پاک تەنها بابەتێکی خزمەتگوزاری نییە، بەڵکو مافێکی بنەڕەتی هاووڵاتییە. بۆیە ئەرکی دەسەڵاتە گشتییەکانە کە ئەم مافە بپارێزن و ڕێگری لە هەر هەنگاوێک بکەن کە زیان بە تەندروستی مرۆڤ و سەرچاوە سروشتییەکان دەگەیەنێت. پاراستنی ژینگە لە ڕاستیدا پاراستنی مافی ژیان و مافی نەوەکانی داهاتووشە. بۆیە پێویستە پەرلەمانی کوردستان، کاتێک دەست بەکارەکانی دەکاتەوە، پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە یاساکانی ژینگەدا بکات و یاسایەکی نوێ و سەردەمیانە بخاتە بواری جێبەجێکردنەوە. هەروەها پێویستە سوود لە ئەزموون و شارەزایی پسپۆڕان، زانکۆکان، کۆمەڵگەی مەدەنی و ئەزموونی وڵاتانی پێشکەوتوو وەربگیرێت. ئەو یاسا نوێیە دەبێت سزادانی تاوانە ژینگەییە گەورەکان توندتر بکات، هەڵسەنگاندنی کاریگەری ژینگە بۆ هەموو پڕۆژە گەورەکان پێویست بکات، پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو و دارستانەکان بە شێوەیەکی ورد ڕێک بخات و دەسەڵاتی زیاتر بدات بە دەزگا چاودێرییەکان بۆ جێبەجێکردنی یاسا. ئایندەی هەرێمی کوردستان بە ئاستی پاراستنی ژینگەکەیەوە پەیوەستە. ئەگەر ئێستا هەنگاوی یاسایی و کارگێڕیی گونجاو نەنرێت، زیانەکانی داهاتوو تەنها ژینگە ناگرێتەوە، بەڵکو تەندروستی، ئابووری و ژیانی نەوەکانی داهاتووش دەگرێتەوە. هەر بۆیە کاتی ئەوە هاتووە ژینگە لە ئاستی دروشم و ئامۆژگارییەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی سیاسەتێکی گشتگیر و یاسایەکی سەردەمیانە و کاریگەر. پاراستنی ژینگە تەنها بەرپرسیارێتی حکومەت نییە، بەڵکو ئەرکێکی هاوبەشی تاک، خێزان، قوتابخانە، پەیمانگا، زانکۆ، کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیایە. هەروەها پێویستە سوود لە تەکنەلۆجیای نوێ، سیستەمی ڕیسایکلکردن، پاککردنەوەی ئاوەڕۆکان و بەرنامەکانی هۆشیاری ژینگەیی وەربگیرێت. ئەگەر ئێمە ئەمڕۆ ژینگە نەپارێزین، لە داهاتوودا ژینگە ناتوانێت ئێمە بپارێزێت؛ چونکە پاراستنی ژینگە، پاراستنی ژیان و ئایندەی نەوەکانی داهاتووە.

بێژنگکردنێک بۆ “وشەنامەکەی” مامۆستا جەمال نەبەز

2026-04-29T15:01:49Z

بەر لە هەر شتێک، جێی خۆیەتی دەستخۆشی لە ڕێکخراوی ڕۆشنبیریی جەمال نەبەز بکرێت کە ئەرکیان کێشاوە و ئەم بەرهەمەیان، “وشەنامەکی ئیتیمۆلۆژیای زمانی کوردی“، بە چاپ گەیاندووە؛ پەرتووکێک کە ساڵانێکی زۆرە وەک کۆپییەکی ئەلیکترۆنی لە فەزای ئۆنلایندا دەسوڕێتەوە، تا ئەوەی هەر دوێنێ خۆم لە کۆڕی ناساندنەکەیدا ئامادە بووم و دانەیەکیشم لێی بە دیاری وەرگرت. مامۆستا جەمال نەبەز، وەک منەوەرێک و خەمخۆرێکی هۆشیاری نەتەوەکەی، جێ پەنجەی بەسەر مێژووی بیری نەتەوەییدا دیارە و دڵسۆزییەکەی بۆ کولتوورەکەی لای کەس جێگەی مشتومڕ نییە. لێ لێرەدا، وەک چۆن لە حەرەمی زانستدا دۆستایەتی بۆ حەقیقەت لە دۆستایەتی بۆ ئەفلاتوون گەورەترە، حەق وایە بێ پێچوپەنا و بە پێوەری وردی مەعریفی لەمەڕ ئەم پەرتووکە بدوێین.

ئەگەر بە چاوی حوججە و لێکۆڵینەوەی ڕەسەنی زمانەوانییەوە بڕوانینە ئەم نووسراوەیە، زۆر زەحمەتە بتوانین بیخەینە خانەی سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوەوە. لە ڕاستیدا، من بە ڕەوای نابینم تەنانەت ناوی “وشەنامە”شی لێ بنرێت، چ جای ئەوەی پاشگری قورس و گرانبەهای وەکو “ئیتیمۆلۆژیا” بە باڵادا ببڕدرێت. زانستی ڕیشەسازی یان ڕیشەناسی (ئیتیمۆلۆژی)، زانستێکی تا بڵێی ماتماتیکییانەی فیلۆلۆژییە؛ پشت بە یاساکانی دەنگسازی، گۆڕانی مێژوویی ڕێزمان، و بەراوردکاریی ناو خێزانی زمانەکان دەبەستێت، نەک خەیاڵدانی کەسی و لێکچوونی ڕواڵەتی.

ئەم کتێبە، سەرەڕای نییەتە پاکەکەی نووسەرەکەی، تەلەزگەیەکی پڕ مەترسییە بۆ بەکارهێنەر و خوێنەری ناوریا. پڕیەتی لە هەڵەی کوشندە و زانیاریی چەوت، کە لە زانستدا پێی دەوترێت ئیتیمۆلۆژیای میللی یان عەوامانە. نووسەر لە تاو پەرۆشیی بۆ سەلماندنی دێرینیی زمانەکەی، پەنای بۆ لێکدانەوەیەک بردووە کە زۆرجار مرۆڤ لە ئاستیدا سەری سوڕ دەمێنێت.

با سەیری ئەم دوو نموونەیە بکەین:

مامۆستا هاتووە وشەی ” جەهەننەم” (Cehenem)ی دابەش کردووە بۆ دوو بڕگە: “جێ” و “نزم”، پێی وایە ئەمە وشەیەکی پەتیی کوردییە بە واتای (جێگەی نزم)! ئەم لێکدانەوەیە نەک هەر لە ڕاستییەوە دوورە، بگرە زۆرلەخۆکردنێکی بێمانای پێوە دیارە. سادەترین شارەزای زمانە سامییەکان و فیلۆلۆجیای ڕۆژهەڵاتی دەزانێت کە “جەهەننەم” ناوی شوێنێکە. ڕاستەوخۆ لە وشەی (Gehinnom، גֵיהִנּוֹם) ی عیبرییەوە هاتووە، کە کورتکراوەی (Gei Ben-Hinnom)ـە، واتە “دۆڵی کوڕی هیننۆم”. ئەمە دۆڵێک بووە لە باشووری ڕۆژئاوای قودس (ئۆرشەلیم) کە لە کۆندا پاشماوە و خاشاکی تێدا سووتێنراوە و گڕی تێدا بەردراوە. بە تێپەڕبوونی کات و لە ڕێگەی دەقە ئایینییەکانەوە، ناوی ئەم دۆڵە لە عیبرییەوە پەڕیوەتەوە بۆ سریانی (Gēhannā) و لەوێشەوە بۆ عەرەبی (جَهَنَّم) و بووەتە هێمای میتافیزیکی بۆ سزای ئاخیرەت. ئیتر چۆن دەکرێت ناوی دۆڵێکی دیاریکراوی ناو جوگرافیای قودس، بهێنرێتە سەر قاڵبی “جێ” و “نزم”ی کوردی؟ ئەمە لەتکردنێکی زۆرەملێیە کە زانست و بەڵگەی حاشاهەڵنەگری مێژوویی بە تەواوی ڕەتی دەکاتەوە.

لە بیرمە لەو ڕۆژگارەی باوکم کێڵگەیەکی پەلەوەری (دەواجن)ی هەبوو، جێگەیەک هەبوو تایبەت کرابوو بە فڕێدان و سووتاندنی کەلاکی ئەو مریشکانەی ڕۆژانە مرداردەبوونەوە. ئێمە لەناو خۆماندا بەو جێگەیەی کە بەردەوام گڕ و دووکەڵی لێ هەڵدەستا دەمانوت «جەهەننەمەکە». ئەم ناونانە خۆڕسکییە، ڕێک کۆپییەکی زیندووی هەمان ئەو وێنە دێرینەی دۆڵی هیننۆمە لە قودس. سەیرتر لەمە ئەوەیە کە مامۆستا بۆ پاساودانی ئەم بۆچوونەی و چەسپاندنی چەمکی «نزم»ی، پەنا دەباتە بەر دەقی قورئان و دەستەواژەی «ئەسفەلە سافیلین» (أسفل سافلين) دەهێنێتەوە وەک بەڵگە بۆ ئەوەی جەهەننەم جێگەیەکی نزمە! ئەمە تێکەڵکردنێکی زۆر نامۆ و دژە-میتۆدە؛ چونکە نووسەر لەبری ئەوەی بە دوای ڕەچەڵەکی مێژوویی وشەکەدا بچێت لە زمانە دێرینەکاندا، هاتووە ‘سیفەت’ و وەسفێکی میتافیزیکیی ناو دەقێکی ئایینی کە سەدان ساڵ دواتر هاتووە، کردووەتە پێوەر بۆ بڕیاردان لەسەر ‘ڕیشە’ و پێکهاتەی وشەکە. ئەمە ڕێک وەک ئەوە وایە سیفەتی شتێک بکەیتە دایکی ناوی شتەکە.

لە جێگەیەکی تردا، وشەی “بیانی” (Biyanî) دەباتەوە سەر “بێ-خانی”، واتا کەسێک کە ماڵ و خانووی نییە! ئەمەشیان هەڵەیەکی کوشندەی وشەسازییە و سەرپێچییەکی ڕوونی یاساکانی گۆڕانی دەنگە. لە زانستی ڕیشەسازیی زمانە هیندۆئێرانییەکاندا، بەڵگەی یەکلاکەرەوەمان هەیە کە ئەم وشەیە لە ڕەگی (bē)ی ئێرانیی کۆنەوە هاتووە بە واتای “دەرەوە” یان “ئەوی دی”. لە فارسیی ناوەڕاستدا (پەهلەوی) وشەکە بە ئاشکرا بە فۆرمی (bēgānag) تۆمار کراوە، کە دواتر لە زمانە ئێرانییە نوێیەکاندا وەک فارسی بووەتە “بیگانە” و لە کوردیشدا بووەتە “بێگانە” و فۆرمە سووککراوەکەی “بیانی”. وشەکە بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە “خانوو” و “خان”ـەوە نییە، چونکە ئەگەر وابوایە، دەبوو بپرسین پیتی “خ” چۆن و بە چ بنەمایەک توایەوە و بوو بە “ی”؟ لە یاساکانی فۆنۆلۆژیای کوردیدا هیچ پاساوێک نییە بۆ سڕینەوەی (خ)ی سەرەتای ناو لە پێکهاتەی ئاوەڵناودا بەو شێوەیە. ئیدی دەیان نمونەی دیکەش.

ئەم جۆرە لێکدانەوەیە لە شیعر و پەخشاندا ڕەنگە تامی هەبێت و بۆ پەرۆشیی نەتەوەیی کار بکات، بەڵام لە تەرازووی زانستی زمانەوانیدا هیچ سەنگێکی نییە و دەچێتە قاڵبی یاریپێکردنی وشەوە بەبێ گوێدانە مێژوو و قاعیدە زانستییەکان.

بۆیە، دەبێت هەر کەسێک کە بۆ مەبەستی توێژینەوە لای لەم پەڕتووکە کردەوە، لەوپەڕی وریاییدا بێت. ئەگەر ئەم بەرهەمە بەهایەکی هەبێت، تەنها و تەنها لە ڕووی مێژوویی و سۆسیۆلۆجییەوەیە؛ وەک بەڵگەنامەیەکی سەردەمێک کە تێیدا منەوەرێکی کورد لە ژێر فشاری تواندنەوە و چەوساندنەوەی نەتەوەکەیدا، هەوڵی داوە بە هەر نرخێک بووە قەڵغانێک بۆ زمانەکەی دروست بکات و شکۆی بۆ بگەڕێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر بە بەکارهێنانی کەرەستەی دژە-زانستیش بووبێت. ئەمە نموونەیەکە بۆ بینینی سایکۆلۆجیای بەرگریی نەتەوەیی، نەک سەرچاوەیەک بۆ هەڵکۆڵینی ڕیشەی زمان. دەبێت ئەوەش مەعلووم بێت کە بیناکردنی شانازیی نەتەوەیی لەسەر بناغەی زانیاریی چەوت و هەڵچوونی سۆزداری، وەک هەڵنانی قەڵایەکە لەسەر لمی سەراب؛ بە یەکەم ڕەشەبای پێوەری زانستی و بەراوردکاریی فیلۆلۆجی، نەک هەر قەڵاکە دادەڕمێت، بگرە پاساو دەداتە دەست نەیاران و تەنانەت ناوەندە ئەکادیمییە بێلایەنەکانیش، کە بە چاوی گاڵتەجاڕییەوە بڕواننە تەواوی ڕەسەنایەتیی زمانەکەمان و ئەوەشی کە ڕاستە و خۆماڵییە، بە گومانەوە تەماشای بکەن.

خزمەتی ڕاستەقینەی زمان، ڕووبەڕووبوونەوەیەتی لەگەڵ تیشکی تاقیگەی زانستدا، نەک داپۆشینی بە پەردەی ئیتیمۆلۆجیای عەوامانە. چونکە حەقیقەتی ڕووت، با بچووکیش بێت، لە وەهمێکی زەبەلاحی بێ بنەما زۆر سەنگینتر و بڕشتدارترە.

١٢٨ ساڵ خەبات لە پێناو پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و شکۆی کوردستان

2026-04-22T08:49:57Z

هیوا ساعدی

کاتێک میقداد مەدحەت بەدرخان لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨دا، لە ناو جەرگەی قاهیرەی پێتەختی میسر و لە ناو غەریبییەکی پڕ لە ئیرادەدا، یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی بڵاو کردەوە، تەنیا لاپەڕەیەکی ڕەش و سپی نەخستە بەردەستی خوێنەران، بەڵکوو یەکەمین مانیفێستی سیاسی، فەرهەنگی و نەتەوەیی نەتەوەی کوردی لە سەردەمی نوێدا ڕاگەیاند. ئەم ڕووداوە مێژووییە کە ئەمڕۆ ١٢٨ ساڵ بەسەر تێپەڕبوونی نیشتمانپەروەرییەکەیدا تێدەپەڕێت، خاڵی وەرچەرخانی نەتەوەیەک بوو کە دەیویست لە ڕێگەی پیت و وشەوە، دیواری ئەو بێدەنگییە قورسە بڕوخێنێت کە داگیرکەرانی ناوچەکە بەسەریدا سەپاندبوویان.

ڕۆژنامەی کوردستان لە کاتێکدا لەدایک بوو کە کورد لە هەموو لایەکەوە ڕووبەڕووی سیاسەتی سڕینەوە، توانەوە و نکۆڵیکردن ببووەوە، بۆیە ئەم هەنگاوە بوێرانەی بنەماڵەی بەدرخانییەکان لە ئاستی خەباتێکی چەکداریی مەزن و بگرە کاریگەرتریش بوو بۆ پاراستنی شکۆی نەتەوەیی و زیندووکردنەوەی هەستی نیشتمانپەروەری لە ناو دڵ و دەروونی تاکی کورد دا.

ئەو ڕۆژنامەیەی کە لە چاپخانەی “دارالهلال” و بە هاوکاری نووسەری ناوداری عەرەب جۆرجی زێدان ڕووناکی بینی، تەنیا ئامرازێکی سادەی گواستنەوەی هەواڵ نەبوو، بەڵکوو سەنگەرێکی پۆڵایین و پڕ لە مەعریفە بوو بۆ بەرگری لە زمان، مێژوو و فەرهەنگی ڕەسەنی کوردی.

بڵاوکردنەوەی ٣١ ژمارە لە ماوەی پێنج ساڵدا و گۆڕینی بەردەوامی شوێنی دەرچوونی لە شارێک بۆ شارێکی تر و لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر ئەو ئیرادە نیشتمانپەروەرییە پۆڵایینەی کە لە پشت ئەم پڕۆژە پیرۆزەوە بوو. میقداد مەدحەت بەدرخان و جەلادەت بەدرخان بە تێگەیشتنێکی قووڵ بۆیان دەرکەوتبوو کە نەتەوەی بێ ڕۆژنامە و بێ دەنگی سەربەخۆ، نەتەوەیەکی بێ ئایندەیە، بۆیە ژیانی خۆیان و شکۆی بنەماڵەکەیان تەرخان کرد بۆ ئەوەی کورد ببێتە خاوەنی مینبەرێکی تایبەت بە خۆی. ئەمە سەرەتایەک بوو بۆ ئەوەی کورد لە جیهانی مۆدێرندا وەک کارەکتەرێکی سیاسی و فەرهەنگی خاوەن ناسنامە بناسرێت و چیتر ڕێگە نەدرێت مێژوو و کەرامەتی ئەم نەتەوەیە لەلایەن نەیاران و بێگانەکانەوە بشێوێنرێت.

ئەمڕۆ کە یادی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی دەکەینەوە، دەبێت ئەو ڕاستییەمان هەمیشە لەبەرچاو بێت کە ئەم کاروانە پڕ لە سەروەرییە بە خوێن، ئاوارەیی، زیندان و دوورخستنەوە گەیشتووەتە ئەمڕۆی ئێمە. ڕۆژنامەگەریی کوردی لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای ئازادیخوازی و پاراستنی مافە نەتەوەییەکان دامەزراوە، بۆیە هەر لادانێک لەم ڕێبازە نیشتمانییە، پشتکردنە لەو میراتە مەزنەی کە بەدرخانییەکان وەک ئەمانەتێکی پیرۆز بۆیان بەجێهێشتووین.

لەم سەردەمەدا کە جەنگی میدیایی و داگیرکاریی فەرهەنگی و جەنگی نەرمی زانیارییەکان لە هەموو کاتێک مەترسیدارتر و ئاڵۆزتر بووە، ئەرکی سەرەکیی هەموو قەڵەمبەدەستە نیشتمانپەروەرەکانە کە میدیا بکەنە قەڵغانێکی بڕواپێکراو بۆ پاراستنی خاکی کوردستان و یەکڕیزیی ڕیزەکانی گەلی کورد. دەبێت زمانی شیرینی کوردی لە ناو هەموو کایەکانی میدیادا وەک ناسنامەیەکی پیرۆز و هێڵێکی سوور تەماشا بکرێت و بە هیچ شێوەیەک ڕێگە نەدرێت وشەی بێگانە و کولتووری هاوردەکراوی نەیاران، ڕەسەنایەتی و پاکی گوتاری نەتەوەیی ئێمە تێکبدات یان مانا نیشتمانییەکانی کاڵ بکاتەوە.

پەیامی ئەمساڵی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی بۆ ئێمە، پەیامی کۆڵنەدان، یەکگرتوویی و بەردەوامییە لەسەر ڕێبازی سەربەخۆییخوازی. وەک چۆن ڕۆژنامەی کوردستان لە ناو جەرگەی ئاوارەییدا بوو بە چاوی بێداری کورد بۆ بینینی جیهان و ناساندنی مەزڵومیەتی نەتەوەکەمان، ئێستاش دەبێت میدیای کوردی ببێتە پێشەنگی ڕاستەقینەی ڕزگاریی نیشتمانی و هۆشیارکردنەوەی نەوەکانی داهاتوو بەرامبەر بە پیلانە داگیرکارییەکان.

ئێمە تەنیا یادی ڕووداوێکی مێژوویی ناکەینەوە، بەڵکوو پەیمانی وەفاداری بۆ ئەو ڕێبازە پیرۆزە نوێ دەکەینەوە کە پێمان دەڵێت: تا وشەی کوردی بە ئازادی و سەربەخۆیی بژی، نەتەوەی کوردیش بە سەربەرزی و شکۆمەندی لە ناو مێژوودا دەمێنێتەوە. پێویستە ڕۆژنامەنووسی کورد ئەمڕۆ زیاتر لە هەموو کاتێک خۆی بە خاوەنی خەمە نەتەوەییەکان بزانێت و قەڵەمەکەی نەکاتە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییە کاتییەکان، چونکە مێژوو تەنیا ئەو دەنگانە تۆمار دەکات کە بۆ نیشتمان و بۆ ئازادیی مرۆڤی کورد تێکۆشاون.

دووبارە گوێگرتنەوە لە میوزیکی جیهان

2026-04-01T12:16:23Z

وەرگێڕان: ئامانج غازی

میوزیک زمانێکی جیهانییە، گوتاری ڕۆحیشە لە هەمانکاتدا. بێگومان ڕستەی لەم شێوەیەت زۆر بەرگوێ کەوتووە، کە زۆربەی جار لەلایەن ئەوانەوە گوێبیستی دەبیت، کە دەیانەوێت خولیای خۆیان، یان ڕەنگە سەلیقەی بەرز و ڕووناکبیرییە باڵاکەیان پێ پێشان بدەن. بەڵام ئاگاداربوون لە هەوڵەکانی میوزیکۆلۆجستەکان وناکۆکییە زۆرەکانیان لە قۆناغەکانی پەرەسەندنی ئەم زانستەدا (میوزیکۆلۆجیا) بەسە بۆ ئەوەی ئەم جۆرە ڕستانە بۆ گوێچکەکانمان ناخۆش بن و بریندارییان بکەن.

میوزیک تەنیا هەر میوزیک نەبووە، ئەمەش وای لە تیمۆسی ڕایس میوزیکۆلۆجستی ئەمریکی کرد، کە لە ٢٠١٤دا کتێبەکەی بە ناونیشانی (ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا: پێشەکییەکی زۆر کورت) بنووسێت، کە تێیدا پێناسەی ئەم زانستە دەکات وەک لێکۆڵینەوەی میوزیک لە ناو کولتووردا یان وەک خودی کولتوور (Rice, Timothy. 2014).

دەرکەوتنی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا قەرزاری کۆمەڵێک کەڵەکەبوونی مەعریفی پێش خۆی بوو، کە هەوڵیان دەدا لە میوزیکی (ئەوانی تر) لە ناو سیستەمی شیکاریی ئەوروپی دا تێبگەن. ئەگەر بمانەوێت خاڵێک بۆ دەستپێکردن هەڵبژێرین، ئەوا هەوڵەکانی فەیلەسوف ومیوزیکۆلۆجستی ئەڵمانی (کارل شتامپف) و قوتابخانەی بەرلین شایەنی باسکردنن؛ چونکە ئەم هەوڵانە سوودیان لە پەرەسەندنی تەکنیکی و داهێنانی فۆنۆگراف وەرگرت بۆ کۆکردنەوەی کتێبخانەیەکی دەنگی، کە یارمەتیدەر بوو بۆ هاوێشتنی هەنگاوی زەبەلاح لە بواری میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاریدا. بەڵام ئەگەر هەوڵ بدەین خۆمان بخەینە شوێنی کۆمەڵێک میوزیکۆلۆجستی ئەڵمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا و شێوازەکانی شیکردنەوە و نووسینەوەی نۆتە ئەو سەردەمە بهێنینەوە بەرچاومان، دەتوانین دیمەنێک لە میوزیکی ڕۆژئاوایی و بنەما تیۆری و جوانکارییەکانی وەک پێوەرێک بۆ تێگەیشتن لە میوزیکی گەلانی تری تێیدا وێنا بکەین، کە بەکار هاتووە. ئەمەش جۆرە قاڵبڕێژییەکی زۆرەملێی دروست کرد کە هاوشێوەی کارەکانی پرۆکرۆستێسی ڕێگر و چەتە لە ئەفسانە یۆنانییەکاندا: ئەو کاتەی تەختەخەوە ئاسنینەکەی هەڵدەگرت و هەوڵی دەدا باڵای قوربانییەکانی لەگەڵ قەبارەی تەختەخەوەکەدا بگونجێنێت، جا چ بە بڕینی پەلەکانیان یان بە درێژکردنەوەیان بێت.

توێژەران بێرنارد لۆرتار جاکۆب و میریام ئۆڵسن لە وتارێکدا کە لە گۆڤاری (L’Homme) بڵاو کراوەتەوە، هەردووکییان پێیان وایە کە ئەم قوتابخانەیە لە تێگەیشتن لە میوزیکی گەلانی تر، تەنیا گرنگیی بە لێکۆڵینەوە لە میوزیک لە ناو فۆرم و نۆتەکاندا دەدا وجۆرە بابەتیبوونێکی فۆرمالیستییان پەیڕەو دەکرد کە ڕێگر بوو لەوەی ئاستەکان و داتا دەرەکییەکانی دەرەوەی کۆنتێکستە چەمکییە میوزیکییەکانی شیکەرەوەکان ببینن. بەڵام ئەمە ڕێگر نەبوو لەوەی دان بەوەدا بنێن کە ئەم هەوڵە سەرەڕای هەموو شتێک، هەوڵێکی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیی پێشوەختە بوو (Lortat-Jacob & Rovsing 2004)

کەواتە لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە ئەویش، کەی پرۆسەی بەستنەوەی نێوان میوزیک و کولتوور دەرکەوت؟ ئالان مێریام لە ١٩٦٠ یەکێک بوو لە یەکەمین ئەو کەسانەی کە زاراوەی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیای وەک ناونیشانێک بۆ خوێندنی میوزیک لە ناو کولتووردا پێشنیاز کرد و لە هەمان چوارچێوەدا دانی بەوەدا نا کە ئەوەی لەو قۆناغەدا ڕێبەرایەتیی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیای دەکرد، ئەنترۆپۆلۆجیای کولتووری بوو (Merriam, 1960, pp. 107-14).

دەرکەوتنی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا وەک زانست، ساتەوەختێکی جۆریی بوو کە تێیدا میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاری بۆ لێکۆڵینەوەیەکی ئەنترۆپۆلۆجی بۆ میوزیک لە پەیوەندیدا گۆڕا سەرەڕای ئەوەی کە، ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بابەتێکی کولتوورییە. ئەمەش وای کرد کە ئەم بابەتەی میوزیکۆلۆجستی لە خۆشگوزەرانیی بابەتیبوونی فۆرمالیستی دەربهێنێ وبەرەو پرسیارە گەوهەرییەکانی ببا کە تەنیا پەیوەندییان بە بۆتە و فۆرمەوە نییە.

بۆیە یەکێک لەم پرسیارانە ئەوە بوو: ئایا ئیتنۆمیوزیکۆلۆجست دەتوانێت لە میوزیکی گەلێکی تر تێبگات بەبێ تێگەیشتن لەو کۆمەڵە سیستەمە کولتووری وکۆمەڵایەتییانەی کە دەوری سەرەتا و گەشەکردنیان داوە؟ ئایا پێشوەختەکانی توێژەری ڕۆژئاوایی دەتوانن وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەنەوە کە پەیوەندییان بە پێکهاتەی ناوەوەی تێکستێکی میوزیکیی نائەوروپییەوە هەیە؟

بێگومان وەڵامەکە نەرێنی بوو. یەکێک لە دیارترین بەڵگەکان بۆ ئەمەش، دەرکەوتنی ئامراز و مێتۆدی نوێی شیکاری بوو، جا سەرچاوەکەی هەرچییەک بێت، کە مامەڵەی لەگەڵ تێکستی میوزیکیدا دەکرد لەسەر بنەمای پێوەرگەلێکی گشتگیرتر لەو ئامرازە شیکارییانەی کە پشت بە لۆجیکی میوزیکی ڕۆژئاوایی دەبەستن. ڕەنگە هەر ئەم ئامانجەش بووبێت کە بووە هۆکاری دەرکەوتنی “سیمیۆلۆجیای میوزیک” و مێتۆدەکانی تر.

ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیاش، هاوشێوەی شیکاریی میوزیکی، وەڵامەکەی بۆ هەمان پرسیار نەرێنی بوو. هەر بۆیەش، بەبێ نکوڵیکردن سوور بوو لەسەر ڕوونکردنەوەی جیاوازیی نێوان خۆی و میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاری لە پەیوەندییەکەی کە لە لە سەرەتا لەگەڵیدا هەیبوو. بەم شێوەیە ڕێڕەوێکی ئیپیستمۆلۆجیی (زانینناسی) دیکەی گرتە بەر و لەو نەریتە ئەوروپییە لایدا کە کولتووری (ئەوانی تر) وەک بابەتێکی دەرەکی و دوورەدەست بۆ لێکۆڵینەوە دادەنێت.

با ئەم بیرۆکەی کۆتایییە وەربگرین و کەوانەیەکی بچووک بکەینەوە: ئەنیباڵ کیخانۆلە لە وتارەکەیدا بە ناونیشانی “کۆلۆنیالیزم و مۆدێرنەتە/عەقڵانییەت” کە لە ١٩٩١دا بڵاوکراوەتەوە پرسیاری بەرهەمهێنانی مەعریفە و حوکمڕانییەکەی لە نەریتی ئەوروپیدا تاوتوێ دەکات (Quijano, 2007, pp 168-178).

وادیارە دەتوانرێت پەیوەندیی نێوان تاکگەرایی- دووانەیی و ململانێیە کۆمەڵایەتی و کولتوورییە ئەوروپییەکان بسەلمێنرێت لەو کاتەی کە پارادایمی عەقڵانییەتی ئەوروپی چەسپابوو. بەڵام لەناو ئەم تاکگەرایی/دووانەییەدا ڕەگەزێکی تر هەیە کە لێکدانەوەکەی لە سنووری کۆنتێکستی ناوخۆیی ئەوروپا تێدەپەڕێت: لێرەدا چەمکی “ئەوانی تر” بە تەواوی ونە، یان ئەگەر هەبێت و بدۆزرێتەوە، بە شێوەیەکی بابەتگەراییانە ئامادەیە . (Objectified)

دیدگای کیخانۆ لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەرهەمهێنانی مەعریفی ئەوروپی وەک ئەنجامی مۆدێرنەتەی ئەوروپی دەبینێت، هەمان ئەو مۆدێرنەتەیەی کە واڵتەر مینیۆلۆ پێی وایە کۆلۆنیالیزم تاریکترین لایەنییەتی (بڕوانە Mignolo, 2011). هەروەها، ئەو پێی وابوو کە توێژەری ئەوروپی، وەک بەرهەمهێنەری مەعریفە، توانای ئەوەی نییە تێڕوانینی خۆی جیا بکاتەوە، چونکە بڕوای بە گشتگیربوونی کولتوورەکەی خۆی هەیە وەک تاقەپێوەر بۆ بەراوردکردن لەگەڵ “ئەوی تر”ێکی دواکەوتوو یان سەرەتایی یان ناشارستان. ئەمەش کێشەیەکی ئیپیستمۆلۆجیی (مەعریفەناسی) گەورە دەوروژێنێت کە کاریگەریی لەسەر پەرەسەندنی زانستەکان لە بوارە جیاوازەکاندا هەیە.

لەسەر زاری نوێنەرەکانی خۆی قوتابخانەی دژە-کۆلۆنیالیزم و بەبێ سڵەمینەوە و دەستپارێزی ئەم بابەتەی خوارەوەیان وروژاند و خستە ڕوو. دەبێت دووبارە بونیادنانەوەیەکی ئیپیستمۆلۆجی بۆ ئەو عەقڵە بکرێت کە زانست بەرهەم دەهێنێت. پێویستە توانای خوڵقاندن، ڕەخنەگرتن، گۆڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کولتوور ڕزگار بکەین؛ دەبێت باسی تەداخولی کولتووری بکەین نەک فرەکولتووری کە حکومەتە نیولیبرالەکان لە چوارچێوەی هەوڵەکانیان بۆ تێکەڵکردنی کولتوورە جیاوازەکان لە ناو کۆنتێکستێکی سەرمایەداریدا پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن. چونکە ئەمەی دووەمیان تەنیا یەکێکە لە نیشانە کۆلۆنیالییەکانی باوەڕبوون بە باڵادەستیی کولتووری (بڕوانە Mignolo & Walsh, 2018. p. 57).

ئەم تێڕوانینە، سەرەڕای ئەو ڕوونییە سیاسییەی کە هەیەتی، لە قووڵاییدا تێڕوانینێکی ئەپيستیمۆلۆجییە؛ باس لە بنەماکانی شێوازی دروستبوونی زانست لە سەدەکانی ڕابردوودا دەکات و لە پەرستگای پیرۆزی “بابەتیبوونی زانستی” دەری دەهێنێت، کە پرسیار لەسەر بنەماکانی دروست بکات و گومان بخاتە سەر دەرەنجامەکانی.

بەڵام پەیوەندیی ئەم ئەپيستیمۆلۆجیا دیکۆلۆنیالییە وەک ئەوەی داکۆکیکارانی دەیخەنە ڕوو، بە زانستی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیاوە چییە، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم پەیوەندییانەیە. با بە کورتی ئاماژە بە دوو نموونەی ئەو بابەتە بدەین و بەراوردیان بکەین. نموونەی یەکەم پەرتووکەکەی “ڕۆز براندڵ”ـە (Brandel, 1961) بە ناونیشانی “میوزیک لە ناوەڕاستی ئەفریقا: توێژینەوەیەکی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجی” کە لە ١٩٦١دا بڵاو کراوەتەوە. نموونەی دووەمیش وتارێکی گۆڤاری (ئیتنۆمۆزیکۆلۆجییە) بە ناونیشانی “سیاسەت، ناسنامە ونۆستالجیا لە مۆسیقای نێجێریا دا، لە نووسینی بۆدی ئۆمۆجۆلا کە لە ٢٠٠٩دا بڵاو کراوەتەوە (Omojola, 2009).

لە نموونەی یەکەمدا، نووسەر توانیویەتی توێژینەوەیەکی ورد لەسەر میوزیکی ئەفریقای خوارووی بیابان ئەنجام بدات، بەتایبەتی لەو ناوچەیەی کە کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆنگۆ، چاد و گابۆن دەگرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی کێشانی نەخشەیەکی ئیتنۆگرافی بۆ ئەو هۆز و گەلانەی لەوێ نیشتەجێن. لە بەشی یەکەمدا، ئاماژەی بە زانیاریی تایبەت بە کولتوور و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی دانیشتووانەکە کردووە. کەواتە لە سەرەتاوە دیار بوو کە میوزیکەکە لە دیدگایەکی “ئەنترۆپۆلۆجیای کولتووری”یەوە شیکردنەوەی بۆ دەکرێت. نووسەر هەر لە سەرەتاوە ڕوونی کردووەتەوە کە کارەکەی ناچێتە چوارچێوەی “میوزیکی بەراوردکاری بەڵکو لە چوارچێوەی “ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیا” دایە. پەرتووکەکە شیکردنەوەی ئاواز و ڕیتمەکان لەسەر بنەمای نەخشەی دابەشبوونی هۆزەکان لەخۆ دەگرێت، واتە هەر گرووپێکی بە جیا شیکردۆتەوە. هەروەها لە بەشی دووەمدا، نۆتەی نموونە میوزیکییەکانی تێدایە کە لە ڕێگەی سیستەمی نووسینی میوزیکی ڕۆژئاواییەوە (واتە پێنج هێڵەکە) تۆمار کراون. جگە لەوەش شیکردنەوە بۆ ئامێرە میوزیکییەکان و سیستەمی کۆکردنیان کراوە لە ڕێگەی پێوانەکردنی لەرەلەرەکان بە یەکەی سێنت.

بەڵام ئەوەی لە سەرەتاوە بەرەوڕوومان دەبێتەوە، ئەو مشتومڕەیە کە نووسەر لەگەڵ خۆیدا دەیکات بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو زاراوە و وشانەی بەکاریان دەهێنێت. ئەو ناچار بووە پاساو بۆ بەکارهێنانی هەندێک “جووتە-دژ” بهێنێتەوە لە وەسفکردنەکانیدا، وەک بەکارهێنانی وشەی «سەرەتایی وەک دژە وشەی “شارستانی”، وشەی “سادە”ش وەک بەرامبەر بۆ “ئاڵۆز” یان “لێکدراو”.

هەروەها لە کاتی گەڕان بەدوای تایبەتمەندییە ئاوازی و ڕیتمییەکانی میوزیکەکەدا، لەو ئامرازانە دەرنەچووە کە لە “میوزیکی بەراوردکاری”دا بەکاردێن. ئەمەش کارێکی پاساوپێدراو و تێگەیشتووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەم پەڕتووکە پێش ئەوەی توێژەران میتۆدی نوێی شیکردنەوە لەو سەردەمەدا پەرە پێ بدەن، بڵاوکراوەتەوە (Brandel, 1961, p. 8).

ئەم کارە سەرەڕای ئەو هەوڵ و وردەکارییەی تێیدایە، هەڵگری ئەو کێشە ئەپیستیمۆلۆجییەیە، کە کیخانۆ خستوویەتیە ڕوو. نووسەر خەریکی خوێندنەوەی میوزیکی گەلێکی ترە، کە لێرەدا ئەو گەلە دەبێتە “ئەوی تر” لە بەرامبەر “من”ی ئەوروپا-چەقدا. ئەمەش بە ڕوونی لە ئامرازەکانی شیکردنەوە و لەو زاراوانەی بەکارهاتوون دیارە، سەرەڕای ئەو پاساوانەی لەو بارەیەوە هێنراونەتەوە.

با ئێستا بچینە سەر “بۆدی ئۆمۆجۆلا” و وتارەکەی لەسەر میوزیکی نێجێری، سیاسەت و نۆستالجیا لە توێژینەوەکەیدا بۆ کارەکانی “ویکتۆر و و میوزیکی هایلایڤ لە ڕۆژئاوای ئەفریقا. ئۆلایا، نووسەری وتارەکە، هەر لە سەرەتاوە مەبەستی خۆی لە زاراوەی “نۆستالجیا” ڕوون کردووەتەوە و جیاوازیی نێوان واتاکانی ئەم زاراوەیەی لە کولتووری ئەوروپاییدا، کە بەستراوەتەوە بە چوارچێوەی مۆدێرنەتە و وەرچەرخانە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوروپا و نۆستالجیای ئەفریقی نیشان داوە، کە دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ کولتووری باپیران و بۆ قۆناغی پێش ئەو نامۆبوونەی کە داگیرکاریی (کۆلۆنیالیزم) ئەوروپی بە پلەی یەکەم دروستی کردووە.

لە کاتی شیکردنەوەی میوزیک و هەندێک لە گۆرانییەکانی ویکتۆر ئۆلایا و تایبەتمەندییە شێوازییەکانی، توێژەر پێی وایە ئەوەی میوزیکی هایلایفی نێجێری بێوێنە دەکات، پەیوەندییە ئاوازی و ڕیتمییەکەیەتی بە کایەی کولتووری نێجێری بە گشتی و بەو زمانانەی لەوێ بەکاردێن بە تایبەتی. چونکە خانە ڕیتمییەکانی ئەو میوزیکە بەستراوە بە ڕیتمی خودی ئەو زمانەی بەکاردێت. وتارەکە بەرهەمە هونەرییەکەی لەو وەرچەرخانە سیاسییە گەورانە دانەبڕیوە کە نێجێری لە سەردەمی ڕزگاریی نیشتمانی و دوای ئەویشدا بەخۆییەوە بینیوە. هەروەها دیاردەی گەڕانەوە و حەسرەت (نۆستالجیا) بۆ مۆسیقای هایلایفی لە سەرەتای هەزارەی دووەمدا بەستووەتەوە بە ڕووداوی دووبارە بونیادنانەوەی سیاسی کە نێجێری دوای دیکتاتۆرییەتی سەربازی بەخۆییەوە بینی.

نووسەر لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ویکتۆر ئۆلایا و میوزیکەکەی لە ناو جەرگەی ئەم گۆڕانکارییە سیمبولییانەدا بوون و دەرەنجامێکی کولتووریی قۆناغی داگیرکاری و پاش-داگیرکاری بوون.

جیاوازیی نێوان ئەم دوو توێژینەوەیە بە دیاریکراوی لە “ئامانجی توێژینەوەکە”دا دەردەکەوێت. لە کاتێکدا ئامانجی پەرتووکەکەی ڕۆز براندڵ کێشانی نەخشەیەک بوو بۆ نموونە میوزیکییە جیاوازەکان لە مەیدانی توێژینەوەکەدا، ئامانجی ئۆمۆجۆلا تێگەیشتن بوو لە میوزیکی نێجێری لە ناوەوەی ئەو داینامیکییەتە کولتوورییە داگیرکاری و پاش-داگیرکارییەی کە حوکمی ئەو فەزایەی دەکرد.

لە کاتێکدا یەکەمیان هەوڵی دەدا وێنەیەکی ورد لە میوزیکەکە بە “گوێچکەیەکی ئەوروپی” بۆ خوێنەرێکی ڕۆژئاوایی بگوازێتەوە، دووەمیان خوێنەری خستە ناو هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتە و یاسا ناوخۆییەکانی میوزیکەکە و شێوازی کارکردن و هەروەها پاڵنەرەکانی گەشەکردنی.

ئەگەر مێژووی دەرچوونی ئەم دوو بەرهەمە لەبەرچاو بگرین، دەتوانین بڵێین توێژینەوەی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجی لە ماوەی ئەو هەموو ساڵانەدا ئامانجی نوێ و میتۆدی نوێی شیکردنەوەی میوزیکی بۆ خۆی داناوە، هەروەها لە پرۆسەی «دووبارە بونیادنانەوەی ئەپيستیمۆلۆجی» دایە لە هەوڵەکانیدا بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە میوزیک لە ناوەوەی کولتوور یان وەک خودی کولتوور. هەموو ئەمانەی پێشوو ئەو مافەمان پێ دەدەن کە ئەم پرسیارەی خوارەوە بوروژێنین: ئایا دەتوانین ئەمڕۆ باس لە بوونی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیایەکی دیکۆلۆنیالی بکەین؟

پێکەوەبوون وەک ئەندامی یەک نیشتیمان و یەک نەتەوە: کوردبوون وەک بنەمای ناسنامە

2026-02-02T11:30:38Z

مەریوان وریا قانع

لە سێ هەفتەی ڕابردوودا دنیای ئێمە شایەتی دروستبوونی حەماسەت و کردە و هەڵسوکەوتێکی سیاسیی تەواو تازە بوو، کە دەشێت خەسڵەتە سەرەکییەکان و تەحەداکانی لەم چەند خاڵەدا کورت بکەینەوە:

سەرەتا، بوونی شەقام و کۆڵانی شار و شارۆچکەکان، واتە بوونی «ڕووبەری گشتیی» لە هەرێمەکەدا، هاوکات لەناو کۆچبەرانی کوردی بڵاوبووەوە بە جیهاندا، بە دروستکەر و هەڵگری گوتارێکی نیشتیمانیی و نەتەوەیی، کە لەناو زیاد لە کایەیەکی کۆمەڵگاکەدا تەواو لاواز و پەراوێزخرابوو، لەپێش هەموویشیانەوە لەناو کایەی سیاسیی و حیزبە سیاسییە دەسەڵاتدارەکاندا.

ئەوەی لە سێ هەفتەی ڕابردوودا بینیمان، لەپاڵ نمایشکردنی هەستی نیشتیمانیی و ڕۆحیەتی هاریکاریی و بەدەمەوەچوونی نەتەوەیی و نیشتیمانیی و ئینسانییدا، واتە لەپاڵ نیشتیمانسازیی و نەتەوەسازیدا، تەحەدایەکی گەورەش بوو بۆ ئەو شێواز و مۆدێلی حوکمڕانیی و بەڕێوەبردن و سیاسەتکردنەی لە دوای ڕاپەرینی ١٩٩١ ەوە سەروەر کراوە، کە مۆدێلێکی حوکمڕانیی و شێوازێکی سیاسەتکردنە، دژە بە نەتەوە و نیشتیمان و بەناوی بەشێکی زۆری ئەو یەکانەوە کە لە دەرەوەی نەتەوە و بەر لەدروستبوونی نەتەوەن.

ئەوەی بینیمان هەم نمایشی هاونیشتیمانبوونێکی نوێ و هەم تەحەدایەکی گەورەش بوو، بۆ ئەو فۆرمی ئینتیمایانەی مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییەکە و کایە سیاسییە پارچەپارچە و بێکۆگیرییەکەی، دروستی کردوە. کایەیەک لەسەر هەموو پێگەیەکی دەسەڵات ململانێیەکی هێندە سەخت دروست دەکات، کە تەنانەت دەگاتە ئاسی قفڵدانی هەرێمەکە و پەکخستنی پەیوەندیی نێوان شارەکانی و دابەشکردنیان.

ئەوەی لە ماوەی ڕابردوودا لەسەر شەقامەکان ڕوویدا دەکرێت بە پڕۆسەی «دروستکردنی نەتەوە لە خوارەوە» ناوی بنێین، لەلای مرۆڤە سادەکانی کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی دیدگا و بینین و هەڵسوکەوتی نوخبە حوکمڕانەکەدا، لە دەرەوەی ئەو پارت و ڕێکخراو و دەزگایانەشدا کە دروست و سەروەریان کردووە و بەسەریکیشەوە ڕێگری گەورە و هەمەلایەنن، لە بەردەم دروستبوونی نەتەوە و نیشتیماندا وەک فۆرمی گەورەتر و کراوەتر و پێشکەوتوتر بۆ ئینتیما.

لەم پرۆسەی نەتەوەسازییە ژێرەکیەی ناو ڕووبەری گشتیی و ئەو زمانە کە قسەی پێ دەکرا، ڕۆڵی ژنان و کچان ڕۆڵێکی تەواو کاریگەر و سەرەکیی بوو، بەپێچەوانەی، ئەو ڕۆڵە دیکۆریی و نیمچە-دیکۆرییەی بۆ ژنان لەناو مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییکەدا دانراوە.

لەپاڵ ژنان و کچاندا ڕۆڵی بەشێکی بەرچاوی نوخبە ئەدەبیی و هونەریی و ڕووناکبیرییەکەش ڕۆڵێکی دیار و بەرجەستەکراو بوو. ڕووداوەکان بەشێکی بەرچاوی ئەم نوخبانەی چالاککردەوە. هەندێکیانی هێنایە قسە و هەندێکی تریانی بردە سەرشەقامەکان و ژیانی گشتییەوە.

هاوکات ئەوەی ڕوویدا شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە سەرجەمی فۆرمە داخراوەکانی دینداریی و لەو بکەرە دینییانەش کە کاری سەرەکییان دروستکردنی دابەشبوونی دینییە لە کۆمەڵگاکەدا. ئیمانداران زیاد لە بکەرێکی دینیان ناردەوە ماڵەوە. ئەو بکەرانەی خەریکی پیادەکردنی دابەشکردنێکی ترسناکی کۆمەڵگاکەن لەسەر بنەمای مەزهەب و مەزهبەگرایی. هەروەها شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە ڕوخساری ئەو بکەرە دینیانەیش کە ژنان و کچانیان بە ئەهلی ناوماڵ دەزانی و خوازیاری ڕێگرتنبوون لە بەشداری چالاکانەی ژنانن لە ژیانی گشتییدا، بە ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی و سەربازییەوە. ئەم بەشدارییەشیان وەک دەرچوون لە دین و گوێنەگرتن لە خودا، نیشان دەدا.

ئەو جۆش و خرۆش و ئامادەگییە نیشتیمانییە بەرفراوانەی سەر شەقامەکان، هاوکات قەیرانێکی گەورەیشی بۆ ئەو بەشانە لە ئیسلامی سیاسیی دروست کرد، ئیسلامی سیاسیی چ وەک ئایدیۆلۆژیا و چ وەک بزووتنەوەی سیاسیی، کە دینداریی مەزهەبیی دەخەنە پێش ئینتیمانی نەتەوەیی و نیشتیمانیییەوە، تا ئەو شوێنەی بەرگریی لە جیهادیستە تاوانبارەکان بکەن، بەرامبەر بە هاونیشتیمانیان و هاووڵاتیانی خۆیان.

حەماسەتی نەوە نوێیەکان بەشداری بەرفروانیان جوڵێنەرێکی گەورە و سەرکیی ئەو دۆخە تازەیە بوو کە هاتە کایەوە. نەوەیەک کە لە خەیاڵی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی باڵادەستی ناو بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەکەدا، پشتی لە نەتەوە و نیشتیمان کردبوو. ئامادەبوو لە دەریای ئیجە دا بخنکێت بەڵام لە نیشتیمانەکەیدا بەردێ لەسەر بەردێک دانەنێت. ئەوەی بینیمان و تێبینیمان کرد ڕێک پێچەوانەی ئەو دیدگا باڵادەستەبوو بۆ تێگەیشتن و خواست و توانای نەوە نوێیەکان.

بە کورتییەکەی، ئەو جووڵەیەی بینیمان جووڵەیەکی پێنج جەمسەرەیە. یەکەمیان جەمسەری بە سێنتراڵکردنی نەتەوە و نیشتیمان. دووهەمیان جوڵەی چالاکبوونی نەوە نوێیەکان بەگشتیی و ژنان و کچان بەتایبەتی. سێیەمیان تەحەداکردنی شێوازی سیاسەتکردن و مۆدێلی حوکمڕانیی باڵادەستە لە هەرێم دا، کە لۆجیکی بەر لە دروستبوونی نەتەوە و نیشتیمان دەی جووڵێنێت و کاری پێ دەکات. چوارەمیان: سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی دین و دینداریی و بەرگریکردن لەو فۆرمانەی دینداریی کە بەشێکن لە پڕۆسەی نەتەوە و نیشتیمانسازیی و مرۆڤ، بە ژن و پیاوەوە، دەکەن بە بوونەوەرێکی ئازاد. پێنجەم: چالاککردنەوەیەکی هەمەلایەنی کۆچبەران و بەشەکی بەرچاو لە نووسەران و هونەرمەندان و ڕووناکبیران و هێنانیان بۆ ناو ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە.

بۆ سەد ساڵەی لە سێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێکانی

2025-06-29T14:54:29Z

شێخ سەعیدی پیران لە 1865 لە ناوچەی پاڵوو لەدایک بووە، یەکێکە لە شێخە بەرزەکانی نەقشەبەندی لە پاش مردنی باپیرەی، شێخ عەلی، باوکی ناوچەی پاڵووی بەجێ هێشتووە و ڕووی کردۆتە شاری خنیس. شێخ سەعید خوێندنی دینی لەو شارە تەواو کردووە، پایە و ڕیزی کۆمەڵایەتی شێخ و زیرەکی و لێهاتوویی و دەوڵەمەندی بۆتە هۆی سەرەکی بۆ ئەوەی کۆمەڵە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و پتە و بە شێخ سەعید‌ـەوە بکات. لە کۆتایی هاوینی 1923، یوسف زیبا، کە سەرۆکێکی بزووتنەوەی کورد و نائیبی کۆنی شاری بەتلیس بووە لە پەرلەمانی تورکیا دا، چۆتە شاری خنیس بۆ خزمەت و دیدەنی شێخ سەعید. لەپاش گۆڕینەوەی بیروڕاو ڕوونکردنەوەی دید و بۆچوونیان ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی بڕیاری هەڵگیرسانی شۆڕشێکی نوێ بدەن! لە زستانی 1923 تا 1924 سەرۆک هۆزەکان و ئەندامە چالاکەکانی کۆمەڵەی سەرخۆبوون کۆبوونەوەی فراوانیان لە ناوچەی پاڵوو بەست، کە تیایدا باس لە فراوانکردن و خۆسازدان بوو بۆ چالاکی کردن لە پێناو بزووتنەوەی نهێنی و خۆئامادەکردن بۆ ڕاپەڕینی نۆی بۆ سەربەخۆی کوردستان. ئەم کار و بڕیارەش تا ڕادەیەکی بەرفراوان بە یارمەتی شێخ مەحمودی حەفید و سمکۆی شکاک بوو. هەر ئەوکات بڕیار درا یاداشتێک دەربارەی پشتگیری نەتەوەی کورد بۆ کۆمەڵەی نەتەوەکان (عصبة الامم) بنێرن.

سەرهەنگ خالید جەبری و یوسف زیبا چالاکترین ئەندامانی کۆمەڵەی سەرخۆبوون بوون کە هەموو بڕیارە گرنگەکانی کۆمەڵەیان دەگەیاندە دوورترین ناوچەکانی کوردستان و ئامادەییەکی هەمیشەییان لە نێوان سەرۆک هۆزەکاندا پەیدا کردبوو. هەروەها پەیوەندییان لەگەڵ پارتی جەمهوری پێشکەوتووی تورکیا پەیدا کردبوو کە لە کانوونی دووەمی 1925 دامەزرابوو، بەڵام بەهۆی خیانەتکاری سەرۆکەکانی هۆزی خورمیک کە دەنگوباس و خۆئامادەکردنی گەیاندە یاساوڵانی ڕژێمی تورکیا. ئیدی بە بڕیاری مستەفا کەمال ئەتاتورک، یوسف زیبا و خالید جەبری بەگ گیران و ڕەوانەی زیندانی بەتلیس کران.

لەپاش گرتنی ئەم دوو سەرکردەیە کۆمەڵە وەک پێویستیەکی گرنگ بە پەلە بڕیاری دا کە شیخ سەعیدی پیران هەڵبژردرێت و بکرێت بە سەرۆکی کۆمەڵەی سەرخۆبوون. شێخ سەعید لە پاش هەڵبژاردنی بە سەرۆکی کۆمەڵە بڕیاری هەڵگیرسانی مەشخەڵی بزووتنەوەی چەکدارانەی دا، بەڵام زیاتر دەیویست بڕیارەکە مۆرکی کوردستانی گەورەی پێوە دیاربێت، لەبەرئەوە عەلی ڕەزای کوڕی ناردە شارەکانی دیاربەکر و حەڵەب بۆ زانینی بیروبۆچوونی سەرۆکەکانی کوردی سووریا و عێراق و ئێران بۆ زیاتر ڕێککەوتن لەسەر کاتی گشتی ڕاپەڕینەکە.

لە پاش کۆبوونەوەیەکی گەورە لە شاری حەڵەب، هەمووان گەیشتنە ئەو باوەڕەی کە مافی نەتەوایەتی گەلی کورد بەبێ شۆڕشێکی چەکدارانە مەحاڵە مسۆگەر بکرێت! پاشان، ڕۆژی 21 ئازاری 1925 دانرا بە یەکەم ڕۆژی هەڵگیرسانی مەشخەڵی شۆڕش و ڕاپەڕین، لە نیوەی دووەمی کانوونی دووەمی 1925دا، شێخ سەعید گەشتێکی بەزۆربەی ناوچەکانی کوردستان دا کرد، گەرمی هەستی کوردانەی خەڵکی کورد کارێکی وای لێکەوتەوە کە شێخ سەعید شۆڕشی چەکدارانە دەست پێ بکات لە دژی داگیرکەرانی تورک. شێخ دەچووە هەر ناوچە و گوندێک و شار و شارۆچکەیەک بەکومەڵ لایەنگر و دۆست ڕوویان تێ دەکرد تا دەهات خەڵکی چەکداری ڕاپەڕینەکە ڕوو لە زیاد بوون دەچوو، بەتایبەتی لە شاری گەنچ و ناوچەی لیچە، خانی، پیران.

لە ٥ی شوباتی 1925دا، شێخ سەعید، خانیی بەجێ هێشت لەگەڵ ١٠٠ سوارەی ئازا بەرەو گوندی پیران بەڕێ کەوتن بۆ ماڵی عەبدول ڕەحیمی برای. لەهەمان شەودا مەفرەزەیەکی سوپای تورک بەسەرۆکایەتی دوو ئەفسەر، حوسنی ئەفەندی و موستەفا عالیم، کە هاتبوون بۆ گرتنی چەند کەسێک لە گوندنشینەکان، بەڵام لەبەرئەوەی شێخ سەعید ڕازی نەبوو کە کەس بگیرێ، ئەوە بووە هۆی ئەوەی کە هەردوولا سەنگەر لەیەک بگرن. لە پاش شەڕ و تەقە کردن چەندەها کەس لە مەفرەزەکەی داگیرکەران کوژران و ئەوانی تریش بە ئەسیری گیران. ئەم ڕووداوە لەپڕە بووە هۆی ڕێگرێکی سەرەکیی ناوەخت لە کاملنەبوونی خۆئامادەکردنی ڕاپەڕینەکە.

کاتێک شێخ تایەری برای شێخ سەعید ئەم هەواڵەی بیست، بێ وەستان و چاوەڕوانی لە 10ی شوبات کۆنتڕۆڵی شارۆچکەی “لیچە”ی کرد و دەستی بەسەر گشت پارە و نووسین و نامە و تەلگرافی نهێنی ڕژێمدا گرت. لە ڕۆژی 11ی شوبات دا، لەگەڵ ٢٠٠ هەزار سوارە چوونە خزمەت شێخ، ئەم ڕووداو و هۆکارانە بوونە هۆی سست بوونی هەندێ کاری شۆڕشەکە ڕێگەیان لەدواخستنی شۆڕشەکە گرت بۆیە شێخ سەعید بەناچاری پێش وەخت بڕیاری دەست پێ کردنی ڕاپەڕینەکەی دا.

بەپێی ئامارێکی ئەو کاتە، ژمارەی پێشمەرگە کوردەکان تەنیا لە چوار ولایەتدا نزیکەی ٦٠٠ هەزار کەس بوون بەرامبەر ژمارەی هێزی تورکەکان کە لە ١٠٠ کەمتر بوون جگە لەوەی لەم ناوچانەدا نەتەوەی چەرکەس و عەرەب و ئەرمەنیشی تێدا بوو. ئەم کەمینە نەتەوانەش زۆر چەوساوە و زوڵم لێ کراوی ژێر دەسەڵاتی تورک بوون بۆیە زۆربەیان لە شۆڕشەکەدا بەشدار بوون و هاوکاری و پشتیوانیان نیشاندا. شێخ سەعید سەرۆکایەتی سوارە پێشمەرگەکانی حاجی حەسەن و عەمەری خارۆ هۆزی مەستان و بۆتانی باشووری چیای کوچەرانی دەکرد هێزی ساڵح بەگی خانی هێزەکانی شێخ شەمسەدین‌ـیش هاتنە ناوچەی مادن و شێخ ئەیوب‌ـیش لەگەڵ هەزاران سوارەی پێشمەرگە چوونە ناو ڕیزەکانی شێخ عەبدولرەحیمی برای شێخ سەعید بەرەو ڕزگارکردنی شاری دیاربەکر ڕۆیشتن.

شیخ سەعید لەسەرەتاوە هەستی کرد کە هێزەکانی لە توانایان نییە شاری دیاربەکر ڕزگار بکەن، بۆیە بیری لە ڕێگای تر کردەوە. بۆ ئەمەش کەوتبووە گفتوگۆکردن لەگەڵ حکومەتی تورک تا بوارێکی لەبار بۆ ڕاپەڕینی کوردەکانی ناو شارەکە بڕەخسێنێ، هەر چەندە بوار و ڕێگا نەبوو بۆ گەیاندنی هیچ جۆرە چەکێک بۆ خەڵکانی ناو شارەکە، گەمارۆدانی شارەکەش زۆری کێشا، سوپای دوژمنیش لەناو شارەکەدا ڕازی نەبوون کە دەستبەرداری بەرەنگاری و خۆڕاگرتن ببن. لە سەرەتای مانگی ئازار پێشمەرگە هێرشی بە جۆرەها چەک دەست پێ کرد بەڵام خۆڕاگری سوپای تورک زۆری خایاند، لە دەرگای ماردینی شارەوە کەرتێکی پێشمەرگە و خەڵکی شار یەکتریان گرتەوەو کەوتنە پەلامار بۆ سەر سوپای دوژمن، تورکەکان سەنگەری پتەویان لێ دابوو. لە هەمان کاتدا خاوەنی سەدان چەکی نوێ بوون و توانای سەرکەوتنیان زیاتر بوو، لە پاش شەڕێکی قورس و کوژرانی ژمارەیەکی زۆر لە هەردوولا، کەرتی هێرش بەری پێشمەرگە و خەڵک ملیان دایە بەر پاشەکشەکردن و گەڕانەوە دواوە لە پاش دوو سێ هێرش پێشمەرگەکان کە تێدا سەرنەکەوتن، بە تەواوی بڕیاری وازهێنان لە گەماروی شارەکە و پاشەکشەی هێزەکانی پێشمەرگە لە لایەن شێخ سەعید درا!

ئەوە بوو، ڕیزەکانی شۆڕش ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەرە و شپرزەیی و پەرش و بڵاوی دەچوو، بە تایبەتی کاتێک سوپای دوژمن لە باکوور و باشوورەوە بە هێزی زۆر هێرشیان هێناو گەماروکەیان پێچەوانە کردەوە لەشکری جەندرمەش بۆ هێرشبردنە سەر دوا هێزی پێشمەرگە و سەرکوتکردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد لە چەندەها لاوە هێرشی دڕندانەیان برد و کوشتار و قەتلوعامێکی بێ ڕەوایان لە خەڵکی بێگوناه و ڕەشوڕووتی کورد کرد.

لە کوتایی مانگی نیسان بە هۆی خیانەت و جاشێتی سەرۆک هۆزی جبرانان و دەرەبەگی تاوانبار قاسم بەگی جبران، شێخ سەعید، شێخ عەبدوڵڵا، عەلی غالب ڕەشید ئاغا و ٢٦ شۆڕشگێڕی تر لەسەر پردی چەمی مۆراچ لە ناوچەی گەنج بەدیل گیران!

لەدوای دادگایکردنی شێخ سەعید و هاورێکانی لە کۆتایی مانگی ئایار، کە ماوەی یەک مانگی خایاند، جگە لە شێخ سەعید، ٤٧ تێکۆشەری کورد بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەرکرا و لە شاری دیاربەکر بە گیانێکی شۆڕشگێڕانە و بوێرانەوە لە سێدارەدران، گیانی پاکی خۆیان کردە قوربانی ڕێگەی خاک و نیشتمان.

شێخ سەعید بۆ دوا جار لەژێر پەتی سێدارەدا فەرمووی بە هیچ شێوەیەک پەشیمانی ئەو تێکۆشانە نیم. لە پێناوی نیشتمان و گەلەکەم گیانم بەخت دەکەم. ئەوەندەمان بەسە کە نەوەکانی دوا ڕۆژمان لە بەرانبەر دوژمنانیاندا شەرمەزار و خەجاڵەت نین، شانازی بە مێژووی خۆیانەوە دەکەن. ئاواتەخوازم لەسێدارەدانم هاندەرێک بێت بۆ بەهێزبوون و سووربوونی نەوەکانی دواڕۆژی گەلەکەم لە پێناوی سەربەخۆیی کوردستان. بێگومانم ڕۆژیک دێت لەم شوێنەدا و لە هەموو کوردستان دا ئاڵای سەربەخۆیی کوردستان هەڵدەکرێت.

کاریگەریی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتە ئیسلامییەکان لە کوردستان دا، لە سەرەتاوە تا کۆتایی خەلافەتی ئیسلامی(١)

2025-05-26T06:40:50Z

هاوکات لەگەڵ کۆڵینەوە لە ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتە ئیسلامییەکان و دواهاتە کۆمەڵایەتییە-سیاسییە گرنگەکانیان لە کوردستان لە ڕێگای خوێندنەوەیەکی مێژووییەوە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات کێشەی مێژوونووسی و ڕوانگە لە توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا لە پێوەندی لەگەڵ نەتەوە بندەستەکان، بەتایبەت کورد، بخاتەڕوو. بە زاڵبوونی خەلافەتی ئیسلامی سەرەتایی لە سەدەی حەوتەمی زایینییەوە، دەسەڵاتە سیاسییەکانی باوباپیرانی کوردان لەنێوبران و ژمارەی جەماوەری ناموسڵمان بە توندی دابەزی. لە ناوەڕاستی سەردەمی خەلافەتی عەباسی‌ـیەوە (٧٥٠-١٢٥٨) میرنشینە کوردییەکان دیسانەوە گەشەیان کرد. پاش عەباسییەکان، فیرقە ئیسلامییە جیاوازەکان گەیشتن بە دەسەڵات و کوردستان وردەوردە بوو بە شەڕگەی دەسەڵاتە سیاسییە جیاوازەکان. بە سەرهەڵدانی دوو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی سوننە و سەفەوی شیعە (جێگرەکانیشی) لە سەدەی شازدە دا، ململانێی ناوخۆیی لە جیهانی ئیسلامی دا گەیشت بە لووتکەی خۆی و تاکوو سەرەتای سەدەی بیستەم درێژەی خایاند. لە نێوان سەدەی حەوتەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکان لە کوردستان دا بە توندی دۆخی کۆمەڵایەتی-سیاسیی خاکەکەی خستە ژێر کاریگەریی. ئەم توێژینەوەیە تاوتوێی ئەوە دەکات کە چۆن ئیمپراتۆریەتە ئیسلامییەکان لە ڕووی سیاسییەوە لە ئایین وەکوو ئامرازێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی یەکتر و هەروەها لە دژی ڕاپەڕینەکانی کورد کەڵکیان وەردەگرت.

لە توێژینەوەکان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، مێژووی وڵاتانێکی فرەنەتەوە وەک ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا بە شێوەی ئاسایی لە ڕێگەی چاویلکەکانی نەتەوە باندەستەکان و دەوڵەتەکانیانەوە سەیر کراوە. مێژووی بنەماڵە و هۆزە جیاوازەکانی خاوەن دەسەڵاتێکی بانتر کە بە شێوەی پرژوبڵاو و پچڕ پچڕ لە خاکێکی نادیار و گۆڕاودا زاڵ بوون، وەک بەشێک لە مێژووی بەردەوامی دەوڵەتە باسکراوەکان دێتە ئەژمێر و پێوەند دەدرێت بە نەتەوە زاڵەکانەوە. بۆ وێنە، تا سەدەی بیستەم، هۆزە نافارسە جیاوازەکان وەک سەفەوییەکان، ئەفشارییەکان، زەندەکان و قاجارەکان، لەگەڵ زۆر بنەماڵە و هۆزی بچووکی تر، خاکە پێوەندیدارەکانیان بەڕێوە دەبرد. لە سەرەتای سەدەی بیستدا، ئەم تێکەڵە نادیارە مێژووییە وەکوو مێژووی فارسی/ئێرانی پێشکەش کرا بۆ پێکهێنانی دەوڵەتێکی نوێی تاقە نەتەوەیی لەسەر بنەمای نەتەوەی فارس. بە واتایەکی تر، لە وێژمانی فەرمیدا مێژووی نەتەوەکانی تر سڕدرایەوە یان کەم کرایەوە. “مێژووی ئێرانی کەمبریج” چاپکراو لە چەندین بەرگدا لە ساڵەکانی ١٩٦٨-١٩٩١، نموونەیەک لەم توێژینەوانەیە کە لەڕاستیدا هەوڵێک بوو بۆ نووسینەوەی مێژوو لە بەرژەوەندی ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی فارس. بەپێچەوانەی ڕەوتی سەرەکی توێژینەوە عەرەبی و تورکی و ئێرانییەکان کە کاریگەریی سیاسەتی دەوڵەتە ناکوردەکانی ناوچەکەیان لەسەرە، ئەم لێکۆڵینەوەیە تیشکی خستووەتە سەر کوردستان وەک خاڵی ناوەندی شیکاریی بۆ پێشکەشکردنی ڕوانگەیەکی مێژوویی-شیکارانە کە دەکرێ بەکاربهێنرێت بۆ شیکردنەوەی پرسە سیاسییەکان و سیاسەتی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی هاوچەرخ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان ئایین، نەتەوە، ناسیۆنالیست و دەوڵەتە جیاوازەکان، بەتایبەت لە نێوان کورد و نەتەوەکانی تردا، دەکرێ ڕەگ و ڕیشەی مێژووییان هەبێت و بگەڕێنرێنەوە بۆ کێشەکان لە ئیمپراتۆریەتە دێرین و ئیسلامییەکاندا. لەڕاستیدا، دەسەڵاتە ئیسلامییەکان، بەتایبەت ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی سوننە و سەفەوی شیعە، ئایینیان وەک ئامرازێکی سیاسی بەکارهێنا بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. ئەمەش کاریگەر بوو لەسەر کوردستان وەک ناوچەی بەیەکگەیشتنی ئەو دەسەڵاتانە. ناسیۆنالیست و دەوڵەتە مۆدێرنەکان، چ ئایینیی چ سێکولار، یەک شێوازیان درێژە پێ داوە و لە کردەی ئایین بەپێی کۆمەڵگەکانیان کەڵکیان وەرگرتووە. ئەم توێژینەوەیە کاریگەرییەکانی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکان لەسەر کوردستان –وەکوو شوێنی مێژوویی وەها ململانێگەلێک– لە سەردەمی ئیسلامی دا لێکدەداتەوە، بەمەش دواهاتەکانی ئەو جۆرە کردەوانە لەسەر بارودۆخی هاوچەرخ لە ناوچەکەدا دەخاتە ڕوو. ئەو پرسیارانەی کە لێرەدا هەوڵ دەدرێت وەڵام بدرێنەوە، ئەمانەن: کاریگەریی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتە ئیسلامییەکان لەسەر کوردستان چۆن بوو؟ چۆن ئەوانە لە ئایینەکەیان بۆ پەرەپێدانی تەشەنەیان لە کوردستان دا کەڵکیان وەرگرت؟ بە ڕوونکردنەوەی پێوەندی نێوان ئایین و سیاسەت لە سەردەمی ئیسلام دا و ئەو ڕێگایانەی کە دەسەڵاتە سیاسییەکان ئایینیان بەکارهێنا لە ململانێیە ئایینییە-سیاسییەکانیاندا، ئەم توێژینەوەیە مێژوومەندیی بەکارهێنانی کردە سیاسییەکانی ئایین لە کوردستان دا پیشان دەدات. هەروەها سەرنجی کاریگەریی کۆمەڵایەتی-سیاسیی ململانێیەکان لەسەر کوردستان لە بەستێنی بارودۆخی سیاسی ئەو کاتەدا دەدات.

لە پێوەندی لەگەڵ کوردستان دا، پێویستە بە کورتی بگوترێت کە کورد بە ناوی ئێستاکەیەوە لە سەرچاوە عەرەبییە-ئیسلامییە سەرەتاییەکاندا لەوانە لە بەرهەمەکانی دینەوەری (سەدەی نۆیەم)، تەبەری، ئیبن وەحشییە، بەیهەقی، هتد، ناسراو بووە. ئەوان زۆرتر لە ناوچەیەکی بەرینی شاخاوی و دەوروبەریدا دەژیان بریتی لە بەشگەلێک لە مێزۆپۆتامیا و زنجیرە کێوەکانی زاگرۆس، کە لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە، بەتایبەت لە سەدەی یازدەهەمەوە لە سەردەمی سەلجۆقییەکانەوە (١٠٣٧-١١٩٤)، وەکوو کوردستان/کوردەواری، واتە خاک و وڵاتی کورد، ناسراوە و بەڵگێندراوە (بڕوانە: Cheriff Vanly, 1992, 143; Nebez, 2004, 56; Zaki, 1931, 9-11; White, 2000, 15). دەقە ئەرمەنییەکانی سەدەی دوازدە لە گێڕانەوەی هەندێ ڕووداوی سەدەی یازدە دا بە ڕوونی ئاماژە بە ناوی کوردستان دەکەن (Asatrian, 2009, 19-20). بە وتەی شەرەفەدین بدلیسی (١٥٩٧)، کوردستان خاکی نێوان زەریای هۆرموز، کێوەکانی ئارارات (قەوقاز) و زەریای مەدیتەرانەی لەبەر دەگرت. بە هۆی هێرشی خەڵکانی تر لە هەر چوارلاوە، تواندنەوە و گۆڕانی دیمۆگرافیک، سنوورەکانی خاکی کورد بە درێژایی مێژوو گۆڕاوە. بەوەشەوە، کوردستانی گەورە ئێستا ناوچەیەکی ستراتیجک هەڵکەوتووە لە نێوان ئێران و تورکیا و عێراق و سووریا. هەروەها، بەشی پێنجەمی خاکی کوردستان هەبوو کە لە سەردەمی یەکێتیی سۆڤییەت دا بە “کوردستانی سوور” ناسرابوو، کە لەلایەن ستالین‌ـەوە هەڵوەشایەوە و ڕەوەندێکی کوردی لە وڵاتانی تری ناوچەکەی لێکەوتەوە (Nebez, 2004, 53).

کوردستان بە شێوەی مێژوویی لە سەردەمی دێرینەوە ناوەند و شوێنی بەیەکگەیشتنی ئایینە جیاوازەکان و گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوە سیاسییەکانی دەسەڵاتە جۆراوجۆرەکان بووە، کە لە باری سیاسییەوە ئایینیان بەکارهێناوە. لە سەردەمی خەلافەتدا، دەسەڵاتدارانی موسڵمان لە کردەی سیاسی ئیسلام بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی کوردستان کەڵکیان وەرگرت هەروەها کە لە وڵاتە ئیسلامییەکانی تریشدا ئەو کارەیان کردبوو. وردەوردە، لە ناو سنووری خەلافەتدا هەندێ میرنشینی کوردی سەریان هەڵدا. دواتر کوردستان کەوتە ژێر کاریگەریی سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتە ئیسلامییە جیاوازەکان، بەتایبەت ئەوانەی عوسمانییەکان و سەفەوییەکان، بە ئایینزای جیاوازەوە. ئیمپراتۆریەتەکان هەوڵیاندا کە بەشگەلێک لە کوردستان پاشکۆی خاکی خۆیان بکەن. حکوومەت و میرنشینە کوردییە نێوەندگیرەکان لە نێوان ئەوانەدا لە جۆلانەدا بوون. هەرچۆنێک بێت، ئایین ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا و کاریگەریی لەسەر سیاسەتی ئیمپراتۆریەتەکان بەتایبەت لە کوردستان دا هەبوو.

بۆ لێکدانەوەی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکان لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکان و ئەو دواهاتە کۆمەڵایەتی-سیاسییانەی کە ئەوانە لە کوردستان دا هەیانبوو، مێتۆدی شیکاریی-مێژوویی بۆ ڕاپۆرت لەسەر ڕووداوە مێژوویی-سیاسییەکان و شرۆڤەی دۆخی سیاسی بەکارهێنراوە. بەم جۆرە، پێداچوونەوە بە دۆخەکەدا دەکرێت و خوێندنەوەیەک لەسەر دیاردەی بەکارهێنانی کردەوەیی ئایین لەلایەن دەسەڵاتدارە جیاوازەکان و دەسەڵاتە سیاسییەکان لە مێژووی سیاسی کوردستان دا لە کاتی گەیشتنی ئیسلامەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم پێشکەش دەکرێت. بۆ کۆکردنەوەی زانیارییەکان و دەرخستنی کردەی سیاسی ئایین و ئەوەی کە چۆن ئیمپراتۆریەتەکان ئایینیان لە دژی یەکتر بەکارهێنا بۆ پەرەپێدانی تەشەنەیان، زۆرتر لە بەرهەمەکانی مێژووزانە مۆدێرنەکان لەسەر ئەم سەردەمە مێژووییە کەڵک وەرگیراوە. ئەو زانیاریی و سەرچاوانە بەکاردەهێنرێن بۆ لێکدانەوەی کاریگەریی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینی-سیاسییەکان بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی توێژینەوەکە. لەبەرئەوەی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆرتر لە ژێر کاریگەریی سیاسەتی ناسیۆنالیستە زاڵەکان و ڕوانگەی دەوڵەتانی ئێستاکەدا بووە، دەرکەوتەی سەرچاوە جیاوازەکان ڕەچاو دەکرێن بۆ ڕوونکردنەوەی ڕاستییەکان. لەڕاستیدا، بەهۆی نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان و دۆخی سیاسی جیاوازی کوردستان، یەکێک لە ڕێگاکانی جێبەجێکردنی وەها توێژینەوەیەک، بەتایبەتی لە بواری زانستی سیاسیدا، خوێندنەوەی ئەو سەرچاوە مێژووییانەیە کە ڕوانگە جیاوازەکان سەبارەت بە ئایین پیشان دەدەن. لێرە بەدوا، ئەم توێژینەوەیە ڕووبەڕووبوونەوە ئایینیی و سیاسییەکان لە سەردەمی ئیسلام دا لە کاتی گەیشتنی ئیسلام تاکوو کۆتایی سەردەمی خەلافەت لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لێکدەداتەوە. لە دواییدا کاریگەریی ئەو ململانێیانە لەسەر کوردستان و سیاسەتی مۆدێرن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخدا باس دەکات.

لە سەردەمە دێرینەکاندا، شەڕی نێوان دوو ئیمپراتۆریەت بە دوو ئایینی جیاوازەوە بە توندی لەسەر کوردستان، وەک شەڕگەیان و شانشینە نێوەندگیرەکانی کاریگەر بوو. لەگەڵ هێرشی عەرەبەکان بۆ سەر کوردستان، تەشەنەی دوایین ئیمپراتۆریەتەکان و ئایینەکانیان بەرەبەرە کۆتایی پێهات. بە زەبری هێز بێت (بڕوانە: al-Tabari, 1970, V. 4, p. 186-7) یان بە ئاشتی، کوردستان دەستی بەسەردا گیرا. عەرەبەکان سەرەتا لە ٦٣٦ی زایینی لە قادسیە دا و لە کۆتاییدا لە ڕێگای کرماشان، پێتەختی هەرێمی ماد، لە ٦٤٢دا لە نەهاوەند لە نێو هەرێمی ماد، ساسانییە زەردەشتییەکانیان بەزاند (بڕوانە: al-Khalil, 2011, 120; Frye, 1975, 16-19). بەوەشەوە، هەندێ بەشی کوردستان وەک شەڕگە مایەوە لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی ئیسلامی و بێزەنتی تا سەدەی یازدەم کاتێ کە بەرەکانی خەلافەتی ئیسلامی لە کوردستان دوورکەوتەوە، بەتایبەت پاش بەزاندنی ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی لەلایەن سوپای سەلجووقییەکانەوە –زۆرتر بریتی لە تورک و کورد– لە مەلەزگر لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ/ئاناتۆلیا لە ١٠٧١. لەو کاتەدا، حکوومەت و میرنشینە کوردییەکان ملکەچی دەسەڵاتی سەلجووقییەکان بوون (Imber, 2019, 3; Boyle, 1968, 44-5; Zaki, 1931, 137).

بەم شێوەیە، کوردستان کەوتە بندەستی خەلافەتی ئیسلامی. لەگەڵ ئەوەشدا، کورد بۆ چەندین سەدە بەرەنگاری دەسەڵاتی عەرەب و بەئیسلامیکردن بووەوە. لە ٦٤٢دا شەڕێکی وێرانکەر لە نێوان کورد و عەرەب لە شارەزووردا ڕوویدا. دواتر، هەر لە سەدەکانی سەرەتایی ئیسلام دا کورد هەندێ جار لە دژی دەسەڵاتدارە عەرەبە موسڵمانەکان ڕاپەڕی. ڕاپەڕینەکانی میر جەعفەر کوڕی حەسە (جعفر بن فهرجس) لە زنجیرە دەسەڵاتدارانێکی کوردی ئێزدی/داسنی لە موسڵ لە نزیکەی ٨٤٠ و ڕاپەڕینی محەمەد کوڕی بیلال لە هۆزی هەزەبان لە ٩٠٦ دا (Zaki, 1931, 125-129, 238 & 278) لە گەورەترین ڕاپەڕینەکان بوون.(٢) لە سەدەی دوازدەم دا هێشتا پێڕەوانی ئایینە کۆنترەکان لە ناوچەکەدا هەبوون لەوانە “فیرقەی فریشتەپەرستەکان”، جوو، مەسیحی و زەردەشتی (Nebez, 2004, 26; Barkey & Fuller, 1998, 67)؛ هەندێکیان هێشتاش لەوێ هەن.

تاکوو کۆتایی خەلافەتی عەباسیی هەموو حکوومەت و میرنشینە ئیسلامییەکان لە سەرزەوییە ئیسلامییەکاندا، بریتی لە ئێرانی ئەوڕۆکە، یان لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەلافەتدا بوون یان ملکەچی بوون و لەلایەن ئەوەوە دانیان پێدا نرابوو، بریتی لە دەسەڵاتە عەرەب، تورک و کوردەکان – سەلجووقییە تورکەکان و ئەییوبییە کوردەکان، هتد.(٣) دەسەڵاتدارانی سەر بە دەزگای خەلافەت بوون. بەشە جیاوازەکانی کوردستان، بۆ نزیکەی سێ سەدە، لە ژێر کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی والییە عەرەب و ناعەرەبەکانی خەلیفەکاندا بوون. بۆ نموونە، لە ٧٩٢ دا ڕەشید خەلیفەی عەباسی بۆ ماوەی سێ ساڵ فەزڵ بن یەحیای بەرمەکی کرد بە والی جیبال (کوردستان)، تەبەرستان، دەماوەند و ئەرمەنستان. دواتر، بەرەبەرە ژمارەی ئەمیرە/والییە کوردەکان زیاتر بوو و لەلایەن خەلافەتەوە دانیان پێدا نرا. لەم سەردەمەدا کوردەکان هێشتا بە گشتی لە خاکی ماد دا، بریتی لە مادی بچووک واتە ئازەربایجان، دەژیان. لەو پێوەندییەدا، هەندێک سەرچاوەی مێژوویی ئاماژە بە زنجیرە دەسەڵاتدارە کوردەکان، سەرۆکە کوردەکان و شەڕکەرە کوردەکان لە ناوچەکە تا قەراخاوەکانی زەریای کاسپیەن/مازندەران دەکەن (بڕوانە: Frye, 1975, 70-83, 163, 226 236; Zaki, 1931, v. 2).

خەلیفە و والییەکانی ڕاستەوخۆ کۆمەڵگەیان هەڵنەدەسووڕاند، بۆیە کوردستان لەگەڵ میرنشینەکانی زیاتر لە ژێر دەسەڵاتی جێبەجێکارە خۆجێییەکاندا مایەوە. لەڕاستیدا، خەلیفەکان لە بەغدا وردەوردە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی سیاسەتەکانیان لە دەست دەدا. بۆیە خەلافەت بوو بە هێما/ڕەمز و خەلیفەش ڕێبەرێکی واتاویی/ڕۆحی. حوکمڕان و سەرکردەکان دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان لە ناو دەوڵەتەکان/سەڵەتەنەتەکان بریتی لە زۆرێک زنجیرە دەسەڵاتدار و میرنشین و هۆزە سەربەخۆوەکان، جێبەجێ دەکرد. لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکان، هەندێک لە زنجیرە دەسەڵاتدارە کوردەکان گەشەیان کرد و سەڵتەنەتی خۆیان پێک هێنا. هەندێکی تر مانەوە و ملکەچی سوڵتانە ناکوردەکان بوون. هەندێک لەنێوچوون و هەندێکی تر سەریان هەڵدا. زۆربەی کات سەرکردە کوردەکان لەگەڵ خەلیفەکان هاوپەیمانییان پێک دەهێنا و بە هێزەکانیان وەک شەڕڤانانی ئایینیی گرنگ پاڵپشتییان لە سوڵتانەکان دەکرد. هەندێ جار هاوسەرگیری سیاسی هەبوو لە نێوان والی و سوڵتانە ناکوردەکان و کوردەکان دا. والییەکانی خەلیفە لە پێوەندی هاوسەرگیری بۆ پێکهێنانی هاوپەیمانی لەگەڵ زنجیرە دەسەڵاتدارەکان، بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی پێشتر و سەرۆک هۆزە کوردەکان لە سەدەکانی نۆ و دەیەم دا کەڵکیان وەرگرت. بۆ وێنە، خەلیفە مەروان لە دایکێکی کورد بوو. ئەو و باوکی والی هەندێک بەشی کوردستان بوون و پاشان کوردەکان یارمەتییان دا وەک خەلیفە بگات بە دەسەڵات (بڕوانە: Boyle, 1968, 44-62, 121-132, 168-200 & 245; Frye, 1975, 233 236; Zaki, 1931, 127).

گەرچی خەلافەتی ئیسلامی یەک ئایین و لە ڕێگای ئەوەوە زمانی عەرەبی دەسەپاند، وردەوردە لە ڕووی سیاسییەوە کرایەوە بۆ بەشداریی و تەشەنەی خەڵکە جیاوازەکان. پێش گەشەسەندنی میرنشینە کوردییەکان، بەهۆی پشتگیرییان لە بەغدا، هەندێ کورد وەک هەزەبانەکان (Frye, 1975, 234) و زنجیرە دەسەڵاتدارانی بووەیهی وردەوردە تەشەنەیان کرد و ڕۆڵیان لە سیستەمی خەلافەتدا گێڕا بە جۆرێ کە تەنانەت لە نێوان کوردەکاندا ڕکابەریی ئایینیی-سیاسیی هەبوو.(٤) لە دژی تەشەنەی بووەیهییەکان، کە لە ژێر کاریگەریی ئایینە کۆنەکانی گرێدراو بە ئایینە ڕەسەنەکانی دواتر وەک یارسان یان عەلەوی لە کوردستان دا بوون، باز کوڕی دۆستەک (شاباز)، دامەزرێنەری میرنشینی دۆستەک (یان مەروانیی) لە دواییەکانی سەدەی دەیەم دا، هەوڵی دا کە دەسەڵاتی خەلیفە بەهێز بکاتەوە (Zaki, 1931, 238). پاشان کوردەکان لە باری سیاسییەوە گەشەیان کرد و لە سەدەی دەیەمەوە بۆ سەدەی سێزدەیەم شانشین و میرنشینەکانی خۆیان پێکهێنایەوە.(٥) هەندێ حکوومەتی کوردی لە سەردەمی خەلافەتی عەباسییەکان و دوای ئەوە هەوڵیاندا کە سەربەخۆیانە بجووڵنەوە. ئەوان دراویان لێدەدا و لە نوێژی هەینی هەندێ شوێندا لەگەڵ ناوی خەلیفە ناوی سوڵتان و دەسەڵاتدارە کوردەکان، وەک هەندێ لە ئەمیرە مەروانییەکان، ئاماژەیان پێ دەکرا (بڕوانە: Boyle, 1968, 23; Zaki, 1931, V. 2; Bitlisi, 1597/2005; Bruinessen, 1992, 161-75; Jackson and Lockhart, 1986, 4).

بە لاوازبوونی عەباسییەکان، کوردستان دیسانەوە ڕووبەڕووی هێرشی ئیمپراتۆریەتێکی تر بووەوە. هێرشی مەغۆلەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە و لە ڕێگای کوردستان‌ـەوە بۆ سەر بەغدا لە ١٢٥٨ دا بە سەرکردەیی فەرمانڕەوای مەغۆل هۆلاکو، بووە هۆی ڕووخانی خەلافەتی عەباسی و هەروەها سەڵتەنەتی کوردی ئەییوبییەکان. هەڵمەت و هێرشەکانی مەغۆلەکان نزیکەی هەموو کوردستانی لەبەر گرت و دیسانەوە پێکهاتەی سیاسی کوردستان تێک چووەوە. وەکوو حکوومەتەکانی تری موسڵمانان، میرنشینە کوردییە خودموختارەکانیش، وەک کوردانی شوانکارە، پاش زیاتر لە ١٠٠ ساڵ هەڵسوکەوتی کەم و زۆر سەربەخۆیانە، بە ناچاری ملکەچی مەغۆلەکان و دواتر تەیموور لەنگ بوون. لە سیستەمی ئیلخانی هۆلاکو دا، مەغۆلەکان حوکمڕانی کوردستانیان دەکرد. سەرەڕای ئەوەش، هەندێ بەشی بچووکی زنجیرە دەسەڵاتدارە کوردە گەورەکان، وەک پاشماوەی دەسەڵاتدارانی ئەییووبی و هەندێ زنجیرە دەسەڵاتداری بچووکتر و سەرۆک هۆز کە بەیعەتیان دا بە مەغۆلەکان، مانەوە. بۆ نموونە، مەغۆلەکان حکوومەتی ئەردەڵانیان هێشتەوە کە بە ئەگەرەوە لە کۆتایی خەلافەتی عەباسیدا دامەزرابوو.(٦) میرنشینی جزیر/بۆتان کە لە سەردەمی بووەیهییەکان دا (سەدەکانی دەیەم بۆ یازدەم) دامەزرابوو، پاش هێرشی مەغۆلەکان و پاشان تەیموور لەنگ لە سەرەتای دەیەی ١٤٠٠ دا بووژایەوە و تا ڕاپەڕینی بەدرخان بەگ لە ١٨٤٧ دا کاتێ کە لەلایەن عوسمانییەکان‌ـەوە لەنێوچوو، مایەوە. لە سەردەمی سەلجووقییەکانەوە بۆ سەردەمی عوسمانییەکان میرنشینی خیزان هەبوو. میرنشینی حەسەنکێف وەکوو پاشماوەی دەوڵەتی ئەییووبییەکان مایەوە. میرنشینی چەمشگەزک لە سەردەمی مەغۆلەکان، تەیموورییەکان و قەرەقۆیونلوکان دا خۆی ڕاگرت. ئەم نموونانەی سەرەوە پیشان دەدەن کە هەندێ حکوومەتی کوردی لە سەردەمی هێرشی مەغۆلەکان دا، لە ڕێگەی بەیعەتدان بەوان، مانەوە. هەروەها، وەک هۆزە کۆچەرییەکانی مەغۆلەکان، تورکەکان، هتد، هۆزە کوردەکانیش بەشێک لە هێزی سەربازی ئیلخانەکانییەکانیان پێک دەهێنا (بڕوانە: Boyle, 1968, 78, 347-392 and 514; Zaki, 1931, 153 and V.2). لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیلخانییەکان، تەیموورییەکان، قەرەقۆیونلوکان و ئاق قۆیونلوکان کە هێرشیان کرد و ناوچەگەلێک لە کوردستانیان داگیرکرد، یان دەسەڵاتیان ئەوێی لەبەر دەگرت، تا سەرهەڵدانی سەفەوییەکان و عوسمانییەکان، میرنشینە کوردییەکان دیسانەوە وردەوردە گەشەیان سەند.

بەم شێوەیە، لەکاتێکدا کە گۆڕانکارییە سیاسییە گرنگەکان لە ئاستی هێزە زاڵەکاندا لە ئارادا بوو، زۆر میرنشینی کورد لە قەبارەی بچووکتردا بە بەڕێوەبەرایەتیی و هەڵسووڕانی خۆیانەوە لە کوردستان دا هەبوون. ئەوان بەشدارییان لە سیاسەتدا کرد و هەندێکیان هەوڵیاندا کە بازنەی حکوومەتەکانیان پەرە پێ بدەن و سەربەخۆیی بەدەست بهێنن. ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتە ئاماژەپێکراوەکان لە سەرەوە، چ بە هێرش و لەشکەرکێشی، چ لە ڕێگەی پێوەندیی دوولایەنە، ئەمەگداری میرنشینە کوردەکانیان بەدەست هێنا و بە ڕواڵەت کردیانیان بە پاشکۆی دەسەڵاتی خۆیان. بۆ نموونە، ئەمیر شەرەفەدین بدلیسی لەگەڵ تەیموور لەنگ ڕێکەوت بۆ ئەوەی میرنشینەکەی بپارێزێت. پاش تەیموور لەنگ، ئەمیر شەمسەدین بدلیسی یارمەتی قەرەقۆیونولوکانی دا بۆ دامەزراندنەوەی حکوومەتەکەیان کە دانپێدانانی میرنشینی بدلیسی لێکەوتەوە، گەرچی دواتر ململانێی نێوان کورد و قەرەقۆیونولوکان بە هۆی بیروباوەڕی ئایینیی پەرەی سەند (Zaki, 1931, 1579). لەڕاستیدا، هەبوونی هەندێ باوەڕی نیمچە-شیعەیی لە نێو قەرەقۆیونولوکاندا بووە هۆی پێوەندی نزیکیان لەگەڵ سەفەوییەکان، لەکاتێکدا کە زۆربەی کوردەکان پاڵپشتییان لە ئاق-قۆیونلوکان و پاشان عوسمانییەکان دەکرد. بەم جۆرە، بە سەرهەڵدانی عوسمانییەکان لە باکوور و سەفەوییەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە و شەڕی ئایینیی نێوانیان، کوردستان دیسانەوە کەوتە نێوان دوو هێزی گەورەوە.

بەپێچەوانەی عوسمانییەکان وەکوو تورکی سوننەی خاوەن مێژوویەکی حوکمڕانی لە سەرەتای سەدەی چواردەیەمەوە، هەندێ ئەفسانە جیاواز سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی سەفەوییەکان هەیە. (٧) هەرچۆنێک بێت، لە سەردەمی باپیرەیانەوە، شێخ سەفی، تاکوو شا ئیسماعیلی یەکەم (١٤٨٧-١٥٢٣) وردەوردە هێڵی سەفەوی لە ڕووی ئایینییەوە بوو بە شیعە و لە ڕووی ئێتنیکییەوە تورکمان. بەوەشەوە، ئەوە لە سەردەمی ئیسماعیلی یەکەم، وەک یەکەم سەرکردەی سەفەوی بوو کە شا بە ڕاشکاوی باوەڕی ئایینیی خۆی وەک شیعە ڕاگەیاند. چ شێخ سەفی کورد بووبێت چ عەرەب، شا ئیسماعیل لە نێو تورکمانەکان و ئەریستۆکراسی سەربازی و بەڕێوەبەرایەتیی ئەواندا گەورە بوو. سەفەوییەکان لەگەڵ قەرە و ئاق قویونلوکان پێوەندییان هەبوو بە جۆرێ کە ڕێبەرەکانیان جونەید و حەیدەر لەگەڵ بنەماڵەی ئوزون حەسەن – حوکمڕانی زنجیرە دەسەڵاتداری ئاق قویونلوکان لە سەدەی پازدە دا هاوسەرگیرییان کرد. لە نێو ژمارەیەکی کەم لە قەرەقۆینلوکان و کوردەکان هەندێ هاوشێوەیی ئایینیی لەگەڵ شیعەکان لە ئەنادۆڵ/ئاناتۆلیا، ئازەربایجان و کوردستان هەبوو، ئەمەش ڕێگای خۆش کرد بۆ گۆڕانکارییەک لە هێڵی ئایینیی سەفەوییەکان دا. هەروەها، پاڵپشتی کەمینەی شیعە لە باکوور و پاشان بەشەکانی تری ئێرانی ئەوڕۆکە بۆ شا ئیسماعیل لەو گۆڕانەدا کاریگەر بوو. بەم جۆرە، ڕێبازی عیرفانیی سەفەوییەکان بە تێپەڕبوونی کات بیروباوەڕی شیعەی دوانزە ئیمامەی لەخۆگرت تاکوو سەرنجی جەماوەرە پێوەندیدارەکان بۆ لای خۆیان ڕاکێشن (Jackson and Lockhart, 1986, 135-200, 306-345, 620 & 631). لەڕاستیدا، بە وتەی زەکی “شا ئیسماعیل پێگەی شێخیەتی/مەعنەوی گۆڕی بە تاجی سەڵتەنەت” (1931، 257).

هەرچۆنێک بێت، بۆ گەیشتن بە دەسەڵات سەفەوییەکان وردەوردە ئایینەکەیان گۆڕا و شیعەیان کرد بە ئایینی دەوڵەت (Kedouri, 1992, 338). ئەم گۆڕانکارییە هێزی سیاسی-سەربازی قزڵباشی بۆخۆی ڕاکێشا کە پێویستی بە ڕەواییەکی ئایینیی جیاواز بوو لە بەرانبەر خەلافەتی سوننەی نوێ کە لە گەشەسەندندا بوو.(٨) ئەوان پێویستیان هەر بەو جۆرە هێما و ڕەمزانەی ڕەوایی پێدان هەبوو کە عوسمانییەکان بەکاریان دەهێنان. بەڵام نە باوەڕی قزلباشەکان و نە ڕاهێنان بە شێوازی سوننە بۆ کەسایەتییە دیارەکانی ناوچەکە توانستی دابینکردنی پاساوێکی ئایینییان نەبوو بۆ بەهێزکردنی بناغەکانی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی. بۆیە، سەفەوییەکان هەوڵیاندا نە تەنیا ئایینی باوەڕمەندانی سوننە بگۆڕن، زۆرتر بە مەبەستی سیاسی، بەڵکوو فیرقەیەکی تایبەتی شیعە ڕاهاتوو لەگەڵ سیاسەت پێشکەش بکەن. لە سەردەمی شا ئیسماعیل دا، زۆرینەی خەڵکانی بندەستی دەسەڵاتی سەفەوی سوننە بوون؛ ئەو زۆر و هێزی بەکارهێنا بۆ گۆڕینی ئایینی خەڵک و خۆی وەک کەسێ لە نەوە ڕاستەوخۆکانی ئیمامانی شیعە و بەرگریکاری ئایینی شیعە ناساند. لە بەرانبەر ئایینی سوننەی عوسمانی دا، ئەو شیعەی دوانزە ئیمامەی کرد بە ئایینی فەرمی خاکی بندەستی خۆی و کردی بە زۆرەملێ. بۆ برەودانی ئایینی شیعە لە خاکی بندەستیاندا، سەفەوییەکان زانایانی ئایینیی شیعەیان بەهێز کرد لە ڕێگەی هێنانی مەلا دوازدە-ئیمامییەکان، بەتایبەت لە کەمینەی شیعەی عەرەب لە عێراق و بەحرەین و سووریاوە. بۆ پێکهێنانی ئایینێکی تایبەت بە یارمەتی مەلا دوازدە-ئیمامییەکان، شا ئیسماعیل تیشکی خستە سەر زانایانێکی تایبەت لە جەبەل عاملی سووریا (باشووری لوبنانی ئەوڕۆکە)، کە ناسراوبوون بە عاملییەکان. ئەمانە بیردۆزیی سیاسی شیعەیان دەسکاریی و چاکسازی کرد بۆ ئەوەی کە شیعەی نەریتیی و ناسیاسیی باو پێوەند بدەن بە دەسەڵاتەوە و بیکەن بە ئایینێک کە لەلایەن دەوڵەتەوە بەڕێوە ببردرێت. عاملییەکان کە خۆیان نە تەنیا لە ڕووی ئایینییەوە بەڵکوو لە ڕووی سیاسیشەوە کەمینە بوون لە ناو شیعەکاندا،(٩) بە توندی لە دژی عوسمانییەکان بوون و داکۆکییان لە ئیمپراتۆریەتی شیعە دەکرد (بڕوانە: Farrokh, 2011, 10-22; Newman, 2006, 2-24, 65 & 107; Abisaab, 2004, 139).

لەم نێوانەدا، عوسمانییەکان وەک سەرکەوتووان بەسەر قوستەنتەنییەدا خۆیان بە شیاوی دانیشتن لەسەر کورسی خەلافەتی ئیسلامی دەزانی و حوکمڕانی خۆیان ڕاگەیاند. بە گوتەی ڕۆدز مورفی (1999، 146)، جیاوازیی نێوان ئایین و دەمارگرژیی ئایینیی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا گرنگتر بوو لە خەلافەتەکانی پێشتر. لەڕاستیدا، بەکارهێنانی ئایین لە ئایدۆلۆجیای دەوڵەتیدا و کەڵکوەرگرتن لە هەستی ئایینیی بۆ پاساوی پەرەپێدانی سنوورەکانی خاکی بندەستی، پاڵنەری ناوخۆیی خەلافەتەکە بوو. بە کەڵکوەرگرتن لە ناسێنەی ئایینیی، ئیمپراتۆریەتەکە پێداویستییە سیاسییەکانی دابین کرد کە جیاواز بوون لە باوەڕی ئایینیی تاکێک. گەشەسەندنی دەوڵەتی شیعە مەترسی بوو بۆ خەلافەتەکە، لەبەر ئەوەی کە سەفەوییەکان وەها دەوڵەتێکیان بۆ پووچەڵ کردنەوەی هێز و دەسەڵاتی عوسمانییە-سوننەکان دامەزراندبوو. کەواتە، لە جیهانی ئیسلامیدا، بەکارهێنانی بانگەشەی ئایینیی لەلایەن خەلیفەی عوسمانییەوە سەرەتا سەفەوییەکانی کردە ئامانج. بەم جۆرە، بێجگە مەیل بەرەو پەرەپێدانی سنووری خاکی بندەستیان، ئایین هۆکارێکی سەرەکی بوو کە بووە هۆی گرژی لە نێوان عوسمانییەکان و سەفەوییەکان دا. عوسمانییەکان وەک بەرگریکارانی ئایینی سوننە، سەفەوییەکان بە بانگەشەی شیعەبوون و میراتگرانی عەلی و پێغەمبەر، خۆیان بەو کەسانە دەزانی کە دەبێ حوکمڕانی موسڵمانەکان بکەن. ڕکەبەرییەک لە نێوان خەلیفە/سوڵتان وەک جێگری خوا و شا وەک سێبەری خوا هەبوو. بۆ عوسمانییەکان، ئایینی شیعە فیرقەیەکی لادەر و داهێنراو بوو کە وای لێ کردن شەڕی پیرۆز (جیهاد) لە دژی سەفەوییەکان ڕابگەیەنن. ئایینی شیعەش بووە هۆکارێکی سەرەکی بۆ هاندانی هێزەکانی سەفەوی لە دژی عوسمانییەکان. لە کۆتاییدا هەردوو لایەنەکە لە کوردستان دا شاخ بە شاخ بوون (Howard, 2017, 86; Jackson and Lockhart, 1986, 135-200, 306-345 & 620 631).

کاتێک شا ئیسماعیل دەستی کرد بە گۆڕینی زۆرەملێی ئایینی خەڵک و مەلا سوننەکانی کوشت یان دووری خستنەوە (Ward, 2009, 43)، سوڵتانی عوسمانی، بایەزیدی دووەم، ئامۆژگاری کرد کە واز لە تێکدانی پەرستگەکانی موسڵمانە سوننەکان بهێنێت. بەوەشەوە، شا ئیسماعیل وەک دژە سوننەیەک درێژەیدا بە بڵاوکردنەوەی شیعە بە زەبری هێز. ڕاپەڕینی قزڵباشەکانی ئەنادۆڵ/ئاناتۆلیا و هاتوچۆی لایەنگرانی سەفەوی لە سنووری نێوان دوو دەسەڵاتەکەدا، ناڕەزایەتی عوسمانییەکانی بەدواوە بوو. پاش بایەزیدی دووەم، سوڵتان سەلیم کە زۆرتر دژە شیعە بوو، هەڵسوکەوتی لەگەڵ تورکمانە شیعەکان توندوتیژتر بووەوە (Ward, 2009, 44; Jackson and Lockhart, 1986, 219 & 223). لە ئاکامدا گرژی نێوان دوو هێزەکە شەڕێکی درێژخایەنی لێکەوتەوە. بەپێی فەتوای موفتییە سوننەکان لە دژی بێباوەڕان و لادەرەکان، سوڵتان سەلیم هێرشی کردە سەر سەفەوییەکان و لە شەڕی چاڵدێران لە کوردستان شا ئیسماعیلی بەزاند (Howard, 2017, 89). لە ناو ئیمپراتۆریەتەکەشدا، دەسەڵاتدارانی عوسمانی، بەپێی فەتوای فەقیهە سوننەکان، عەلەوییەکانیان وەک لادەر و بێباوەڕ دەناساند (Vorhoff, 2003, 94). لە ١٥٤٨ دا شێخولئیسلام ئەبو سعوود ئەفەندی ئەوانی وەک لادەر ڕاگەیاند، بەم جۆرە کوشتنیان بەپێی یاسای ئیسلام ڕێگەپێدراو بوو. کوردان و تورکانی عەلەوی/قزڵباش کەوتنە بەر ئازاردان. بەپێچەوانەی کەمینە ناموسڵمانەکان، هیچ ڕێسایەکی یاسایی تایبەت بە عەلەوییەکان نەبوو، بۆیە وەک سوننەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا (Kehl-Bodrogi, 2003, 55).

ئەم گۆڕانکاریانە بە توندی لەسەر کوردستان کاریگەر بوون، کە دیسانەوە وەک سەردەمی ئیمپراتۆریەتە دێرینەکان بوو بە ناوچەیەک لە ژێر هێرشی دوو ئیمپراتۆریەت و دوو ئاییندا. لە سەردەمی سەرهەڵدانی سەفەوییەکانەوە، بەشگەلێک لە کوردستان بوو بە شوێنی ڕکەبەریی لە نێوان عوسمانی و سەفەوییەکان دا. بە لەنێوچوونی ئاق-قویونلووە سوننەکان، زۆربەی کوردستان سەرەتا کەوتە بندەستی سەفەوییەکان. کاتێک سەفەوییەکان دوای خەلافەتی عوسمانی نەکەوتن، کەوتنە بەر هێرشی عوسمانییەکان. وەک ئاکامی شەڕی نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەوی لە ١٥١٤دا، کوردستان لە نێوانیاندا دابەش کرا. ئەم دابەشکردنە بە پەیماننامەی زەهاو/قەسرشیرین لە ١٦٣٩ دا بوو بە فەرمی و بەشی گەورەتری کوردستان کرا بە پاشکۆی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. بەم شێوەیە، هەر بەشێکی کوردستان کەوتە بەر کاریگەری سیاسەتی ئایینیی ئیمپراتۆریەتی پێوەندیدار (بڕوانە: Ghassemlou, 1993, 104; Hassanpour, 2003, 118; Newman, 2006, 76; al-Khalil, 2011, 235). ئەم شەڕە ئایینیی-سیاسییە کاریگەریی زۆر نەرێنی لەسەر داهاتووی کوردستان و یەکێتیی کورد هەبوو. دوای دابەشکردنەکە، هەرکام لەو ئیمپراتۆریەتانە ئایینزای ئیسلامیی پێوەندیداری بەکارهێنا بۆ پێکهێنانی یەکێتییەکی ناوخۆیی لە نێوان خاک و نەتەوە جیاوازەکاندا. لەلایەکەوە، سەرکردە کوردەکان بە هۆی ئایینەکەیانەوە سەر بە خەلافەتی سوننە بوون؛ لەلایەکی ترەوە، ئەوان هەندێک جار بەرژەوەندی سیاسییان لەگەڵ سەفەوییەکان هەبوو، گەرچی لە ژێر گوشاردا بوون کە ببنە شیعە.

پاش شەڕی چاڵدێران، عوسمانییەکان بە هاوکاری سەرۆک هۆزە کوردەکان کۆنتڕۆڵی زۆربەی ناوچەکانی کوردستانیان بەدەست هێنا؛ دیاربەکر، ماردین، موسڵ، هتد (Howard, 2017, 90). ئەوان بۆ ڕازیکردنی کوردەکان دوو فێڵیان کرد: یەکەمیان ئایینیی بوو بە بەکارهێنانی هەستی ئایینیی هاوبەش، و دووەمی سیاسیی بوو لە ڕێگەی بە فەرمی ناسینی خودموختاری حکوومەتە کوردییەکان. بوونی زۆرینەیەکی کوردی سوننە لەم پاشکۆکردنەدا یارمەتیدەریان بوو. بۆ نموونە، بە یارمەتی ڕێبەرێکی ئایینیی کورد، مەلا ئیدریس بدلیسی (١٤٥٥-١٥٢٠)، ئەوان لە هەست و هەڵوێستی ئایینی کوردەکان کەڵکیان وەرگرت بۆ بەرفراوان کردنی دەسەڵات/سەروەریی بە سەر بەشگەلێک لە کوردستان دا (al-Khalil, 2011, 247). دوابەدوای ڕووخانی حکوومەتی ئاق-قۆیونلو، بدلیسی پێوەندیی بە عوسمانییەکانەوە کرد لەبەر ئەوەی کە لە ڕووی ئایینییەوە لە دژی شا ئیسماعیل بوو. ئەو بە هۆی خزمەتەکانیی لە شەڕی دژ بە سەفەوییەکان، ڕێزێکی زۆری لێ گیرا و گەیشتە بەرزترین پلەوپێگەی ئایینیی لە دەوڵەتی عوسمانی دا. لە ڕێگەی وێژمانی ئایینییەوە، ئەو هانی خەڵکی ئازەربایجان و کوردستانی دا کە پشتیوانی عوسمانییەکان بکەن.(١٠) لە ١٥١٥ دا سوڵتان سەلیمی یەکەم بڕیاریدا کە ئەو دەبێ بنێردرێت بۆ کوردستان کە سەرکردە کوردەکان، سەرۆک هۆزەکان و حوکمڕانە خۆجێیەکان لە دژی شا ئیسماعیل و خەڵکی شیعە هان بدات. بدلیسی بەڕاستی کاریگەر و قایلکەر بوو و زۆر سەرکردەی کورد و میرنشینەکان پاڵپشتییان لە سوڵتانی عوسمانی کرد و دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانییان قبووڵ کرد. وەک خاوەن تەشەنە و کاریگەرێکی کورد و سوننە، ئەو زۆرترین سەرکەوتنی لە کوردستان دا هەبوو، بە ڕاکێشانی ٢٣ سەرکردەی کورد لە دیاربەکر، ماردین، موسڵ، شنگال، حەسەنکێف، ئامێدی، جزیرە، کەرکووک و هەولێر، هتد. بۆ نموونە، دوای دیاربەکر، کاتێک عوسمانییەکان دەیانویست کە ماردین بگرن، بدلیسی بڵاڤۆکێکی بانگەشەی بۆ هاووڵاتییانی ئەوێ نارد و ئایەتێکی قورئانی بەکارهێنا بۆ کاریگەریدانان لەسەریان. خەڵک کەوتنە بەر کاریگەریی و شارەکە بە ئاشتییانە گیرا. وەک یەکگرتووییەک لەسەر بنەمای ڕێککەوتنێک لە ١٥١٤ لە نێوان عوسمانییەکان و کوردەکان دا، دەسەڵاتی ڕواڵەتیی دەوڵەتی عوسمانی قبووڵ کرا بە مەرجێ کە خودموختاری کوردەکان لە ژێر حوکمڕانی میراتیدا بپارێزرێت، باجی ساڵانە بدەن و لە شەڕەکاندا پاڵپشتی لە یەکتر بکەن. بەم شێوەیە، بدلیسی یارمەتی عوسمانییەکانی دا کە بە ئاسانی زاڵ ببن بە سەر زۆربەی بەشەکانی کوردستان دا (al-Khalil, 2011, 232; Zaki, 1931, 161-167).

لە بەرانبەردا، سەفەوییەکان گرووپێکی کوردی شیعە یان نیمچە-شیعەیان بەکارهێنا کە بەشێک لە قزڵباشەکانیان، لایەنگرانی سەفەوییەکان، پێک دەهێنا. هەندێ هۆزی کورد لە ناوچەی دێرسیم/تونجەلی پێڕەوانی ڕێبازی سەفەوی بوون کە دواتریش بە قزڵباش ناسران (White, 2000, 45). ئەمەش ئەوانی خستە دۆخی جۆلانە لە نێوان دوو هێزەکەدا. سەفەوییەکان لە پێوەندیی هاوسەرگیریش کەڵکیان وەرگرت تاکوو دانیان پێدا بنرێت لەلایەن میرنشینە کوردەکانەوە، وەک هاوسەرگیری خۆشکی شا ئیسماعیل لەگەڵ میرێکی کورد لە کوردستان. سیاسەتی کردەوەیی لە ڕێگای هاوسەرگیرییەوە بەردەوام بوو، بۆ وێنە کاتێ کە هاوسەرگیریی نێوان بنەماڵەکانی سەفەوی و ئەردەڵان ڕاگەیندرا. هەروەها، ئەوان حوکمڕانی هەندێ پارێزگایان بە سەرکردە کوردەکان سپارد تاکوو لە کوردستان دووریان بخەنەوە، وەک گەنج عەلی خان فەرماندەری سەربازی و حوکمڕانی کرمان لە ١٥٩٦ بۆ ١٦٢١ و قەندەهار لە ١٦٢٢ بۆ ١٦٢٤. بۆ تواندنەوە لە ناو خۆیانیشدا، هەندێ جار پۆستە فەرمییە بەرزەکانیش بە سەرکردە کوردەکان دەدرا وەک وەزیر، بۆ وێنە شێخ عەلی خان زەنگەنە (١٦١١-١٦٩١) کە وەزیری گەورە بوو لە ١٦٧٣ بۆ ١٦٩٠، و کوڕەکەی شاقولی خان زەنگەنە (م. ١٧١٥) لە سەردەمی دەسەڵاتی شا حوسێن دا (١٦٩٤-١٧٢٢). بە ئەگەرەوە سەفەوییەکان لە وەها پێوەندیگەلێکی تاکەکەسیی لەگەڵ بەرپرسانی حکومی و هاوپەیمانی بە هاوسەرگیری کەڵکیان وەرگرتبێت بۆ پێوەندیی لەگەڵ کوردەکان و بۆ پووچەڵکردنەوەی کاریگەریی ئایینی هاوبەشیان لەگەڵ عوسمانییەکان (بڕوانە: Farrokh, 2011, 10-22; Ward, 2009, 3 & 42; Newman, 2006, 2-24 & 65 & 107; Jackson and Lockhart, 1986, 135-200, 306, 342-345, 620 & 631).

وێڕای هەبوونی دوو ئیمپراتۆریەت، بۆ ماوەیەکی درێژخایەن هیچ کامیان حوکمڕانی ڕاستەوخۆیان لە دوو بەشەکەی کوردستان دا نەبوو. دەسەڵات لە ڕێگای سەرۆکە کوردەکانەوە جێبەجێ دەکرا. لە ناوەڕاستی سەدەی شازدە دا، وەک ئاماژە کرا، کوردەکان زۆربەی خاکی خۆیان بەڕێوە دەبرد. دەوڵەتانی عوسمانی و سەفەوی هەبوونی میرنشینە کوردەکانیان وەک دەوڵەتانێکی بچووک یان ویلایەتە خودموختارەکان قبووڵ کردبوو (Hassanpour, 2003, 111). بنەمای دەسەڵاتی سەرۆکە کوردەکان لە هاوپەیمانییان لەگەڵ یەکێک لە ئیمپراتۆریەتەکان سەرچاوەی دەگرت. زۆربەیان لایەنگری عوسمانی و هەندێکیش لایەنگری سەفەوی بوون (Farrokh, 2011, 25). لە نێو خاکی سەر بە عوسمانی دا، زۆر ویلایەت هەبوون (بڕوانە: Inalcik, 2000, 105-107) بریتی لەوانەی کوردستان وەک دیاربەکر، وان، شارەزوور، هتد. وەک سەردەمی سەلجووقییەکان، لە ١٥٢٧ دا تەنانەت ویلایەتێک هەبوو بە ناوی “کوردستان” خۆیەوە، کە لە ئەنجامی دانوستانەکان بەدی هات. هەروەها زۆر ناوچەی خودموختار و نیمچە-خودموختار هەبوون. بۆ نموونە، میرنشینی وان کە لە ١٥٤٨ دا دامەزرا ژمارەیەک سەنجەقی لەبەر دەگرت (Imber, 2019, 147, 156, 165 & 192). لە نێوان دەوڵەت و میرنشینە کوردییەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا، ڕێککەوتن و ڕێکخستنی فەرمی هەبوو. دوای پاشکۆکردنی کوردستان، حکوومەتی عوسمانی دانی نا بە دەسەڵاتی میر و سەرۆکە کوردەکان بە سەر خاکەکەیاندا وەک موڵکی میراتیی. “پەیمانی کورد-عوسمانی” بە فەرمی دانی نابوو بە شانزە میرنشینی خودموختار بە قەبارەی جۆراوجۆر، نزیکەی پەنجا سەنجەقی کورد و ژمارەیەک سەنجەقی عوسمانی. لە بەرانبەر خودموختاریدا، میرنشینەکان دەبوا یاسای عوسمانی بپارێزن، باج بدەن، هێزی چەکدار بۆ خەلافەتی عوسمانی دابین بکەن، لە دژی خەلافەت ڕانەپەڕن و لەگەڵ سەفەوییەکان پیلان نەگێڕن و سنووری ویلایەتەکان نەگۆڕن یان دەسدرێژیی نەکەنە سەر هەرێمە خودموختارەکانی تر (Nezan, 1993, p 14; Bruinessen, 1992, 42; Barkey & Fuller, 1998, 7).

گەرچی بە شێوەی ئاسایی هەردوولایەنەکە –کورد-دیتران– ڕێزیان لەو دۆخ و ڕەوشەی سەرەوە دەگرت، تا دەیە سەرەتاییەکانی سەدەی نۆزدەم،(١١) هەندێ گرژی و هەوڵی سەربەخۆیی هاتەئاراوە، لەوانە لە دوو میرنشینی گرنگدا بە سەرکردایەتی کوڕی جانپۆڵا،(١٢) هەروەها ئەمیرخان لەپ زێڕین.(١٣) لە قەڵای “دمدم”دا لە ١٦٠٨، ئەمیرخان لە دژی شا عەباس ڕاپەڕی. پێش ئەوە، کاتێک عوسمانییەکان لە خاکی سەفەوی دا تەشەنەیان کرد، هۆز و خێڵە کوردەکانی ناوچەکە بەیعەتیان بە عوسمانییەکان دا و ملکەچ و گوێڕایەڵی سەفەوییەکان نەبوون. شا محەمەد، بەگێکی برادۆست، بوو بە میری برادۆست. سەرەڕای ئەوەش، ئەمیرخان گوێڕایەڵی نەبوو و لەگەڵ میرە گەورەکانی تری کورد وەک عومەر بەگ، حوکـمڕانی سۆران، پێوەندیی هەبوو. لە بەرانبەر عوسمانییەکان دا، سەفەوییەکان بە فەرمی دانیان نا بە ئەمیر خان دا وەک میری برادۆست و سەنجەقی مێرگەوڕ و تەڕگەوڕ و ورمێ و شنۆ. پاشان ئەمیر خان لە بەشەکانی تری کوردستان‌ـیشدا لە نێو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا تەشەنەی کرد. بەمەش لە نێو حوکمڕانە کوردەکاندا ناوبانگی دەرکرد. زۆرێک لە میر، سەرۆک هۆز و هۆزە کوردەکان لە ناوچەکەدا، لەوانە عەبداڵ خان موکری، خزمەت و پشتیوانییان لێ دەکرد، ئەمەش بووە هۆی تێکۆشانی بۆ سەربەخۆیی لە سەفەوییەکانیش. ئەوان هەروەها دژایەتییەکی ئایینییان لەگەڵ ئەمیرە شیعە/قزلباشەکان هەبوو، بەجۆرێ کە یەکێک لە هۆیەکانی عەبداڵ خان بۆ پەیوەندیکردن بە ئەمیر خان، دژایەتی ئایینیی ئەو لەگەڵ سەفەوییەکان بوو. سەفەوییەکانیش ئەم خانانەیان بە دەست و پێوەندی ڕۆم/عوسمانییەکان دەزانی و بە ناوی ئایینەوە و بە یارمەتی ئەو گرووپانەی کە لە دژی عوسمانییەکان بوون، لە ١٦٠٨ دا هێرشیان کردە سەریان، گەمارۆیانیان دا و کوشتنیان. لەڕاستیدا، سەفەوییەکان پاڵپشتییان لە گرووپە ڕاپەڕیوەکان لە دژی عوسمانییەکان دەکرد. ئەم گرووپانە بە جەلالی ناسرا بوون، وەک عەلەوییەکان لە ئاناتۆلیا کە لە شەڕدا بوون لەگەڵ عوسمانییەکان لە سەدەکانی شازدە و حەڤدە دا. پاش ئەوەی کە عوسمانییەکان بە سەرکردایەتی محەمەد پاشا جەلالییەکانیان بەزاند، ئەوان هێنرانە نێو خاکی سەر بە سەفەوی بە جۆرێ کە سەفەوییەکان لەگەڵ هێزەکانی قزڵباش لە دژی کورد لە قەڵای “دمدم”دا بەکاریان هێنان. بەوەشەوە، قوباد خان موکری، برازای عەبداڵ خان، بەپێچەوانەی باوکی واتە شێخ حەیدەر موکری، لە ململانێیەکی سیاسی لەگەڵ سەفەوییەکان تێوەگلا. بەهۆی دژایەتی ئێتنۆ-ئایینیی، ئەو لە سەفەوییەکان لە دژ قەڵای دمدم پشتگیریی نەکرد. دوای ڕاپەڕینی دمدم سەفەوییەکان هێرشیان کردە سەر هۆزە کوردە-سوننەکانی موکریش (Monshi, 2003, V. 2, 792-811; Zaki, 1931, v. 1, 180-5 and V.2). هەندێ نووسەر وەک ئەمین زەکی (1931, 186)، وەک تۆڵەی شیعە لە سوننەکان باسی ئەم ڕووداوانە دەکەن. لە شەڕی دژ بە کوردە سەربەخۆییخوازەکان، هەردووک، عوسمانییەکان و سەفەوییەکان، کوردیان بە دوژمن دەزانی. ئەوان متمانەیان بە کوردەکان نەبوو و لە زاراوە ئیسلامییەکان لە دژیان کەڵکیان وەردەگرت، لەوانە “غازی/شەڕکەرە پیرۆزەکان” و “فەتح” کە لە بنەڕەتدا لە دژی ناموسڵمانەکان بەکار دەبران.

بە کورتی، بە هۆی سەرهەڵدانی ئایینی شیعە لە دەسەڵاتی سیاسیدا، سەردەمی عوسمانی-سەفەوی لووتکەی ڕووبەڕووبوونەوەی ئایینیی-سیاسیی بوو لە ناو جیهانی ئیسلامدا، بە بەراورد لەگەڵ سەردەمەکانی پێشوو و دواتر، کە بە توندی کاریگەریی لەسەر کوردستان هەبوو. هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بە ناوی ئایینەوە ئامانجە سیاسییەکانیان بەدواداچوون دەکرد و بازنەی تەشەنەی خۆیان پەرە پێ دەدا. عوسمانییەکان هەوڵیاندا کە ئاییینزای سوننە بپارێزن و سەفەوییەکان هەوڵیاندا کە ئایینی خەڵک بگۆڕن. ناکۆکی و ململانێیەکان لە کوردستان دا کێشەی زۆری لێکەوتەوە.

لە هەڵمەت و لەشکەرکێشییەکان لە دژی سەفەوییەکان، عوسمانییەکان هەر جارەو بەشێک لە کوردستانیان دەخستە سەر خاکی بندەستی خۆیان. پاش شەڕی چاڵدێران، لە ١٥١٦ دا میرنشینگەلێک وەک دیاربەکر و بدلیس خرانە سەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. کاتێک حوکمڕانی سەفەوی لە دیاربەکر پاشەکشەی کرد سیاسەتی زەوی سووتاوی جێبەجێ کرد. پاش گرتنی تەورێز/تەبریز لە ١٥٣٤ دا، عوسمانییەکان دەستیان بە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستانی ئێستادا گرت و لە ڕێگەی هەمەدان‌ـەوە بەرەو بەغدا چوون. کاتێکیش سەفەوییەکان لە ١٥٥٣ دا هێرشیان کردە سەر کوردستان، عوسمانییەکان لە ١٥٥٥ دا وەڵامیان دایەوە و دیسانەوە هەندێ ناوچەیان گرتەوە. لە ماوەی هێرشی عوسمانییەکان دا بۆ سەر سەفەوییەکان لە نێوان ١٥٧٨ بۆ ١٥٩٠ دا ناوچەکانی تری کوردستان کەوتنە دەستیان. لەو کاتەدا، زنجیرە ڕاپەڕینەکانی کورد لە ناوچە سنوورییەکانی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە بەرژەوەندی عوسمانییەکاندا بوو. بەڵام دیسانەوە لە 1623-4 دا لە ماوەی هەڵمەتی سەفەوییەکان بەرەو شوێنە پیرۆزەکانی شیعە، کەربەلا و نەجەف، کە بووە هۆی گرتنی بەغداش، ئەوان ناوچە کوردییەکانی داقوق، کەرکووک، شارەزوور و دیاربەکریان خستەوە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیان. لە 1629-30 دا، عوسمانییەکان بۆ گرتنەوەی بەغدا لە ڕێگەی کوردستان‌ـەوە هێرشیان کردە سەر سەفەوییەکان و بە سەرکەوتنیان لە ماهیدەشتی کرماشان دا، بەرەو هەمەدان پێشڕەوییان کرد. گرژی و ئاڵۆزییەکان بەردەوام بوون تاکوو پەیمانی ئاشتی زەهاو لە ١٦٣٩ دا، کاتێ کە عوسمانییەکان بەغدا و تەواوی مێزۆپۆتامیایان کۆنتڕۆڵ کردەوە (بڕوانە: Jackson and Lockhart, 1986, 224-285; Newman, 2006, 28-43).

بەم شێوەیە، زۆربەی میرنشینە کوردەکان پاشکۆی عوسمانی کران و هەندێکیش کەوتنە بندەستی سەفەوییەکان، لەکاتێکدا کە هەندێکی تر وەک ئەردەڵان دابەش کران یان وەک هەکاری لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەدا مایەوە. لە ململانێی نێوان سەفەوییەکان (جێگرەکانیشیان) و عوسمانییەکان دا، میرنشینە کوردییە سوننەکان بە هۆی ترس لە زاڵبوونی شیعەی سەفەوی بە دوای وەرگرتنی یارمەتی لە عوسمانییەکان بوون، هەر لەو کاتەدا هەندێکیان کاتێ کە دەکەوتنە ململانێی سیاسی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە دوای وەرگرتنی یارمەتی لە سەفەوییەکان بوون، تەنانەت هەشیان بوو کە بە ڕواڵەت ئایینی خۆی گۆڕی. میرنشینگەلێک وەک بدلیس و هەکاری لە ئەمەگداری و بەیعەتیان لەگەڵ عوسمانییەکان و ململانێی هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە کەڵکیان وەرگرت بۆ بەرفراوانکردنی هەرێمەکەی خۆیان. سەرەڕای ئەوەش، ئەمەگداری سەرکردە کوردەکان بۆ هەرکام لە ئیمپراتۆریەتەکان دەبووە هۆی سەرکەوتنی ئەو یەکەیان، بە جۆرێ کە پێڕەوی هەندێ لە سەرکردە کوردەکان لە سەفەوییەکان بوو کە بووە هۆی سەرکەوتنی شا عەباس لە شەڕی ساڵی ١٦٠٥ لە نزیک گۆلی ورمێ دا (Bruinessen, 1992, 142; Imber, 2019, 156; Howard, 2017, 140). بەوەشەوە، کاتێک بە هۆی پرسە سیاسیی-ئایینییەکانەوە هەندێ میرنشینی سنوورەکان وەک حکوومەتەکانی ئەردەڵان، موکری، لوڕی بچووک، بابان، هتد، زیاتر بایان دەدایەوە بەرەو یەکێک لە ئیمپراتۆریەتەکان، لەلایەن ئەوی تریانەوە هێرش دەکرایە سەریان. بۆ هەندێ ماوەی درێژخایەن ناوچەگەلێکی کوردستان وەک موکریان، ناوچەکانی نێوان ورمێ و گۆلی وان، کەرکووک، شارەزوور بۆ موسڵ، کرماشان، هەمەدان و ئەردەڵان تاو نە تاو لەلایەن یەکێک لەو دەسەڵاتانەوە داگیر دەکرا (Farrokh, 2011, 6, 66-82).

سەبارەت بە گۆڕانی گوێڕایەڵی بۆ سەفەوییەکان یان عوسمانییەکان، دەکرێ ئاماژە بەو نموونانەی خوارەوە بکرێت. یەکەم، ئەردەڵانەکان دوای ماوەیەک سەربەخۆیی،(١٤) ئەمەگداریی سیاسییان گۆڕی،(١٥) گەرچی سەربەخۆیی ناوخۆییان تا کۆتایی دەسەڵاتی خان ئەحمەد خان پاراست. پاشان وردەوردە تەشەنەی سیاسی سەفەوییەکان زیاتر بوو. بۆ وێنە، لە میرنشینی ئەردەڵان لە دەیەی ١٥٥٠ دا کێشە و گرژی هەبوو: “لە ١٥٥١ دا، خانی ئەردەڵان بەیعەتی خۆی لە عوسمانییەکانەوە گۆڕی بۆ سەفەوییەکان” (Imber, 2019, 192). بەڵام لە کۆتاییدا میرنشینەکە دابەش کرا و لە ١٥٦١ دا شارەزوور لە ئەردەڵان دابڕا (al-Khalil, 2011, 233). دووەم، حکوومەتی موکری لە ژێر دەسەڵاتی سارم خان دا بەیعەتی دا بە عوسمانییەکان. بەڵام دوای ئەو، شێخ حەیدەری ئامۆزای، بەیعەتی دا بە سەفەوییەکان. بۆیە، سوڵتان سولەیمان عوسمانی ئەمیرە کوردەکانی ئامێدی، هەکاری و، برادۆستی نارد بۆ شەڕ لە دژی حکوومەتی موکری. حوکمڕانی دواتر، ئەمیر بەگی حاجی عومەری سارم، بەیعەتی دا بە عوسمانییەکان. کەواتە، لە ماوەی ڕاپەڕینی ئەمیر خانی برادۆست دا، وەک پێشتر ئاماژە کرا، عەبداڵ خان پاڵپشتی لە ئەمیر خان کردبوو لە بەرانبەر شێخ حەیدەر دا. دوای شێخ حەیدەر، ئەمیر بەگی موکری شەڕی نەکرد لە دژی ڕاپەڕینەکە. سێیەم، شاوێردی، سەرکردەی لوڕی بچووک، نموونەیەک لەو حوکمڕانە کوردانە بوو کە زۆر جار بەیعەتی خۆی لە عوسمانییەکان بۆ سەفەوییەکان دەگۆڕی، بەپێچەوانەوەش (بڕوانە: Zaki, 1931, V.2). چوارەم، لە کۆتاییەکانی دەسەڵاتی سەفەوییەکاندا، لە ناوچە سوننەکاندا لە ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتی سەفەوی دا، چەندین ڕاپەڕین ڕوویدا. کوردەکان چیتر پاڵپشتییان لە سەفەوییەکان نەدەکرد و بە دوای دەستێوەردانی عوسمانی‌ـیەوە بوون (بڕوانە: Farrokh, 2011, 72-5). لە دەیەی ١٧١٠ دا هەندێک ڕاپەڕینی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەبوو، لەوانە لە ١٧١٧ دا لە هەمەدان، کە زۆرینەی دانیشتووانی هێشتا کورد بوون، ئەوان بەشی ناوەندی خاکی بن دەسەڵاتی سەفەوییان تا دەوروبەری ئەسفەهان گرت (Newman, 2006, 107 & 116; Jackson and Lockhart, 1986, 318).

کەواتە، سەرۆکە کوردەکان لە سەدەی شازدەم بۆ حەڤدەم بە شێوەی خودموختار حوکمڕانیان دەکرد، بەتایبەت لە ناوچە سنوورییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەوی کە ناوبەناو بەیعەت و ئەمەگدارییان بۆ ئەو دووانە بە ئارەزووی خۆیان دەگۆڕی (Imber, 2019, 149). میرنشینە کوردەکان کە پلەیەکی جیاواز لە گرێدراوێتی بە عوسمانییەکان یان سەفەوییەکانیان هەبوو، وەک شەڕگە و ناوچەی پارێزەر و نێوەندگیر بەکاردەهێنران (Romano, 2006, 3). بەوەشەوە، ئەوە ئایین بوو کە بە توندی لەسەر ئەمەگداری و بەیعەتیان کاریگەر بوو. لەڕاستیدا، دوو ئیمپراتۆریەتەکە ئایینیان بەکارهێنا لە بەرژەوەندی سیاسەتەکانی خۆیان و بۆ پەرەپێدانی سنوور و بازنەی دەسەڵاتیان. بە هۆی سیاسەتی ئایینیی عوسمانییەکان، هەندێ کوردی عەلەوی/قزڵباش لە نێو خاکی سەفەوی دا پەنای سیاسییان گرت. دەوڵەتی عوسمانی ئەوانەی بە بەشێک لە دژبەران/ئۆپۆزیسیۆن، ناسراو بە جەلالییەکان، دەزانی کە پێشتر ئاماژەیان پێ کرا. لە نێو خاکی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی‌ـشدا، زۆر کورد ڕاگوێزرانەوە لە نێو کوردستان دا و لە کوردستان‌ـەوە بۆ شوێنەکانی تر، لەبەر ئەوەی کە گوێڕایەڵی دەسەڵاتی سەفەوی نەبوون. ئەوان لەبەر سوننەبوون زۆربەیان مەیلیان بەرەو عوسمانییەکان یان بەدەستهێنانی سەربەخۆیی تەواو هەبوو. شا تەهماسب و پاشان شا عەباس (١٥٧١-١٦٢٩)، دوای سەرکەوتنی لە دەوروبەری ئەرزڕۆم دا، ژمارەیەکی زۆر لە هۆزە کوردییەکانیان لە کوردستان‌ـەوە گواستەوە بۆ خۆراسان، بەتایبەت بۆ دەوروبەری خابوشان (قووچان). ئەم سیاسەتە لەلایەن ئەفشارییەکان و پاشان قاجارەکان‌ـەوە درێژەی پێ درا. نادر شا هەندێ هۆزی لە کوردستان‌ـەوە گواستەوە بۆ بەشەکانی تری خاکی بن دەسەڵاتی –وەک هەندێ لە شکاکەکان، عەمارلوو، زەند، خواجەوەند (لە گەڕووسەوە)، لوڕ، هتد، بۆ خۆراسان، مازەندەران و گیلان (بڕوانە: Farrokh, 2011, 55-89; Zaki, 1931, 190; Avery et al, 1991, 4 and 514-5). سەفەوییەکان و جێگرە ناکوردەکانیان، ئەفشارییەکان و قاجارەکان، دوو مەبەستیان هەبوو: یەکەم، ڕەنگە گۆڕینی دیمۆگرافی و کەمکردنەوەی جەماوەری کورد کە بە هۆی ئایینەکەیان و/یان بەرژەوەندی سیاسییانەوە توانستی ئەوەیان هەبوو ئەمەگداری و بەیعەتیان بگۆڕن بەرەو لای خەلافەتی عوسمانی. دووەم، بۆ بەکارهێنانیان لەبۆ بەرگیری لەو هێرش و لەشکەرکێشیانەی کە لە لایەنەکانی ترەوە هەڕەشەیان لە دەسەڵاتیان دەکرد. بەم شێوەیە، هەندێ کۆمەڵی کورد لە خاکی سەرەکی خۆیان دابڕێندران و لە شوێنەکانی تردا بڵاوەیان پێ کرا، وەک دانیشتووانی پارێزگای خۆراسانی باکووری ئێستا لە ئێران.

سەفەوییەکان لەلایەن غەلزاییە سوننەکانی ئەفغانەوە لەنێو بران کە بە سەرکردایەتی شا مەحموود ئەسفەهانیان گرت. سەرەتا، هەندێک لە کوردەکانی خۆراسان‌ـیش ملکەچی ئەفغانەکان بوون (Avery et al, 1991, 19-23). لە ئاکامدا، عوسمانییەکان قووڵتر و زیاتر لە ڕابردوو لە خاکی پێشتر بندەستی سەفەوییەکان دا، تەشەنەیان کرد (Howard, 2017, 188-9). لەو کاتەدا، کوردستان زۆرتر لە ژێر کۆنتڕۆڵی کورد دا بوو، لەکاتێکدا کە عوسمانییەکان بە ڕواڵەت بۆ پشتیوانی لە تەهماسبی دووەم هاتبوونە ناو ڕۆژهەڵاتی کوردستان. کوردەکان بەرگرییان لە سوپای عوسمانی کرد، گەرچی هەندێک دژایەتی هەبوو بەتایبەت لەلایەن ئەوانەوە کە پێشتر لە خاکی بندەستی عوسمانی‌ـیەوە هاتبوون. بە هۆی یارمەتی لوڕەکان و گرووپە کوردەکانی تر کە ئەو کات دانیشتووانی سوننەی خۆجێیی بوون، لوڕستان، کرماشان و هەمەدان، ئەردەڵان و ورمێ لە کوردستان و بەشگەلێک لە ئازەربایجانی ئێستا تا ئەردەبیل لە 1723-4 دا کەوتە دەست عوسمانییەکان (Farrokh, 2011, 83; Newman, 2006, 125; Jackson and Lockhart, 1986, 327; Avery et al, 1991, 20 and 298-9). وەک لایەنگرانی ئیسلامی سوننە، ئەفغانەکان لەلایەن عوسمانییەکان‌ـەوە دانیان پێدا نرا و لە ١٧٢٧ دا لە هەمەدان پەیمانی ئاشتییان واژۆ کرد (Farrokh, 2011, 84; Avery et al, 1991, 300). بەپێی پەیمانەکە، ئەشرەف خان وەک حوکمڕان ڕاگەیندرا. لەڕاستیدا، هەندێ لە کوردەکانیش پشتیوانییان لە ئەفغانەکان کرد، لەبەر ئەوەی کە ئەوان لەلایەکەوە دژایەتی سیاسییان لەگەڵ عوسمانییەکان هەبوو، لەلایەکی ترەوە ئەفغانەکان بەپێچەوانەی سەفەوییەکان سوننە بوون. تەنانەت سەرۆکە لوڕەکان شازادەی سەفەوی، سەفی میرزایان، لە ١٧٢٧ دا کوشت، دوای ئەوەی کە لە ئەسفەهان‌ـەوە هەڵاتبوو بۆ هەمەدان و کرماشان (Avery et al, 1991, 47). بەوەشەوە، پاش پەیمانی ئاشتیی، ئەفغانەکان، ئەمیرە کوردە دژبەرەکانی عوسمانییان ڕادەستی عوسمانییەکان کردەوە (Zaki, 1931, 201). ئایینی هاوبەشی ئەفغانەکان و عوسمانییەکان لە بەرژەوەندی عوسمانییەکان بوو لە بەرانبەر دژبەرە کوردەکانیاندا. سەرەڕای ئەوەش، دەسەڵاتی ئەفغانەکان کورت بوو.

نادر خانی ئەفشار کە وەک فەرماندەری پاشماوەی سوپای سەفەوی بە سەرکردایەتی شا تەهماسبی دووەم ئەفغانەکانی لە دەسەڵات وەلا نا، هەوڵیدا بۆ هاوپەیمانی لەگەڵ کوردەکانی خۆراسان بەتایبەت لە ڕێگەی پێوەندی هاوسەرگیریی لەگەڵ سەرۆک هۆزە کوردەکان. ئەوان بەرەنجام پەیوەندییان پێوە کرد و دەسەڵاتەکەیان بەهێزتر کرد. لە شەڕی نادر خان لە دژی عوسمانییەکان لە ١٧٣٠ دا، ڕۆژهەڵاتی کوردستان بریتی لە لوڕستان، کرماشان، هەمەدان، سنە/ئەردەڵان و ورمێ کەوتنە ژێر دەسەڵاتی نادر خان. بەڵام زۆر زوو دوای ئەوە هێزەکانی عوسمانی لە ١٧٣١ دا دیسان ئەو ناوچانەی کوردستانیان گرتەوە. بە وەلانانی شا تەهماسبی دووەم، نادر خان هێرشی کردە سەر عوسمانییەکان و ئەو ناوچانەی گرتەوە و بەشێک لە خاکی بندەستی عوسمانی (لە باشووری کوردستانی ئێستاکە)، بریتی لە کەرکووک، دێرنێ/دێرنە، شارەزوور، هتد، گرت. لە ١٧٣٣ دا، نادر خان لە ڕێگەی کەرکووک‌ـەوە هێرشی کردە سەر بەغدا. هەر لەو ساڵەدا، عوسمانییەکان ئەو خاکەیان گرتەوە. لە ماوەی ململانێیەکەدا هەندێ ناوچەی کوردستان، لە هەمەدان بۆ کەرکووک بوون بە شەڕگەی نێوان دوو ئیمپراتۆریەتەکە (Avery et al, 1991, 19 32 and 302-4; Zaki, 1931, 201; Farrokh, 2011, 107-112).

هەرچۆنێک بێت، لە ١٧٣٥ دا پەیمانێکی ئاشتیی لە نێوان عوسمانییەکان و نادر خان دا پەسەند کرا. پاشان نادر خان لە ١٧٣٦ دا لە جێی عەباسی سێیەمی سەفەوی، خۆی بە شا ڕاگەیاند. بەم شێوەیە، دەسەڵاتی زنجیرە دەسەڵاتدارانی سەفەوی بە تەواوی کۆتایی هات. نادر خان ئایینی بەکارهێنا بۆ گەیشتن بە دەسەڵات. ئەو سوننە بوو بەڵام سیاسەتێکی ئایینیی جیاوازی هەبوو و وەک یەکێک لە مەرجەکانی پۆپە/تاج لەسەرنانی خۆی، لە کۆبوونەوەکە داوای کرد کە ڕێز لە بیروباوەڕی سوننە بگرن و ئازار و بەدواداچوونی سوننەکان ڕاگرن. گەرچی ئەو ویستی ئایینزای سوننە جێی شیعە بگرێتەوە، بەڵام بەهۆی دەسەڵاتی درێژخایەنی سەفەوی ئەو داواکارییەی هەرگیز جێبەجێ نەکرا (بڕوانە: Farrokh, 2011, 115). بەو بۆنەوە کە عوسمانییەکان لە لادەری و بیدعەی سەفەوییەکان بۆ پاشکۆکردن و دەستێوەردان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کەڵکیان وەرگرتبوو، نادر ویستی کە ئەو بیانووە ئایینییە چارەسەر بکات. بەهۆی ناڕەزایەتی مەلا شیعەکان، ئەو نەیدەویست ڕاشکاوانە سوننە وەک ئایینی دەوڵەت ڕابگەیەنێت. سەرەڕای ئەوەش، بۆ بە ئاسانی دانپێدانانی لەلایەن عوسمانییەکان‌ـەوە، بەتایبەت لە سەرەتاوە و بە جێی ئەفغانە سوننەکان، ئەو هەوڵیدا پیشان بدات کە ئیسلامی ئۆرتۆدۆکس گەڕاوەتەوە بۆ ئەو خاکە. ئەمە واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئاشتیی ئاسانتر کردەوە. جگە لەوەش، ئەو ویستی پشتیوانی هۆزە کورد، تورکمان و ئەفغانە سوننەکان لە سوپاکەیدا و ئەمەگداری موسڵمانە سوننەکان لەو وڵاتانەی تردا کە دەیویست هێرش بکاتە سەریان بەدەست بهێنێت، هەروەها ڕێگایەک بکاتەوە کە پاوانخوازی سوڵتانی عوسمانی لە جیهانی ئیسلامدا تووشی ئاڵنگاری بکات. هاوکات، هەوڵیشیدا باوەڕمەندانی شیعە لەگەڵ ئایینی سوننە ئاشت بکاتەوە بۆ ئەوەی وەک لایەنگرانی ئەو بمێننەوە (Ward, 2009, 51; Jackson and Lockhart, 1986, 328 and 648-654; Avery et al, 1991, 45, 306-8 and 706-9).

هەرچۆنێک بێت، شیعە وەک ئایینێکی کاریگەر لە سیاسەتدا مایەوە. تەنانەت دواتر لە ١٧٤١ ـەوە نادر شا وەک بیانوویەک بەکاری هێنا بۆ هێرشکردنە سەر عوسمانییەکان. کاتێک نادر بوو بە شا، خەڵکی شیعە لە خاکی بندەستیدا داوایان لێ کرد کە داوا لە سوڵتانی عوسمانی بکات کە دان بە ڕەوایی شیعەی جەعفەری/دوانزە ئیمامی وەک پێنجەمین قوتابخانەی ئۆرتۆدۆکسی ئیسلام بنێت و لە دەوروبەری کەعبەی پیرۆز لە مەککە دا شوێنێکی تایبەتیش بۆ ئەوە ڕەچاو بکرێت. لە دانوستانەکانی لەگەڵ عوسمانییەکان دا لە دەیەی ١٧٣٠ دا، نادر شا پێشنیارەکەی هێنایە ئاراوە (Howard, 2017, 192; Avery et al, 1991, 307). خەلیفە لەسەر ویستی زانایانی ئایینیی سوننە پێشنیارەکەی نادری ڕەت کردەوە. پاشان، دوای هەوڵی سەرنەکەوتووانەی نادر لە ١٧٤١ دا بۆ بەکارهێنانی سیاسەتە ئایینییەکەی لە دژی سوڵتان بۆ بەدەستهێنانی بەیعەت و ئەمەگداری موسڵمانەکانی تر، هەڕەشەی لە عوسمانی کرد و لە ١٧٤٢ دا شەڕ دەستی پێ کردەوە. گەرچی لە باری بەڕێوەبەرایەتیی و ڕێکخراوەییەوە نادر شا دامودەزگای سەفەوی درێژە پێ دا، ئایدۆلۆجیا و پێکهاتەی سوپای جیاواز بریتی لە ئەفغانەکان، تورکمانەکان، کوردەکان کە هاوئایینی نادر شا بوون (Avery et al, 1991, 46 & 308-9; Ward, 2009, 52)، لەسەر کوردەکانی کوردستان‌ـیش کاریگەر بوو. هەروەها، کوردستان لەسەر ڕێگای زیارەتکەرانی شیعە لە هەندێ ناوچەی ئێرانی ئێستا و ئاسیای ناوەندی بوو. ئەمە بیانووی دا بە دەست نادر‌ـەوە. ئەو بە ئاسانی لە ڕێگای کوردستان‌ـەوە هێرشی کردە سەر عوسمانییەکان. لە ١٧٤٣ دا، لە ڕێگای کەرکووک‌ـەوە هێرشی کردە سەر بەغدا و پاشان موسڵ. سوپای نادر شا هەندێ ناوچەی لە باشووری کوردستانی ئێستاکەدا بریتی لە کەرکووک، هەولێر و شنگال گرت (Ward, 2009, 55-59, Avery et al, 1991, 46-49, 303 & 309). لە شەڕ لەگەڵ کوردانی ئێزدی دا، هێزەکانی نادر شا چەند هەزار ئێزدی و ڕێبەرەکەیان، یەزید، لە شنگال لە ١٧٤٣ دا کوشت. شەڕ لە نێوان ئەفشارەکان و عوسمانییەکان تا دانوستانەکان و ڕێککەوتنێک لە ١٧٤٦ دا بەردەوام بوو کە لە کۆتاییدا بووە هۆی وازهێنانی نادر شا لە هەموو داواکارییەکانی. گەرچی کوردەکان یارمەتییاندا کە بگاتە دەسەڵات، بەڵام بەهۆی کردەوەکانی هەندێ جار دژایەتییان دەکرد. دواجار لە ١٧٤٧، لە ڕێگای چوون بۆ سەرکوتی کوردەکانی خۆراسان لە خابوشان نادر شا لەلایەن هێزەکانی خۆیەوە کوژرا (Avery et al, 1991, 5 & 51-59, 309 and 709; Zaki, 1931, 207; Farrokh, 2011, 124-125).

پاش تیاچوونی نادر شا، ململانێی هۆزەکان شەڕی ناوخۆیی لێکەوتەوە. دەسەڵاتێکی سەرەوەتر بوونی نەبوو و زۆر دەسەڵاتی ناوچەیی و میرنشینەکان بە شێوەی خودموختار ناوچەکانی خۆیان بەڕێوە دەبرد. ئەمە هەلێکی بۆ گرووپێک لە کوردەکان بۆ گەیشتن بە دەسەڵات ڕەخساند؛ واتە زەندەکان کە هۆزێکی لەک لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوون و لە سەردەمی سەفەوییەکاندا ببوون بە شیعە. لە سەرەتادا کە دەیانەویست دەسەڵاتەکەیان پتەو بکەنەوە، شەڕێکی ناوخۆییش لە نێوان کوردەکان خۆیان لە ئەردەڵان، هەمەدان، کرماشان و لوڕستان (زەند، وەند، فەیلی، بەختیاری، زەنگەنە، کەلهوڕ، هتد) هەڵگیرسا. لەم پێوەندییەدا، ململانێی سوننە و شیعە بە ئەگەرەوە کاریگەر بوو. لە کۆتاییدا، زەندەکان بە سەرۆکایەتی کەریم خان، “وەکیل ڕەعایا”، سەرکەوت. کوردەکان یارمەتییاندا بۆ زاڵ بوون بە سەر هۆزە ناکوردەکان دا بە جۆرێ کە لە شەڕی نێوان زەندەکان و قاجارەکان دا، محەمەد حەسەن خان قاجار لەلایەن کورد‌ێکەوە لە سوپاکەیدا لێی درا.

پێگەی کۆمەڵایەتی سەرەکی ئیمپراتۆریەتی زەند (1747-94) ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو، واتە بەشی سەرەکی خاکی مادی باوباپیرانیان بریتی لە مادەکان، ساسانییەکان، کاکوییەکان، هەزار ئەسپان،(١٦) هتد. هەروەها، ئەوان بە سەر زۆرێک لەو خاکەی پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی ئەفشارییەکان دا بوو حوکمیان کرد. بەپێچەوانەی ناکۆکییە سەرەتاییەکان، زۆربەی کوردەکان پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ کەریم خان هەبوو. هێزە سەرەکییەکانی ئەوان زۆرتر لە کۆمەڵێکی تێکەڵ لە کوردەکان بریتی لە لوڕ، لەک، هتد، پێکهاتبوون کە گرنگترینیان لەکەکان بوون. کەریم خان بۆ بەهێزترکردنی دەسەڵاتەکەی هەندێ هۆزی کوردی وەک هۆزی ئەحمەدوەند گواستەوە بۆ شیراز، پێتەختەکەی. کوردەکان هاوکات کە وەک پارێزەر بەرگرییان لە خاکی خۆیان دەکرد، لە سوپای زەندەکان‌ـیشدا خزمەتیان دەکرد. کۆنتڕۆڵ بە سەر هۆز و میرنشینە کوردەکان دا ڕواڵەتی بوو و وەکیل دانی نابوو بە هەندێ سەرۆکی دیفاکتۆ وەک والی ئەردەڵان و سەرۆکی هۆزی زنگەنە لە کرماشان (بڕوانە: Avery et al, 1991, 64-81, 515-6; Zaki, 1931, V. 1, 208 & V. 2).

زەندەکان بۆ دابینکردنی هێمنایەتی ناوخۆیی و پەرەپێدانی خاکی بندەستیان هێرشیان کردە سەر عوسمانییەکان. ئەوان دوو بیانوویان بۆ دەستێوەردان و بەدواداچوونی سیاسەتێکی هێرشبەرانە لە دژی عوسمانییەکان هەبوو. یەکەم، بوونی کورد و بەشێکی گەورەی خاکی کوردستان لە بن دەستی عوسمانییەکان، کە لەوێدا میرە کوردەکانیش خەباتیان دەکرد. بۆ وێنە، پاش دەرکردنی محەمەد پاشای بابان (١٧٦٥-١٧٧٨) حوکمڕانی لایەنگری زەندەکان لەلایەن والی بەغدا، زەندەکان دەستێوەردانیان کرد بۆ پاڵپشتی لەو. بۆیە، پێوەندیی زەندەکان لەگەڵ عوسمانییەکان تێکچوو. لەڕاستیدا، دەوڵەتە جیاوازەکان لە سەردەمی سەفەوی‌ـیەوە لە ڕێگەی کوردستان‌ـەوە هێرشیان دەکردە سەر بەغدا، بەتایبەت لە ڕێگەی میرنشینە کوردییەکانی عوسمانی بابان و زەهاوەوە کە لە ڕووی ستراتیجییەوە بۆ گەیشتن بە بەغدا گرنگ بوون. کەریم خان تەشەنەی خۆی لەم ناوچانەدا لە ڕێگەی میرنشینی ئەردەڵان‌ـەوەش پەرە پێ دا. هەروەها، ڕێگای زیارەتکەرانی شیعە بۆ مەزارگە و شوێنە پیرۆزەکانی نەجەف و کەربەلا لە کوردستان‌ـەوە تێدەپەڕی. دووەم، بە کەڵکوەرگرتن لەو هەڵسوکەوتە خراپەی کە گوایە لەگەڵ زیارەتکەرانی شیعە لە ڕێگای کەربەلا دا کراوە، کەریم خان هەوڵی کۆنتڕۆڵی بەغدای دەدا. باج گرتن لە زیارەتکەران لەلایەن والی بەغداوە بوو بە بیانکێک درا بە دەست کەریم خان. بۆ ڕاکێشانی هێزی پێویست، دەوڵەتی زەند هەوڵی دا بۆ ڕازیکردن، هاندان و هەڵخڕاندنی خەڵکی شیعە لە ڕێگەی هێنانە ئارا و پاساودانی شەڕی پیرۆزی (جیهادی) شیعە بۆ گرتنی شوێنە پیرۆزەکانیان و ڕێگە خۆشکردن بۆ زیارەتکەرانی شیعە. ئەمە بووە هۆی دەرچوونی فەتوایەک لەلایەن زانا ئایینییە سوننەکانی عوسمانی‌ـیەوە لە دژی کەریم خان، هەروەها توند و سەخت گرتن لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی‌ـیەوە. عوسمانییەکان لە قورسایی ئایینی سوننە بۆ بەهێزترکردنەوەی تەشەنەیان لە ناوچەکەدا کەڵکیان وەرگرت. بەمجۆرە، بە هۆی ململانێی ئایینیی، تەشەنەی زەندەکان لە نێو بابانەکان دا بەردەوام نەبوو. لە بەرژەوەندی عوسمانییەکان دا، ڕووبەڕووبوونەوەی ئایینیی بە سەر پێوەندیی و نزیکایەتی ئێتنیکیدا زاڵ بوو (بڕوانە: Avery et al, 1991, 311, 710; Zaki, 1931, 208; Farrokh, 2011, 155).

شەڕێکی جێگرەوانە لەلایەن میرنشینە کوردەکان‌ـەوە لە دژی یەکتر هەڵگیرسا بوو، بەجێی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە. بۆ نموونە، دەکرێ بگوترێت کە ململانێی نێوان بابانەکان و ئەردەڵانەکان لە سەدەی هەژدە دا بە ئەگەرەوە لە ژێر کاریگەریی جیاوازیی ئایینیی حوکمڕانەکاندا بووە.(١٧) ئەم دوژمنایەتییە لە ڕۆژئاواوە، دوژمنەکانی تریش لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی دەسەڵاتەکەیانەوە لەوانە ئازاد خانی ئەفغان، بووە هۆی ئەوەی کە ئەردەڵانەکان ببنە هاوپەیمانی سیاسی لەگەڵ هۆزی قاجاری تورکمان، ڕکابەری کەریم خانی زەند، لە شەڕە ناوخۆییەکانی سەرەتادا. بۆیە، کەریم خان لە سەرەتادا پاڵپشتی لە ئەردەڵانەکان نەدەکرد. کاتێک کەریم خان قاجارەکانی بەزاند و محەمەد حەسەن خانی قاجار کوژرا، والی ئەردەڵان خەسرەو خانی دووەم (١٧٥٥-١٧٩٣) ناچار بوو ملکەچی کەریم خان بێت کە وەک والی ئەردەڵان دانی پێدا نرا. بەپێچەوانەی سەردەمی ناکۆکییەکەی پێشووتر، لەم کاتەدا زەندەکان پشتگیریی ئەردەڵانەکانیان دەکرد لە دژی بابانەکان.

بە هەر حاڵ، دیسانەوە کوردستان بوو بە شەڕگەی دوو دەسەڵاتە گەورەکە. وێڕای ئەوەی کە وەک ئاماژە کرا، زەندەکان پشتگیرییان لە محەمەد/حەمە پاشای بابان کرد لە ١٧٧٤-١٧٧٥ دا، ئەو دیسانەوە لەگەڵ والی نوێی بەغدا هاوکاری کرد. لە ١٧٧٦ دا عوسمانییەکان هێزەکانیان جووڵاند بەرەو زەندەکان. محەمەد پاشا هێرشی کرد و ئەردەڵانەکانی لە ١٧٧٧ دا لە مەریوان تێک شکاند. لە دژکردەوەدا، زەندەکان لە ڕێگەی شارەزوورەوە هێرشیان کرد و عوسمانییەکان و هاوپەیمانە کوردەکانیان، بابانەکان، تێک شکاند (بڕوانە: Kurdistani, 1946 114-117; Farrokh, 2011, 158; Jackson and Lockhart, 1986, 329; Avery et al, 1991, 91 138; Zaki, 1931, V.2). بەم شێوەیە، میرنشینە کوردەکان بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکانیان، بە یارمەتی یەکێک لە دوو دەسەڵاتە گەورەکە کەوتنە گیانی یەکتر یان بوون بە هاوپەیمانی هۆزە ناکوردەکانی وەک قاجارەکان.

دوای کەریم خان، لەگەڵ دابەزینی دەسەڵاتی زەند بەهۆی شەڕی ناوخۆیی لە نێوان جێنشینەکانی کەریم خان و پێشڕەویی قاجارەکان، دەوڵەتی زەند لە سەدەی هەژدەم دا ڕووخا. دوژمنەکەیان، هۆزی تورکمانی قاجار، لە دۆخەکە کەڵکی وەرگرت بۆ گەیشتن بە دەسەڵات. ئەوان وەک دوایین قزڵباشەکان خۆیان بە میراتداری سەفەوی دەزانی. هەندێ هۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانی ئێستاکەوە بە زۆر سەرکوت کران و دوور خرانەوە بۆ مازەندەران و خۆراسان؛ ئەوانی تر، بۆ پاراستنی پێگەی سیاسی خۆیان، بە ئاشتییانە ملکەچیان بوون و مانەوە.(١٨) ململانێی هۆزە کوردییەکان لەگەڵ قاجارەکان بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ بەردەوام بوو. بۆ نموونە، سەرۆک هۆزی شکاک، سادق خان، لە کوشتنی ئاغا محەمەد خان دامەزرێنەری دەسەڵاتی قاجار دەستی هەبوو. دوژمنایەتییان درێژەی هەبوو و شکاکەکان خودموختاری خۆیان بە جۆلانەکردن لە نێوان عوسمانییەکان و قاجارەکان دا پاراست، بە جۆرێ کە عوسمانییەکان ئەوانیان بە سوننە و هاوپەیمانێک لە دژی قاجارەکان دەزانی. لە بەرانبەردا، قاجارەکان هەوڵیاندا کە هەندێ لە کوردەکان، وەک کوردانی موکری، لە کوردستان دوور بخەنەوە (Ward, 2009, 60; Avery et al, 1991, 106 and 132-137).

لە سەردەمی قاجارەکان، سەرنجی سەرەکی لەسەر شەڕ لەگەڵ ڕووسیا بوو، وەک گرنگترین هەڕەشە. هەردووک، عوسمانییەکان و قاجارەکان، ئایینیان بەکارهێنا بۆ ڕاکێشانی کورد بۆ شەڕ لەگەڵ دوژمنێکی ناموسڵمان. سوپای نوێی قاجار پێک هاتبوو لە هێزەکانی هۆزە جیاوازەکان بریتی لە کوردەکان لەوانە شکاکەکان، دونبەلییەکان، هتد، لە دژی ڕووسەکان. مەلاکانی لایەنگری دەسەڵاتی قاجار شەڕی پیرۆز یان جیهادیان، بۆ وێنە لە ١٨١٠ دا، ڕاگەیاند. بەوەشەوە، هەندێ گرژی بریتی لە ململانێی ئایینیی هەبوو و لە سەدەی نۆزدەم دا هەندێ شەڕ لە نێوان دوو دەسەڵاتەکەدا هەڵگیرسا کە هەردووکیان خاکی کوردستان و کوردیان لە دژی یەکتر بەکارهێنا. بە هۆی زیارەتی شوێنە پیرۆزەکانی شیعە، لەم سەردەمەشدا هەندێ ناوچەی کوردستان، بەتایبەت کرماشان، کەوتنە بەر هێرش و داگیرکاریی هەردوو دەسەڵاتەکە (Ward, 2009, 64-75; Avery et al, 1991, 151-169).

هەر کام لە عوسمانییەکان و قاجارەکان لە ڕاپەڕینی کورد لە دژ ئەوی تر کەڵکی وەردەگرت. کوردە سوننە و دژبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان زیاتر چاویان لە دەست میرنشینە کوردەکان و خەلافەتی عوسمانی هەبوو، لەکاتێکدا کە کوردە دژبەرەکان لە نێو سنووری عوسمانی دا چاویان لە دەست میرنشین و حوکمڕانە کوردەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانی بندەستی دەسەڵاتی قاجار بوو. لە ١٨٠٤ دا، قاجارەکان پێشڕەوییەکی سەرنەکەوتووانەیان بەرەو بەغدا لە ڕێگەی کرماشان‌ـەوە هەبوو، لە ١٨٠٦ دا، حاکمی بابان، میر عەبدولڕەحمان، کە دەیویست سەربەخۆ بێت لە عوسمانییەکان، لەلایەن والی بەغداوە دەرکرا و لەگەڵ لایەنگران و خزمانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان نیشتەجێ بوون. لە 1812-13 دا، لە شەڕی نێوان بابان و بەغدا، بابانەکان داوای یارمەتییان لە قاجارەکان کرد و ئەوانیش دەستێوەردانیان کرد. لەو سەردەمەدا، ئەفسەرە بیانییەکان یارمەتی هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەیان دەدا لە هێرشەکانیان بۆ سەر کوردستان. بۆ نموونە، لە لەشکەرکێشی بۆ کوردستان لە ١٨١٤ دا، ئەفسەرە بەریتانییەکان فەرماندەری سوپای قاجار بوون. لە 1817-8 دا، قاجارەکان بە یارمەتی هۆزە کوردەکان لە ڕێگەی وان و کرماشان‌ـەوە هێرشیان کردە سەر کوردستانی بندەستی عوسمانی. پێشڕەوییان بووە هۆی ڕاگەیاندنی شەڕ لەلایەن عوسمانییەکانەوە کە لە ساڵانی 1820-22 دا بەردەوام بوو و زۆربەی ناوچەکانی کوردستانی لە کرماشان و خۆی بۆ بدلیس و دیاربەکر و بەرەو ئەرزڕۆم گرتەوە. هێزەکانی قاجار بە یارمەتی کوردە فەیلی و لوڕەکان، وەک کوردی شیعە، لە ١٨٢١ دا، سلێمانی‌یان داگیر کرد، کەڵکیان لە ململانێی نێوان کورد و عوسمانییەکان لە ناوچەکەدا وەرگرت. لەم شەڕانەدا، قاجارەکان ئامانجە ئایینییەکانیشیان بەدواداچوون دەکرد، بە جۆرێ کە لە ١٨٢٣ دا کاتێ کە پەیمانی ئاشتی ئەرزڕۆم واژۆ کرا، داوایان لە بەرپرسانی عوسمانی کرد کە زیارەتکەرانی شیعە لە کاتی ڕۆیشتن بۆ مەزارگەکانی خۆیان یان مەککە ئازار نەدەن. لە شەڕەکانی دەیەی ١٨٣٠ و سەرەتای دەیەی ١٨٤٠ دا، سوپای قاجار دیسان سلێمانی گرتەوە. بەوەشەوە، پاش دانوستانەکان لە ١٨٤٥ دا، قاجارەکان سلێمانی‌یان دا بە دەستەوە و ناوچەی زەهاو لە نێوان دوو دەوڵەتەکەدا دابەش بوو (بڕوانە: Farrokh, 2011, 202-205; Avery et al, 1991, 163, 312-3, 388, 465; Zaki, 1931, 209).

دوایین جار کە عوسمانییەکان هێرشیان کردە سەر خاکی بندەستی قاجارەکان لە ١٩٠٧ دا بوو کە ناوچە کورد و سوننەنشینەکانی دەوروبەری ورمێ‌یان داگیر کرد. لە لەشکەرکێشییەکەیاندا، عوسمانییەکان هەستی ئیسلامییان لە دژی ڕووسیا و قاجارەکان بەکارهێنا، گەرچی لە کۆتاییدا ڕووسیا لە ١٩١١ دا ئەوانی دەرکرد (Farrokh, 2011, 224). پاشان لە ماوەی شەڕی یەکەمی جیهانی دا، کوردستان بوو بە شەڕگەی نێوان عوسمانییەکان و هاوپەیمانەکان (هێزەکانی ڕووسیا، بەریتانیا و فەڕەنسا). سەرەتا عوسمانییەکان بە فەرمی “جیهاد”یان ڕاگەیاند (Howard, 2017, 303). تورکەکان دیسانەوە هەستی موسڵمانانی کوردیان بەکارهێنا بۆ بەرەپێشبردنی سیاسەتی خۆیان لە دژی سوپای ڕووسیا، بۆ کز و لاوازکردنی هەستی نەتەوەیی کورد (Ghassemlou, 1993, 105). کورد “زۆربەیان وەڵامی پاساودانە ئایینییەکەی خەلیفە و بانگەوازی بۆ چەک هەڵگرتنیان دایەوە” (Nezan, 1993, 29)، بەتایبەت کاتێک دەنگۆی ئەوەیان بیست کە شەش ویلایەت -ئەرزڕۆم، قارس، بدلیس، ئەرزەنجان، مووش و وان- پاشکۆی ئەرمەنستان دەکرێن (Ibid., 45-6) کە دەوڵەتێکی مەسیحییە. بە یارمەتی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، عوسمانییەکان لە ڕێگەی خۆی و ورمێ‌وە لە ١٩١٥ دا تەورێزیان گرت. بەڵام ئەوان هەر زوو لەلایەن ڕووسەکانەوە دەرکران.

بەپێچەوانەی کوردە سوننەکان لە سنوورەکانی سەرەوەدا، کوردە شیعەکان لەسەر سنوورەکانی خوارەوە لە کرماشان سەرەتا یارمەتی فارسەکانیان (“ملیون”) دا بۆ پاشەکشێ پێ کردنی سوپای عوسمانی لە ١٩١٥ دا. بەوەشەوە، هێزەکانی عوسمانی پشتیوانییان لە کۆمیتەی بەرگری کرد و حکوومەتێکی جێگرەوە لەلایەن نوێنەرانی لایەنگری ئەڵمانیا و سەرکردەکانی حیزبی دیمۆکرات کە هەڵاتبوون بۆ کرماشان پێک هات. سوپای “ملیون” کوردیان وەک “موجاهیدین”ی چەکدار بەکارهێنا، بەتایبەت هۆزە کوردە جیاوازەکان لە ناوچەی نێوان کرماشان و قەسرشیرین لە نزیک سنووری دەسەڵاتی عوسمانی. عوسمانییەکانیش بە هێزەکانیان کە زۆرێکیان کورد بوون یارمەتی ئەوانیان دا. لە ساڵی ١٩١٦ دا هێزەکانی عوسمانی بە پاڵپشتی ئاڵمانیا، بۆ یارمەتیدانی سوپای “ملیون” کرماشانیان گرت. هێزەکانی عوسمانی-ملیون، وەک هاوپەیمانییەکی کورتی عوسمانییەکان لەگەڵ هێزێکی شیعە، ناوچەکەیان تا هەمەدان گرت. بەڵام هەر لەو ساڵەدا عوسمانییەکان بە ناچاری گەڕانەوە و پاشەکشێیان کرد و کرماشان دیسان کەوتەوە دەست هاوپەیمانەکان. جارێکی تر لە ١٩١٨ دا سوپای عوسمانی لە ژێر دروشمی ‘سوپای ئیسلام’دا لە ڕێگەی کوردستان‌ـەوە چووە ناو تەورێز/تەبریز. کورد و تورکە ئازەرییەکان پشتیوانییان لێیان کرد. عوسمانییەکان ئیسلامیان بەکارهێنا بۆ ڕاکێشانی کورد، ئیسلام و پان-تورکیزمیش بۆ ڕاکێشانی تورکە شیعەکان. لە کۆتاییدا، دوای ئاگربڕ هەر لەو ساڵەدا ناوچەکەیان بەجیهێشت (Farrokh, 2011, 233-240; Ward, 2009, 113 & 120; Avery et al, 1991, 208).

کەواتە، لە سەرتانسەری سەدەی نۆزدەم دا عوسمانییەکان هەستی ئایینیی پان-سوننەیان بەکارهێنا بۆ وەجووڵەخستنی موسڵمانەکان لە دژی دوژمنەکانیان. موجاهیدە کوردەکان (شەڕکەرانی ئیسلامی) و خاکی کوردستان لە شەڕەکانی ڕووسیا-عوسمانی (1828-30, 1877-78)، ڕووسیا-قاجار و عوسمانی-قاجار دا بەکارهێنران. قاجارەکانیش بۆ ئامانجە سیاسی-ئایینییەکانیان هەوڵیاندا لە ڕاپەڕینەکانی دژە-عوسمانی لە نێو کورد دا پشتگیریی بکەن. ئەمە بووە هۆی ئاستێکی بەرز لە وێرانکردن و تاڵانکردن لە کوردستان دا (Nezan, 1993, 15 & 17; Zaki, 1931, 228). کورد و کوردستان بوونە قوربانی لە شەڕە ئایینییە-سیاسییەکانی نێوان قاجارەکان و عوسمانییەکان دا. تەنانەت لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا، کوردستان بوو بە شەڕگەیەک لە دژی هاوپەیمانەکان (بەریتانیا و ڕووسیا) و هەستی ئیسلامی خەڵکی کورد بەکارهێنرا. ئەمە شەڕی نێوان زلهێزەکان بوو، بەڵام زۆرێک خۆبەخش و شەڕکەر لە سەرتانسەری کوردستان لە ژێر ناوی ئیسلام و تۆقاندن لە زاڵیەتی نا-موسڵمانەکان بوون بە قوربانی. بەرەنجام، بەشی گەورەی کوردستان و خەڵکی کورد لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا دیسانەوە لە نێوان سێ دەوڵەتی دەسکردی نوێدا، واتە تورکیا، عێراق و سووریا دابەش کرا.

لە سەدەی نۆزدەم دا، عوسمانییەکان و قاجارەکان هاوکات کە ئایینیان لە دژی یەکتر بەکاردەهێنا، لە کردەی سیاسی ئایینیش لە دژی کورد وەک دوژمنی هاوبەشیان کەڵکیان وەردەگرت. بێجگە لە دەسەڵاتدارانی پێشووی کورد لەوانە ئەییوبییەکان و زەندەکان، زۆر میرنشین و ویلایەتی کوردی هەبوون کە وەک ئاماژە کرا هەندێکیان ڕادەپەڕین و هەوڵی بەدەستهێنانی سەربەخۆییان دەدا. لووتکەی ڕاپەڕینەکان لە سەدەی نۆزدەم دا بوو (Vali, 2003, 82). دەسەڵاتدارانی عوسمانی و سەفەوی-بۆ-قاجارەکان بەتەنیا دەسەڵاتێکی ناڕاستەوخۆیان لە ژێر ناوی خەلیفەکان یان سێبەرەکانی خوا دا هەبوو. بەڵام پاش هەڵمەتی پتەوکردنی دەسەڵاتەکانیان لە سەدەی نۆزدە دا هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە وردەوردە هەوڵیان دا بۆ بەناوەندی کردن و پەرەپێدانی کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی خۆیان بە سەر میرنشینەکاندا، واتە “لێرە بەدواوە بەڕێوەبردن، نەک حوکم کردن” (Yavuz, 2007). هەندێک چاکسازیی لەلایەن هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەوە جێبەجێ کرا کە پێگەی قبووڵکراوی خودموختار و نیمچە-خودموختاری میرنشینە کوردەکانی لاواز کرد (McDowall, 1992, 14). گەرچی ئایینی هاوبەش لە ناو هەر کام لەم ئیمپراتۆریەتانەدا یارمەتیدەری ئەم ڕەوتە بوو، بەجۆرێ کە هەندێک میرنشین لەوانە میرنشینی ئەردەڵان وردەوردە و بە ئاسانی لە ژێر کاریگەریی پێوەندییە ئایینییە-سیاسیی و هاوسەرگیرییەکانی دەسەڵاتدار و حوکمڕانەکانیاندا کە ڕاکێشرابوون بۆ ناو حکوومەتە ناوەندییەکان هەڵوەشانەوە، مەیلی ناوەندخوازیی حکوومەتی ناوەندیی و نەتەوەی باندەست دژایەتی زۆرێک لە میرنشینەکانی لێکەوتەوە و کوردیش کەوتە جووڵە و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی تەواو.

لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی‌ دا، بەتایبەت تا سەدەی نۆزدەم، هێشتا خەیاڵی پەرەپێدانی خاکی ئیسلام (دار الاسلام) هەبوو. لەڕاستیدا، ئەمە ئەرک و کردەیەکی ناوخۆیی هەبوو و عوسمانییەکان کەڵکیان لە تەشەنەی ئایینیی لە نێوان زۆرینەی موسڵمانەکان دا وەرگرت بۆ لاوازکردنی قەڵشت و دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان و سڕینەوەی سەرچاوەکانی ناکۆکی سیاسی (Murphey, 1999, 30; Inalcik, 2000). گرێدراوێتی ئایینیی پێگەی یاسایی و سیاسی و کۆمەڵایەتی نەتەوە و کەمینە ئێتنیکییە جۆراوجۆرەکانی لە خەلافەتی عوسمانی دا دیاریی دەکرد. هەموو کۆمەڵگە موسڵمانە سوننەکان بە ئەندامەتی تەواوی ئوممەتی ئیسلامی هەژمار دەکران (Moaz, 1999, 5). خەلیفەکان ئیسلامیان بەکارهێنا بۆ پاراستنی بارودۆخی هەبوو. بۆ نموونە، نووسەرەکانی سەدەی حەڤدەمی عوسمانی زۆرتر بەپەرۆش بوون لەسەر دوژمنە ناوخۆییە شاراوەکانی ئیسلام، ئەو موسڵمانانەی کە بە نهێنی بیروباوەڕی وەرگەڕاو و جیاوازیان هەبوو. ئەوان لە ژێر ناوی ملکەچی و گوێڕایەڵی بۆ خوا و پێغەمبەر و سوڵتان، چ بە شێوەی ناڕاستەوخۆ و چ بە ڕوونی بانگەشەی وێنەیەک لە حوکمڕانی ئیمپریاڵیان دەکرد (Shafir, 2019).

ئایینی هاوبەش، وەک گرنگترین فاکتەری یەکگرتوویی، یارمەتی عوسمانییەکانی دا لە دژی دوژمنان و دژبەرانیاندا. هەرچەندە بەجێهێنانی شەڕی پیرۆز (جیهاد) وەک ئەرکێکی ئایینیی هەموو موسڵمانەکان ئەرکێکی بەردەوامی بێ سنووردارێتی نەبوو، بەڵام خەلیفەکان لەبەر ئەوەی کە فەرمانی جیهاد، بەتایبەتی لە دەستی ئەواندا بوو، بە ئارەزووی خۆیان کەڵکی نالەباریان لێ وەردەگرت. جگە لەوەش، ئیمان و پابەندبوونی ئایینیی هێزە چەکدار و شەڕکەرەکانی عوسمانی سەرچاوەی گیانبەختکردنی ئەوان بوو. عوسمانییەکان ئەوەیان بەکارهێنا بۆ هاندان و بەهێزترکردنی ورەی هێزەکانیان لە بەرانبەر دوژمنەکانیاندا بریتی لە دژبەرانی ناوخۆیی لەوانە کورد. ئایین و ڕەمزی خەلافەت ئەو بیانووانەی بوون کە زۆرینەی کوردیان گرێ دابوو بە عوسمانییەکان‌ـەوە، بە جۆرێ کە وەک هاوپەیمانەکان و دەوڵەتە باجدەرەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەگە کوردەکان و میرنشینە نیمچە-سەربەخۆکان بە شێوەی دوولایەنە ڕێککەوتبوون لەسەر مەرجگەلێک بۆ هاوکاری (بڕوانە: Murphey, 1999, 32 and 141).

بەوەشەوە، هەوڵەکانی سوڵتان مەحموودی دووەم (1808-1839) بۆ بەناوەندیکردن، بارودۆخەکەی گۆڕی و گوشاری زیاتری خستە سەر میرە کوردەکان. ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە بۆ ماوەیەک دەسەڵاتی عوسمانی کۆنتڕۆڵی کەمتری بە سەر میرنشینەکاندا هەبێت (Aubrey, 1937, 176). بە دەسپێکردنی “تەنزیمات” (کۆمەڵێک ڕێکخستن و چاکسازی) بە فەرمانی سوڵتان لە ١٨٣٩ دا کێشەکە خراپتر بوو. لە سەردەمی تەنزیمات‌دا، ساڵانی 1839-71، عوسمانییەکان ئامانجیان پێکهێنانی دەوڵەتێکی یەکپارچەی ملهوڕی خاوەن بەڕێوەبەرایەتی بەناوەندیکراو بوو. بۆیە، لە نێوان ١٨٣٧ و ناوەڕاستی دەیەی ١٨٥٠ دا دەوڵەتی عوسمانی خودموختاری میرنشینە کوردەکانی هەڵوەشاندەوە و دەسەڵاتی خۆی بە سەریاندا سەپاند. وەک دژکردەوە ڕاپەڕین و شۆڕش لە کوردستان دا زیادی کرد. بۆ نموونە، ڕاپەڕینەکانی ساڵانی 1826، 1834، 1853-١٨٥٥، 1880. ڕاپەڕینی زۆر هەبوو لە دژی دەوڵەتی عوسمانی کە بەناوبانگترینیان ڕاپەڕینەکانی محەمەد پاشای ڕواندز و بەدرخان بەگی جزیرە بوون (Olson, 1989, 4; Barkey & Fuller, 1998, 7 and 101; Howard, 2017, 247; al-Khalil, 2011, 236; White, 2000, 55-63).

تاکوو ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەم، بەشێکی گەورەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان‌یش لە نێوان میرنشینە خودموختارەکاندا دابەش کرابوو.(١٩) وەک ڕابردوو، لە سەرەتای دەسەڵاتی قاجارەکان دا شا زۆرتر فەرمانڕەوایەکی ڕواڵەتیی بوو کە ئەمە بەڕێوەبەرایەتییەکی ناناوەندیکراو و شانشینێکی نایەکدەستی لێکەوتبووە و لە زۆربەی شوێنەکاندا دەسەڵاتی شا ناڕاستەوخۆ لە ڕێگای سەرکردەکانی گرووپ و هۆزە خودموختارەکانەوە جێبەجێ دەبوو. بەوەشەوە، لە سەدەی نۆزدەم دا وردەوردە قاجارەکان، وەک عوسمانییەکان، سیاسەتێکی بەناوەندیکردنیان دەست پێ کرد کە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردەکان (Koohi-Kamali, 1992, 171-2). لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم دا، بەناوەندیکردن زیادی کرد کە بووە هۆی دژەکردەوە لەلایەن کورد‌ـەوە. بەم شێوەیە، ئیمپراتۆریەتی قاجاریش کۆنتڕۆڵێکی کەمی بە سەر سەرۆک هۆزەکاندا هەبوو. گەرچی هەندێ هۆزی کورد گرێدراوێتی ئایینیی-سیاسییان لەگەڵ دەسەڵاتی هۆزی قاجار هەبوو، ئەوانی تر لەوانە شکاک و جاف تەنانەت تا سەرەتای سەدەی بیستەم ملکەچی دەسەڵاتی قاجار نەبوون.(٢٠) بەوەشەوە، لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی کورد لە دژی هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، عوسمانییەکان هەوڵیان دا کە بە بەکارهێنانی مەیلی پان-ئیسلامی و دژە-شیعە، ویست و داخوازییەکانی بزووتنەوەی کورد بەرەو قاجارەکان ئاڕاستە بکەن، قاجارەکانیش هەوڵیان دا بۆ بەکارهێنانی دژبەرە کوردەکان لە بەرانبەر عوسمانییەکان دا.

وەک ئاماژە کرا، زۆر میرنشینی کورد هەبوون. هەندێکیان، لە دەوروبەری سنووری نێوان دوو ئیمپراتۆریەتەکە، هاوپەیمانی خۆیان لەمیانەوە بۆ ئەویان دەگۆڕی، بەپێی گرێدراوێتی سیاسییان، بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین (Bruinessen, 1992, 50). بەوەشەوە، ئایین بەکارهێنرا لە دژی هەموو میرنشینەکان، بەتایبەتی لە سەردەمی ڕاپەڕینی چەندین ئەمارەتدا کە لە سەدەکانی ١٧ بۆ ١٩ بە هیوای سەربەخۆیی بوون.(٢١) وێڕای ڕاپەڕینی میرنشینەکان، دوڵەت-نەتەوەیەکی کورد پێک نەهات. پاساودانی ئایینیی بۆ سەرکوتی ئەوانە فاکتەرێکی گرنگ بوو. بۆ وێنە، پاشای کۆرە (میر محەمەد)، حاکمی میرنشینی سۆران، پاش کۆکردنەوە و تەیارکردنی هێزەکانی، سەربەخۆیی حکوومەتی ڕواندزی لە دەیەی ١٨٣٠ دا ڕاگەیاند. ئەو زۆر ناوچەی دەوروبەری بریتی لە برادۆست، حەسەنکێف، شنگال، کۆیە و ڕانیەی خستە سەر حکوومەتەکەی. پاشای کۆرە ئایینیی بوو و هیچ کارێکی بێ فەتوا و حوکمی زانا ئایینییەکان نەدەکرد. یاسای قورئان و شەریعەی بەڕێوە دەبرد. لە بەرانبەر میر محەمەد دا، عوسمانییەکان پەنایان بردە بەر ئایین و داوایان لە میر کرد کە شەڕ ڕاگرێت و ئاشتی لە نێوان موسڵمانەکان دا بپارێزێت. ئەم داواکارییە کاریگەر بوو لە سەر مەلاکان کە تەشەنەی مەعنەوی بەرچاویان لە ناو جەماوەری خەڵکدا هەبوو. مەلایەکی بەناوبانگ، مەلای خەتێ، کە زۆر لەلایەن میر محەمەد‌ـەوە ڕێزی لێ دەگیرا، لە وتاری هەینی دا لەسەر ناڕەوابوونی شەڕ لە دژی خەلیفە قسەی کرد و هێزەکانی میری دڵسارد کردەوە. مەلاکە فەتوایەکی دەرکرد کە دەبوا هەموو ئیمانداران جێبەجێ بکەن: “ئەو کەسەی کە لە دژی هێزەکانی خەلیفە شەڕ دەکات کافرە” (Nezan, 1993, 20; Zaki, 1931, V. 1 218-222 and V.2). بەم جۆرە، کاتێک عوسمانییەکان هێرشیان کردە سەر دەسەڵاتەکەی، بڕوای ئایینیی بووە هۆی ئەوەی کە لە دژی خەلیفە شەڕ نەکات. لەسەر گەڕەنتی مەلاکە و بۆ بەرگیری لە خوێنڕشتن لە نێوان موسڵمانان دا، ئەو خۆی دابەدەستەوە. بەوەشەوە، ئەو لە سێدارە درا.(٢٢) بە وتەی زەکی، ئەگەر ئەو بە ڕادەی شەریعەت، سیاسەتیشی ڕەچاو بکردایە، دەیتوانی سەرکەوێت (Zaki, 1931, 220-3).

عوسمانییەکان تەنانەت ئایینەکانی تریشیان بەکارهێنا. بۆ نموونە، کاتێک هەندێک میر، وەک بەدرخان بەگ، دەستیان کرد بە پتەوکردنی دەسەڵاتەکەیان، عوسمانییەکان بە دوای بیانوویەکدا بوون بۆ دەستێوەردان. بە گوتەی موری ڤان بێرگ (٢٠١٠)، دەقە سیریاکەکان (١٥٠٠-١٨٥٠) هەبوونی هەندێ کەمینەی ئایینیی لە نێو کورد دا لەوانە مەسیحییەکان، ئێزدیەکان و عەلەوییەکان پیشان دەدات. بۆیە ناکۆکی و ململانێ لە نێوانیاندا بە قازانجی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو. ململانێیەکە لە سەدەی نۆزدە دا بەوپەڕی گەیشت کاتێک مەسیحییەکان لە بزووتنەوەی فیودالیستی کورد لە دژی “بابی عالی” بەشدارییان نەکرد و ڕەتیشیان کردەوە کە لە جێی بابی عالی باج بەوان بدەن (بڕوانە: Murre-van den Berg, 2010, p 35-36; Nezan, 1993, 21). شەڕی بەدرخان لە دژی مەسیحییە نەستۆرییەکان لە ١٨٤٣ و ١٨٤٦ دا ڕێگەی خۆش کرد بۆ دەستێوەردانی عوسمانی (Olson, 1989, 2). لەکاتێکدا عوسمانییەکان پێشتر میر بەدرخان‌یان هاندابوو بۆ هێرش کردنە سەر نەستۆرییەکان ئەگەر ڕەتی بکەنەوە کە باجەکەیان بدەن، لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا کاردانەوەی بۆ ڕەتکردنەوەکەیان بووە هۆی دەستێوەردانی سیاسی ئەوروپا. پاشان بابی عالی لەوە لە دژی میر کەڵکی وەرگرت (Zaki, 1931, 226).(٢٣) لەڕاستیدا، بانگخوازە بیانییەکان نەتەنیا لەبەر ئامانجی ئایینیی بەڵکوو لەبەر ئامانجە سیاسییەکانیان پشتگیرییان لە مەسیحییەکان لە کوردستان دا دەکرد تاکوو ڕێگایەک بۆ تەشەنەکردنی دەسەڵاتە ئەوروپاییەکان لە ناوچەکەدا بکەنەوە (بڕوانە: Aubery, 1937, 178; Bruinessen, 1999).

سەرکوتی ڕاپەڕینی میرەکان بووە هۆی بەهێزبوونی ڕێبەرە ئایینییەکان و سەرهەڵدانی بزووتنەوە کوردییەکان بە سەرکردایەتی ئەوان (Olson, 1989, 4). دوا بە دوای لەنێوچوونی میرنشینە کوردەکان، بۆشاییەکە لەلایەن شێخە ئایینییەکانەوە، ڕێبەرانی تەریقەتە عیرفانییەکان، پڕ کرایەوە کە لە سەرتانسەری کوردستان دا بڵاوەیان کردبوو و لە ڕێگەی کاریزمای ئایینیی خۆیانەوە سنوورەکانی هۆزایەتییان تێپەڕاند بوو و ئەمەگداریی گشتییان بۆ کردەوەی سیاسی دەستەبەر کردبوو. بەم جۆرە، زۆربەی ڕاپەڕینەکانی کورد لە نێوان ١٨٨٠ بۆ دەیەی ١٩٧٠ لەلایەن ڕێبەرە ئایینییەکانەوە سەرکردایەتی کرا (Bruinessen, 1992, 51; McDowall, 1992, 15). ئیدی نۆرەی کورد بوو کە بە بەکارهێنانی ئایین دەوڵەتێک پێک بهێنێت. ئەوان لەڕاستیدا سیاسەتی ئایین لە بەرانبەر ئایینیان بەدواداچوون کرد. بەم شێوەیە، قۆناغی ئایینیی بزووتنەوەی کورد دەستی پێ کرد. شێخەکان لە ڕایەڵەی ڕێبازە عیرفانییەکان لەوانە نەقشبەندی و قادری لە سەرتانسەری کوردستانی گەورەدا بۆ تەشەنەکردن و وەجووڵەخستنی خەڵک لە دژی دەسەڵاتە ناوەندییەکان کەڵکیان وەرگرت (Bruinessen, 1992, 210-211). دوایین ڕاپەڕینی کورد لە سەدەی نۆزدە دا، بەڵام یەکەم بزووتنەوەی نوێی گرنگ بریتی لە کورد لە هەردوو دەوڵەتەکەدا، لە سەرەتای دەیەی ١٨٨٠ بە ڕێبەرایەتی ڕێبەری ئایینیی مەزن شێخ عوبەیدوڵای نەهری سەری هەڵدا کە هەردووکی عوسمانییە سوننەکان و قاجارە شیعەکانی کردە ئامانج.

شێخ عوبەیدوڵا بە ڕاشکاوی ئامانجی خۆی بۆ دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ ڕاگەیاند. ئەو وتی: “نەتەوەی کورد، خەڵکێکی جیاوازن. ئایینیان جیاوازە، یاسا و دابونەریتیان جیاوازە…” (Olson, 1989, 2). کەواتە، بێجگە لایەنی ئێتنیسیتی، یەکێک لە توخمەکانی نەتەوەی کورد بۆ ئەو ئایینی جیاواز بوو؛ زۆرینەی سوننەی شافعی لەسەر ڕێبازی عیرفانیی. ململانێی ئایینیی یەکێک لە سەرچاوەکانی ڕاپەڕینی شێخ بوو. وەکوو کوردێک، ئایینی خۆی لە دژی هەردووکی سوننەی تورک-تەوەری عوسمانییەکان و شیعەی قاجارەکان، هەروەها پلانە سیاسییەکانیان، پێناسە دەکرد. بۆ پاڵپشتی لەو لە موکریان دا شەڕی پیرۆزی (غەزای) لە دژی دەسەڵاتی شیعە ڕاگەیاند. هاوکات ئەم هەڵوێستە ئایینییەی ئەو لە دژی ڕووسیا بوو (Vali, 2003, 95; Hassanpour, 2003, 147; Zaki, 1931, 231-3; Avery et al, 1991, 730; Soleimani, 2018). بۆیە، گەرچی ئەو پەیوەندی کرد بە حوکمڕانە موسڵمانەکانی ترەوە لەوانە شەریفی مەککە و خەدیوی میسر بۆ بەدەستهێنانی پشتگیرییان (Nezan, 1993, 23)، دەوڵەتانی عوسمانی، قاجار و ڕووسیا لە سێ قۆڵەوە هێرشیان کردە سەری و لە کۆتاییدا ئەو گەمارۆ درا و شکست بە ڕاپەڕینەکەی هێنرا.

پاش سەرکوتکردنی بزووتنەوەکەی شێخ عوبەیدوڵا، دەسەڵاتی عوسمانی لە بەرانبەر قەیرانە نوێیەکانی لە سەدەی نۆزدەم دا، سیاسەتێکی پان-ئیسلامی بۆ یەکخستنی هەموو موسڵمانان بۆ پاراستنی ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی دەست پێ کرد. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم (1876-1909) سەرنجی تایبەتی بە ناوچە عەرەبزمانەکان دا کە لەوێنانەدا بووژانەوەخوازە عەرەبەکان چەمکە ئیسلامییەکانیان بە قازانجی ناسیۆنالیزمی عەرەبی ڕاڤە دەکردەوە. ئەو جەختی خستە سەر تایبەتمەندییە ئیسلامییەکانی نووسینگەکەی وەکوو خەلیفەی موسڵمانان و گرنگایەتی شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (Kedourie, 1992, 292; Soleimani, 2016).

سیستەمی عوسمانی “هەڕەشەی مەسیحی” لە ژێر ناوی شەڕ لەگەڵ ئەرمەنستان و ڕووسیا بەکار دەهێنا. لە ١٨٩١ دا عەبدولحەمید هێزێکی سوارچاکی تایبەتی کوردی لە نێو هۆزەکاندا به ناوی سوپای سوارەی حەمیدییە پێکهێنا کە نزیکەی هەموویان کورد بوون، بەڵام هەموو پلەدارەکانی سەرەوەی کۆلۆنێل (سەرهەنگ-عەقید) بۆ تورکەکان تەرخان کرابوو (White, 2000, 60). لە درێژەی سیاسەتی بەناوەندیکردن و تێکەڵکردندا و بۆ جێخستنیان لە سیاسەتی پان-ئیسلامیی عەبدولحەمید دا، حکوومەتی عوسمانی کەڵکی زۆری لە بانگەوازی پان-ئیسلامیستی وەرگرت بۆ ڕاکێشانی هۆزە کوردە سوننەکان، سەرۆکەکانیان و سەرکردە نەریتییەکان بۆ ناو سوپای حەمیدییە. سوپاکە سەرەتا لە ناوچەکانی هاوسنووری قەفقازی ڕووسیا دا جێگیر کرا کە کۆمەڵێکی بەرچاو لە خەڵکی مەسیحی-ئەرمەنیش تێیدا نیشتەجێ بوون (Nezan, 1993, 25). بێجگە ئەرکەکەی بۆ ئەمەگدارکردنی کورد بۆ خەلیفە، ئامانج لەوە کۆنتڕۆڵی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵیش بوو (Bruinessen, 1992, 185-186). گەرچی پێکهێنانی ئەو سوپایە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر قۆناغەکانی تری ناسیۆنالیزمی کورد هەبوو (Gunter, 2011, 4; Barkey & Fuller, 1998, 8)، بە پێکهێنانی ئەوە حکوومەت نەک هەر ویستی هاوسەنگی ناوخۆیی هێز لە کوردستان دا بگۆڕێت و تەشەنەی سەرکردە ئایینییەکان کەم بکاتەوە (Olson, 1989, 14)، بەڵکوو کوردیش تێوەگلێنێت لە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان لە ١٨٩٤ دا (Bruinessen, 1992, 42; Nezan, 1993, 13; Vali, 2003, 95). سیاسەتوانەکانی عوسمانی بە ئەنقەست کوردی سوننەیان لە دژی ئەرمەنییەکان بەکارهێنا (Olson, 1989, 9) بۆ هەڵخڕاندنی ململانێی نێوان هەردوولا، هەروەها بۆ پێکهێنانی قەڵشتێک لە نێوان کورد خۆیدا.

جگە لە ئەرمەنییەکان، کوردە عەلەوی و سوننە نا-حەمیدییەکانیش هەر بەو شێوەیە کرانە ئامانج (White, 2000, 61). لە سەدەی حەڤدەم تا نۆزدەم دۆخی عەلەوییەکان باشتر بوو، بەڵام بە هۆی سیاسەتی ئیسلامیستی نوێی عەبدولحەمیدی دووەم بارودۆخیان خراپ بوو و هەندێک بە زۆرەملێ توانەوە و گۆڕدران. پێکهێنانی سوپای حەمیدییە دوژمنایەتی نێوان کوردە سوننە و عەلەوییەکانی زیاتر کرد. سوپاکە هێرشی کردە سەر هۆزە عەلەوییەکان و دەستیان بەسەر زەوییەکانیاندا گرت. ئەم سیاسەتە ئیسلامیستییە دژایەتی عەلەوییەکان لەگەڵ خەلافەتی لێکەوتەوە. بۆیە، عەلەوییەکان هاوسۆزییان لەگەڵ کۆمیتەی یەکێتیی و پێشکەوتن (CUP)، حیزبی تورکانی لاو و کەمالیستەکان، هەبوو بۆ پشتگیری سێکولاریزم لە دژی خەلافەت (Kehl-Bodrogi, 2003, 56; Olson, 1989, 11). ئەمە فیرقەخوازی یان سێکتاریانیزمی لە نێو کورد دا زیاتر کرد و بووە هۆی زۆر کێشە لە داهاتووی بزووتنەوەکان و سیاسەتی کورد دا بە قازانجی تورک و حکوومەت. دوژمنایەتییەکە بۆ چەندین دەیە درێژەی کێشا؛ کاتێ کوردە سوننەکان لە بەرەی حکوومەتدا بوون، عەلەوییەکان دژبەر بوون، بەپێچەوانەوەش.

لە دوو دەیەی دوایی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، لەگەڵ لاوازبوونی “بابی عالی” و خەلافەت، دەسەڵات بە کردەوە لە دەست لاوانی ناسیۆنالیستی تورک دابوو و کاتێک یەکێتییتیخوازەکان لە ١٩٠٨ دا گەیشتن بە دەسەڵات ئەنجوومەن، بڵاوکراوە و خوێندنگە ناتورکەکانیان داخست (Nezan, 1993, 13). بەرەنجام، شێخە کوردەکان لەوانە عەبدولسەلام بارزانی و نور محەمەدی دهۆک داوای بەڕێوەبەرایەتییەکی جیایان کرد کە بەرپرسانی کورد بن، زمانە فەرمییەکەی کوردی بێت، باج بۆ مەبەستە خۆجێییەکان خەرج کرێت و یاسا کارگێڕییەکەی بەپێی شەریعەت بێت. کاتێک داخوازییەکانیان پشتگوێ خرا، لە ١٩١٤ دا شێخ عەبدولسەلام، شێخ تەها نەهری، مەلا سەلیم و عەبدولڕەزاق بەدرخان لە دژی “بەرپرسانی مولحید” ڕاپەڕین و داوای گەڕاندنەوەی شەریعەتیان کرد (بڕوانە: Macfie, 1998, 212). بەوەشەوە، شەڕی یەکەمی جیهانی دەرفەتێکی بۆ تورکەکان ڕەخساند کە لە ژێر ناوی بەرگری لە ئیسلام پلانی کوردەکان پووچەڵ بکەنەوە. ئەوان لە ماوەی شەڕی سەربەخۆیی تورکیا‌ـشدا لە هەستی پان-ئیسلامیستی کەڵکیان وەرگرت. زۆربەی کورد، وەک موسڵمان، بە ڕاگەیاندنی جیهادی خەلیفە و پاشان بانگەوازی ئەتاتورک بۆ پاراستنی موسڵمانەکان جووڵێنران (Bruinessen, 1992, 47).

لەو دوو شەڕەی سەرەوەدا، بە هۆی بانگەشەی پان-ئیسلامیستیی، ناوچەی کوردە عەلەوییەکان پڕ بوو لە ئاژاوە و بێ ئوقرەیی. بە هۆی بەڵێنییەکانی حکوومەت و ئەتاتورک لە ژێر ناوی برایەتی هەردوو گەلەکەدا و ڕەچاوکردنی خودموختاری بۆیان، کوردە سوننەکان لە شەڕەکاندا لەگەڵیان هاوکارییان کرد. لە یەکەم وتەبێژی خۆیدا لە پەرلەمانی نوێ لە ١٩٢٠ دا، ئەتاتورک باسی لەوە دەکرد کە پەرلەمان نوێنەری کۆمەڵگەی ئیسلامی یەکگرتوویە، نەک تەنیا تورک، یان تەنیا کورد، هتد. ئەو تەنانەت ئاماژەی بە حکوومەتی خودموختار بۆ کورد دەکرد لە هەر کوێ کە زۆرینە کورد بن (Barkey & Fuller, 1998, 9). سەرەڕای ئەوەش، داواکارییەکانی کورد لەسەر بنەمای پەیمانی سیڤەر لە ١٩٢٠ دا، قبووڵکراو لەلایەن کەمپی سوڵتانەوە لە ژێر گوشاری هاوپەیماناندا، لەلایەن حکوومەتی نوێی تورکیا بە ڕێبەرایەتی ئەتاتورک پشتیوانی لێ نەکرا، هەرچەندە پێشتر بەڵێنی جێبەجێ کردنی دابوو (Romano, 2006, 27). بۆیە، ڕاپەڕینی کۆچگیری کوردە عەلەوییەکان، بە سەرکردایەتی سەرۆک هۆزەکان، لە ١٩٢١ دا ڕوویدا، کە لەلایەن ڕێبەرانی ئایینییانەوە لەوانە سەید ڕەزا (سەرکردەی ڕاپەڕینەکەی تری دێرسیم لە ١٩٣٧ دا) پشتگیری لێ کرا. لەکاتێکدا هەندێ کوردی سوننە لەم ڕاپەڕینەدا بەشدار بوون، زۆربەیان بە هۆی کاریگەری سیاسەتی پان-ئیسلامیستیی حکوومەت، بەڵێنەکانی سەرکردە تورکەکان و ململانێی سوننە-عەلەوی، ئاماژەپێکراو لە سەرەوە، لەو ڕاپەڕینە پشتگیرییان نەکرد. بۆیە، ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا. کاتێک لە ژێر گوشاری ئەتاتورک دا مافی کورد لە پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) ڕەچاو نەکرا، خەلافەتیش هەڵوەشایەوە، ڕاپەڕینی نوێی کوردی سوننە بە ڕێبەرایەتی شێخ سەعید لە ١٩٢٥ دا سەری هەڵدا. بە هۆی هەبوونی فەرماندەرە پێشووەکانی سوپای حەمیدییە لە ڕاپەڕینەکەدا، نەتەنیا زۆرینەی عەلەوییەکان پشتگیرییان لێ نەکرد بەڵکوو هەندێ هۆزی عەلەوی لەڕاستیدا لە بەرانبەر ئەو ڕاپەڕینەدا ڕاوەستان (بڕوانە: Olson, 1989, 12 & 31-35). وێڕای سەرکوتی ڕاپەڕینی کۆچگیری، ئەتاتورک دیسانەوە لە ژێر ناوی سێکولاریزمدا کە تێیدا عەلەوییەکان پارێزراو بوون، ئەوانی بەرەو خۆی ڕاکێشا. بەرەنجام، لە بەرانبەردا، کوردە سوننەکانیش پشتیوانیان نەکرد لە ڕاپەڕینی کوردە عەلەوییەکانی دێرسیم لە ١٩٣٧ دا.

بە درێژایی سەردەمی ئیسلام، ڕووبەڕووبوونەوە ئایینییە-سیاسییەکانی دەسەڵاتە سیاسییە جیاوازەکان بە شێوەی جۆراوجۆر لەسەر کوردستان کاریگەر بوون، بەتایبەتی لە ڕێگای بەکارهێنانی سیاسی ئایین وەکوو ئامرازێک بۆ بەدەستهێنان و پاراستنی دەسەڵات. بە پێکهێنانی خەلافەتی ئیسلامی، سەرەتا عەرەبە موسڵمانەکان لە ڕێگەی شەڕی پیرۆز (جیهاد) لە دژی ساسانییە زەردەشتییەکان و ڕۆمییە مەسیحییەکان زۆر وڵاتیان، بە کوردستان‌ـیشەوە داگیر کرد. دوای گۆڕینی ئایینی گەلە جیاوازەکان، بێجگە لە سەردەمی مەغۆلەکان، کردەی شاراوەی ئیسلام یارمەتی خەلیفەکان و دەسەڵاتدارانی موسڵمانی دا بۆ یەکخستن و گرێدانی گەلە جۆراوجۆرەکان بە یەکترەوە لە ژێر ناوی ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی لە بەستێنی ئوممەی موسڵمان وەک یەک کۆمەڵگەی خاوەن باوەڕی هاوشێوە. ئەوان چەترێکیان پێک هێنا کە لە ژێریا هێما و ڕەمزە ئیسلامییەکان لەوانە ئوممە و خەلافەت دەیتوانی هەموو وڵاتان لەبەرگرێت. ئەمە بە توندی لەسەر بارودۆخی چاندیی و کۆمەڵایەتی-سیاسیی هەموو نەتەوەکان کاریگەر بوو. لەڕاستیدا، مۆدێلی سیاسی ئیسلام لەسەر بنەمای “هەبوونی تاقە زمانێکی لەڕاستیدا پیرۆز” (Hastings, 1999, 200) بوو کە لە ڕێگەی قورئانەوە بەشداری لە گشتگیرکردنی زمانی عەرەبی دا دەکرد. گەرچی جەخت لەسەر بێ لایەنی لە قورئان دا دەکرا، ئیسلام بە شێوەی نەخوازراوانە ئامرازی تواندنەوە و تێکەڵکردن لە قازانجی عەرەب بوو. ئەمە بە کردەوە خزمەتی عەرەبەکانی کرد و لە کۆتاییدا بوو بە بەشێک لە ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە سەدەی بیستەم دا.

پاش سەردەمی دێرین، زۆربەی کوردستان کەوتە ژێر دەسەڵاتی خەلافەت. بەوەشەوە، سەرەڕای کاریگەریی کۆمەڵایەتیی-سیاسیی، زۆربەی کورد زمان و چاند/کەلەپووری خۆیان پاراست. هەر لە قۆناغی یەکەمی خەلافەتی میراتییەوە، کورد وردەوردە بووژایەوە. حوکمڕانە کوردەکان و پاشان چەندین میرنشین و حکوومەتی کوردی لە کوردستان سەریان هەڵدا و پەرەیان سەند، بەتایبەت لە سەدەی دەیەمەوە کە دەسەڵاتی خەلیفەکان دابەزی. تەنانەت لە سەردەمی داگیرکاری مەغۆل دا هەندێ حکوومەتی کوردی مانەوە، بەتایبەت لە ڕێگەی بەیعەتدان بە داگیرکەرانەوە، هەندێ حکوومەتی نوێ پێکهاتن کە تا سەدەی نۆزدەم مانەوە. زۆربەی میرنشینەکان لە ژێر ناوی ئیسلام دا سەر بە خەلافەت بوون. بەوەشەوە، هەندێ حکوومەتی بەهێز ملکەچی هیچ سوڵتان و شایەک نەبوون. ئەوان دراوی خۆیان لێدا و وتاری نوێژی هەینی بە ناوی حوکمڕانەکانیانەوە دەدرا. هەروەها، هەندێ جار کورد بەشدار بوون لە دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی دا بۆ هەڵسووڕانی وڵاتانی تر بۆ نموونە دەوڵەتی سەربەخۆی ئەییوبییەکان. کورد هەبوونی سیستەمی پاشایەتی ئەزموون کرد، بۆ وێنە دەوڵەتی زەند (Bitlisi, 1597/2005; Nezan, 1993, 14; Bruinessen, 1992, 161-75; Jackson and Lockhart, 1986, 4).

لەگەڵ گەیشتنی ئیسلام تا سەردەمی عوسمانییەکان و سەفەوییەکان، جیهانی ئیسلام و کوردستان گەرچی لە ژێر چەتری دەسەڵاتە سیاسییە جیاوازەکانی وەک خەلافەت و دواتر ئیلخانییەکان بوون، بەڵام دابەش نەکرابوون لە نێوان زلهێزەکانی خاوەن ئایینی جیاواز. پاش قۆناغێکی درێژخایەن، بە سەرهەڵدانی عوسمانییە سوننەکان و سەفەوییە شیعەکان، دۆخێکی هاوشێوەی سەردەمی دێرین و شەڕی نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی ساسانی و ڕۆم دووپات بووەوە. ناکۆکییە ئایینییە-سیاسییەکان بە توندی کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ناوچەکە و بارودۆخی کۆمەڵایەتیی-سیاسیی کوردستان دانا. ئایین بەکارهێنرا بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات و پاشان بە یارمەتی هەستی ئایینیی، ڕێبەرانی ئایینیی و گۆڕینی ئایینی خەڵک، ئەوانە لە کوردستان دا تەشەنەیان کرد. حکوومەتە کوردییەکان بە ناچاری بەیعەتیان دەکرد لەگەڵ یەکێک لەو ئیمپراتۆریەتانە. زۆربەیان لە ڕێگەی ئایینەوە گرێدرابوون بە ئیمپراتۆریەتەکانەوە. عوسمانییەکان لە ئایینی هاوبەش واتە ئیسلامی سوننە کەڵکیان وەرگرت بۆ ڕاکێشانی زۆربەی خەڵکی کورد، کوردە سوننەکان و حکوومەتەکانیان. سەفەوییەکان و جێگرەکانیان لە ململانێی سیاسی نێوان کوردەکان و “بابی عالی” و ململانێی ئایینیی نێوان کەمینەی عەلەوی و عوسمانییەکان کەڵکیان وەرگرت. ئەوان هەوڵیاندا کە ئایینی سوننەی خەڵکەکە لە نێو سنووری دەسەڵاتی خۆیاندا بگۆڕن تاکوو ئەمەگدارییان بۆ خۆیان بەهێزتر بکەن و دیمۆگرافی کوردستان بگۆڕن. هەندێ جار، هەوڵیان دەدا کە لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە ئایینی والی میرنشینەکان بگۆڕن، وەک لە نموونە میرنشینی ئەردەڵان دا ڕوویدا. هەندێ حوکمڕان دۆخەکەیان قبووڵ کرد بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکەیان، تەنانەت ئەگەر بە ڕواڵەتیش بێت. ناکۆکی، لەشکەرکێشی و شەڕی نێوان هەر دوو ئیمپراتۆریەتەکە کە کوردستانیان وەک شەڕگە بەکاردەهێنا، زیانی زۆری گەیاند بە خاکەکە و خەڵکەکەی. لە کۆتاییدا، سیاسەتی بەناوەندیکردنی هەردوولا بە توندی پێکهاتەی سیاسی کوردستانی تێکدا.

دابەشکردنی کوردستان دواهاتی گرنگی شەڕەکان بوو. بەشی گەورەی کوردستان خرایە بندەستی عوسمانییەکان و هەندێ بەشیش بندەستی سەفەوییەکان، لەکاتێکدا کە هەندێکی تر لە نێوانیاندا دەستاودەستی دەکرد. ململانێیەکانی ئەو دوو دەسەڵاتە تەنانەت کاریگەری لەسەر پێوەندییەکانی نێوان میرنشینە کوردەکان هەبوو. ئەوانە لە دژی یەکتر شەڕیان دەکرد، یان لە یەکتر لە دژی ئەوانی تر پشتیوانییان دەکرد، یان پشتگیری یەکێک لەو دوو دەسەڵاتە گەورەیان هەبوو. بەوەشەوە، ئەم قۆناغەی میرنشینە کوردەکان، ناسراو بە سەردەمی زێڕین، ڕێگەی خۆش کرد بۆ بووژاندنەوەی چاند، زمان و نووسراوەی کوردی لەلایەن زانایانی ئایینییەوە. بەپێی بیردۆزیی هەیستینگز لەسەر نەتەوایەتی (١٩٩٩)، ناسیۆنالیزمی کوردی سەرچاوەی لەو سەردەمەدایە. هاوکات، حکوومەتە کوردییەکان گەشەیەکی بەرچاویان هەبوو. بەڵام لەگەڵ دامرکاندنی گرژییەکانی نێوان عوسمانییەکان و جێگرەکانی سەفەوییەکان، سیاسەتی بەناوەندیکردنیان دەست پێ کرد. لەگەڵ زۆربوونی بەناوەندیکردنەکە، ئەوان درێژەیان دا بە بەهێزترکردنی ئایینەکانیان بۆ داپۆشینی قەڵشتە کۆمەڵایەتییەکان، بەتایبەت قەڵشتە ئێتنۆنەتەوەییەکان. ئەمە زۆربوونی ڕاپەڕینی میرە کوردەکان بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لێکەوتەوە. هەردوو دەوڵەتەکە ڕاپەڕینەکانیان سەرکوت کرد. ئەوان مەلاکان و هەستی ئایینیی خەڵکیان لە دژی ڕاپەڕینەکان بەکارهێنا. لە بەرانبەردا، ڕاپەڕینی کورد بە ڕێبەرایەتی سەرکردە ئایینییەکان درێژەیان پێ درا.

لە کۆتایی سەدەی نۆزدەم و سەرەتای سەدەی بیست دا، بە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی جۆراوجۆر، دوژمنایەتی ئیمپراتۆریەتەکان جێی خۆی دا بە ڕووبەڕووبوونەوە ناسیۆنالیستییەکان کە بە شێوازێکی جیاواز ئایینیان بەکار دەهێنا. نووسەر لە نامیلکەیەکدا ئاورێکی داوەتەوە سەر ئەم ڕووبەڕووبوونەوانە. بەپێچەوانەی قۆناغەکانی پێشتر کاتێ کە سەرکردە کوردەکان بۆ پتەوکردنی دەسەڵاتی خۆیان زۆرتر هاوپەیمانییەتی چەکداری و ئایینیی-سیاسییان لەگەڵ یەکێک لە ئیمپراتۆریەتەکان پێک دەهێنا و هەندێ جار هاوپەیمانییەکەیان دەگۆڕا، لە سەدەی نۆزدە بەتایبەت لە دوایین دەیەکانیدا، ناسیۆنالیستە کوردەکان بە دوای دەوڵەتێکی سەربەخۆوە بوون. لەڕاستیدا، لە سەرەتای سەردەمی ئیسلام دا تاکوو سەرهەڵدانی پان-ئیسلامیزمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و پاشان پان-تورکیزم و سیاسەتەکانی دژە کوردی تورکە لاوەکان (١٩٠٨-١٩١٤)، گەرچی هەلی پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ زۆر نەتەوە، لەوانە کورد، نەڕەخسا، بەوەشەوە هەندێ مافی بەرابەری هاووڵاتێتی هەبوو (Bruinessen, 1992, 269). لە بەرانبەر گۆڕانکارییەکاندا، ئاگایی ناسیۆنالیستیی کورد زیاتر پەرەی سەند. هەروەها، سیاسەتەکانی پان-فارسیستی ڕەزا شا لە ئێران بووە هۆی زیاتر گەشەسەندنی ناسیۆنالیزمی کوردی. بۆیە، پاش لاوازبوون و ڕووخانی خەلافەت و سیستەمی پاشایەتی نەریتیی، دواتر سەرهەڵدانی دەوڵەتە نیمچە-مۆدێرنە بەناوەندیکراوەکان، ململانێیەکان بە شێوەی ڕووبەڕووبوونەوە ناسیۆنالیستییەکانی نێوان میراتگرانی ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و قاجار لە کوردستان دا درێژەی پێ درا. ئایینیش لە ڕووبەڕووبوونەوە نوێیەکاندا هەتاکوو ئێستاکە ڕۆڵێکی گرنگی گیڕاوە. سەرنەکەوتن لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردی دا بووە هۆی درێژپێدانی بزووتنەوەی کورد بەتایبەت بە شێوەی نوێ، سەرەتا بە ڕێبەرایەتی سەرکردە ئایینییەکان و دواتر حیزبە سیاسییەکان.

هەرچۆنێک بێت، ئەم توێژینەوەیە پیشان دەدا کە لە مێژووی ئیسلام دا هەتاکوو کۆتایی سەدەی نۆزدەم، سێ ئێتنۆنەتەوە -عەرەب، کورد و تورک- گرنگترین ڕۆڵیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گێڕاوە. ناکۆکییەکان و ڕکابەرایەتی سیاسی سەخت لە نێوانیاندا سیاسەتی ناوچەکەی بیچم دەدا. بەڵام لە کۆتاییدا لەکاتێکدا کە لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا عەرەبەکان و تورکەکان لە کردەی سیاسی ئایین زیاتر و سەرکەوتووانە کەڵکیان وەرگرت، لە نێو دەسەڵاتی قاجار دا بە هۆی شیعەگەرییەوە میراتی سیاسی قاجارە تورکمانەکان بۆ ناسیۆنالیستە فارسەکان بەجێما. پاش زاڵیەتی ناسیۆنالیستەکانی عەرەب، تورک و فارس (وەک یاریزانێکی سیاسی نوێ لە ناوچەکەدا)، لە گێڕانەوەی مێژووی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا کە زیاتر لە ژێر کاریگەریی ئەواندا بووە، ڕۆڵی کورد، سەرەڕای گرنگایەتی مێژوویی-سیاسیی، ئەوەندە بە ئەرێنی ڕەچاو نەکراوە -واتە وەک گەلێ کە شیاوی مافی سیاسی بێت. بەوەشەوە، ناکۆکییە مێژووییەکان لە پێکدادانەکانی نێوان ناسیۆنالیستە کوردەکان و ئەوانی تردا ڕەنگدانەوەی هەبووە و لەسەر سیاسەتی هاوچەرخی ناوچەکە کاریگەر بووە.

(١) ئەم وتارە وەرگێڕدراوی وتارێکە کە توێژینەوەکەی بە یارمەتی دامەزراوەی هۆڵەندی بۆ توێژینەوەی پێشکەوتوو لە زانستە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکاندا (NIAS) لە ساڵانی ٢٠١٩-٢٠٢٠دا جێبەجێ کراوە و پێشتر لە گۆڤاری ئیندۆنیزیایی بۆ مێژوو و چاندی ئیسلامی بەو ناونیشانەی خوارەوە بڵاو بووەتەوە، کە لێرەدا وێرای پێداچوونەوە و دەسکاری کوردییەکەشی بڵاو دەبێتەوە:

Mofidi, S. (2021), “Studying the Impact of Religio-Political Confrontations of Islamic Empires in Kurdistan (From the Beginning until the End of the Islamic Caliphate),” Indonesian Journal of Islamic History and Culture, Vol. 2 No. 1, pp. 1-49, https://doi.org/10.22373/ijihc.v2i1.830

(٢) پێڕەوانی ئایینی ئێزدی، ئایینێکی ڕەسەنی کوردی، بە ‘داسنی’ش ناسراون لەبەر ئەوەی کە لە دەوروبەری چیای داسنی ژیاون، هۆز و میرنشینێکیش بەوناوەوە هەبووە.

(٣) دامەزرێنەری دەوڵەتی ئەییوبییەکان، سوڵتان سەلاحەدین ئەییوبی بوو. ئەوان دەسەڵاتداری ناوچەیەکی بەرین بریتی لە سووریا و میسر بوون لە سەدەکانی ١٢ و ١٣ ز. دا. دواتر، نەوەکانیان دەسەڵاتداری میرنشینی حەسەنکێف بوون (بڕوانە: Bitlisi, 1597/2005; Bruinessen, 1992, 135; Zaki, 1931, 143).

(٤) زنجیرەدەسەڵاتدارانی بووەیهی و دەیلەمییەکان نەوەکانی خەڵکانێکی کۆنی کوردستان وەک کاردۆخییەکان بوون (White, 2000, 44). لەڕاستیدا، هەرێمی دەیلەمی (نێوان زاگرۆس، تەبەرستان و گیلان) بەشێکی گرنگی کوردستانی کۆن بوو بەجۆرێ کە بە وتەی مینۆرسکی (1972, 21 وەرگیراو لە White, 2000, 45) ئەوێ بریتی لە ئامەد/دیاربەکر، لەلایەن عەزود ئەلدەولەی دەیلەمی لە زنجیرە دەسەڵاتدارانی بووەیهی لە ٩٧٧ دا هێور کرایەوە. بە وتەی هەندێ توێژەر وەک مێهرداد ئیزەدی، هەندێک لە دەیلەمییەکان گەیشتن بە باکووری ئێرانی ئێستاکە. بۆیە ئەو ناوچەیە بە “دەیلەم”یش بانگ دەکرا (Izady, 1992, 91). هەرێمی دەیلەم ناوچەیەک لە خاکی ماد بوو کە دواتر بە هۆی نیشتەجێبوونی تورکەکان لە ئازەربایجان، لە کوردستان دابڕا. تەنانەت زمانەکانی ئێستا لەوێ، گیلەکی و تاڵشی، بە کوردییەوە نزیکن. دەیلەمییەکانی کوردستانی کۆن بە ئەگەرەوە باوباپیرانی کوردانی زازا بوون (Gunes, 2012, 13). ئێستاکە زازاکان لە باکووری کوردستان بە زاراوەی خۆیان دەڵێن دملی کە ئەگەری پێوەندییەک لەگەڵ دەیلەم پیشان دەدات (Olson, 1989, 95; White, 2000, 44-5). هەروەها، بووەیهییەکان خۆیان پێوەند دەدایەوە بە ساسانییەکان، کە لە باوباپیرانی کوردان بوون، پێوەندییەک لە نێوان بووەیهییەکان و کاکوییەکان هەبوو (بڕوانە پەڕاوێزی ژ. ٦) و هاوشێوەتی ئایینیی لە نێوان ئەوان و کوردە کاکەییەکانی ئێستادا هەیە.

(٥) بۆ نموونە، میرنشینییەکانی: شەددادییەکان (٩٥١-١١٧٥) لە ئاران و دڤین لە مادی سەرەوە، حەسنەوەی/بەرزەکانییەکان (٩٥٠-١٠١٥) لە هەمەدان و کرماشان، ئانازییەکان (٩٩١-١١١٧)، نەوەکانی حەسنەوییەکان لە کرماشان، ئیلام، دینەوەر و حەڵوان، ڕەوادییەکان (٩٥٥-١٠٧١ ز.) بنەماڵەیەکی بەکوردبوو (لە ڕێگەی تێکەڵبوون و هاوسەرگیری لەگەڵ زنجیرەدەسەڵاتدارانی هەزەبان) لە بەشێکی مادی سەرەوە، واتە ئازەربایجانی ئەوڕۆکە، کوردانی هەزەبان لە نیوەی یەکەمی سەدەی یازدە دا لە ئادیابین/هەزەبانی دێریندا بریتی لە گۆلی وان و ورمێ، مەروانییەکان (٩٨٣-١٠٩٦) لە ئامەد، ئەخڵات و مەلەزگر، عەیارییەکان/شازانجانییەکان (١٠٤٠)، ئەییووبییەکان (بڕوانە: پەڕاوێزی ژ. ٣)، کاکوییەکان (١٠٠٧-١٠٥١) لە بەشەکەی تری خاکی ماد لە هەمەدان و دینەوەرەوە بۆ ئەسپەهان/ئیسفەهان (بەپێی پێوەندییان لەگەڵ بووەیهییەکان و دەیلەمییەکان، هاوشێوەتی ئایینیی و ناو لەگەڵ کوردە یارسان/کاکەییەکان و شوێنی نیشتەجێبوونیان، ئەوان ڕەنگە پێوەندییان لەگەڵ کاکەییەکان هەبێت کە هێشتا وەکوو کۆمەڵێکی ئایینیی لە کوردستاندا دەژین)، ئەتابەگەکانی کاکویی (١٠٥١ بۆ ١١٤١) لە ئەسفەهان و یەزد، فەزلەوییەکان/کوردانی شوانکارە (١٠٣٠-١٣٥٥) لە شوانکارانی لوڕستان بە سەرکردایەتی ئەمیر فەزلویە کە لە بنەڕەتدا لە شام‌ـەوە هاتبوو، ئەتابەگەکانی لوڕی گەورە/هەزار ئەسپان (١٠٩٥-١٤٢٤)، زەنگنەکان/ئەتابەگەکانی لوڕی بچووک (ناسراو بە خورشیدی بەهۆی دامەزرێنەرەکەیەوە شوجاعەدین خورشیدی) (١١٧٤-١٥٩٨) لە خوڕماوا، لوڕستان (کە زۆر جار بەیعەتی خۆیان لە نێوان سەفەوی و عوسمانییەکاندا دەگۆڕا بەجۆرێ کە لە کۆتاییدا شا عەباس سەفەوی شاوێردی خانی سەرکردەیانی کوشت. دواتر نەوەکانی شاوێردی حکوومەتێکی بچووکتریان لە پشتکوی پاراست کە تا سەردەمی ڕەزا شای پەهلەوی مایەوە) (بڕوانە: Frye, 1975, 238-304; Boyle, 1968, 24-117 & 261; Zaki, 1931, v. 1, 131 140 and V. 2; Bitlisi, 1597/2005; Bruinessen, 1992, 161-75; Jackson and Lockhart, 1986, 4).

(٦) ڕێخەی زنجیرەدەسەڵاتدارانی ئەردەڵان دەکرێ بگەڕێندرێتەوە بۆ سەردەمی پێش ئیسلام و هەروەها مەروانییەکان. ئەوان بۆ ماوەی شەش سەدە و نیو تاکوو دەیەی ١٨٦٠ وڵاتی خۆیان بەڕێوەبرد. بۆ ماوەیەک تەنانەت سەربەخۆ بوون (لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی چواردە لە کۆتاییەکانی سەردەمی ئیلخانییەکانەوە تا سەرەتای سەردەمی سەفەوییەکان نزیکەی سەرەتای سەدەی شازدە) و دراویان لێدا و وتاری هەینییان بە ناوی دەسەڵاتدارانی خۆیانەوە خوێند (بڕوانە: Kurdistani, 1946, 5-6; Bitlisi, 1597/2005; Zaki, 1931, V.2). حکوومەتی درێژخایەن و بەردەوامی ئەردەڵان پێگەی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەهێزتر کرد، بەتایبەت لە سەردەمی خەسرەو خان و پاشان ئەمانوڵڵا خان ئەردەڵان، سەرکردەی بەهێزی کورد (١٨٠٠-١٨٢٤)، حکوومەتی قاجارەکان حەساوی بۆ دەکرد و بە گرنگییەوە ڕەچاوی دەکرد. ئەمانوڵڵا خان وەک کەسایەتییەکی دیار هەوڵی دا شێوازە ئەوروپییەکان بۆ ڕاهێنانی هێزەکانی بەکاربهێنێت (Avery et al, 1991, 151 & 172). هەرچەندە خەڵکی خاکی ئەردەڵان بە زۆرینە سوننە یان سەر بە ئایینە ڕەسەنە کوردییەکان بوون، لە سەردەمی سەفەوییەکانەوە، بنەماڵەی دەسەڵاتدارانی ئەردەڵان وردە وردە، و لە سەرەتاوە بە ڕواڵەت، لەبەر پێوەندی و هاوسەرگیری سیاسییان لەگەڵ حکوومەتە ناوەندییەکاندا بوون بە شیعە. ئەمە وردە وردە کاریگەریی خستە سەر خودموختارییان.

(٧) بەپێی هەندێ گێڕانەوە، باپیرە گەورەی سەفەوییەکان، شێخ سەفیەدین ئەردەبێلی (١٢٥٢-١٣٣٤) کورد بوو و ئایینەکەی وەک زۆرێک لە کوردی ئەو سەردەمە سوننەی شافیعی بوو (Bruinessen, 1992, 138). لەڕاستیدا، تا کاتی هاتنی تورکە سەلجووقییەکان لە سەدەی یازدە دا، خەڵکی “مادی ئاترۆپاتێن” (ئازەربایجانی ئەوڕۆکە) کورد بوون (Farrokh, 2011, 10). دواتر، ئەوان وردەوردە لەوێ سڕدرانەوە. شێخ سەفی پێوەندیی لەگەڵ کەسایەتییە کورد و سوننە-سۆفیییەکان لەوانە شێخ سەعدی هەبوو (بڕوانە پەڕاوێزی ژ. ١٦). ئەگەری ئەوەش هەیە کە ئەو و ڕۆڵەکانی پێوەندییان لەگەڵ کوردە یارسان/ئەهلی حەق/عەلیوڵڵاهی و عەلەوییەکان (هەروەها ناسراو بە قزلباش) هەبووبێت کە لەو کاتەدا کۆمەڵێکی گرنگی خاوەن ڕێبازی عیرفانی بوون. عەلی بن ئەبی تالیب، چوارەم خەلیفە لای سوننەکان و یەکەم ئیمامی شیعەکان، گرنگترین کەسایەتیی بووە بۆیان (ئایینی عەلەویی ئێستا لە باکووری کوردستان وێکچوونی لەگەڵ یارسان هەیە کە ئایینێکی ڕەسەنی کوردییە لە ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستان. هەردووکی ئەمانە ئایینگەلێکی تێکەڵ و نیمچە-ئیسلامن. گەرچی هەندێ لایەنی ئیسلامی شیعەیان هەیە، ئەوانە فیرقەیەکی شیعە نین وەک شیعەی عەلەوی لە سووریا، کە نزیکترە لە سوننە تاکوو شیعەی دوانزە ئیمامی. ئەوان لەلایەن هەردووکی سوننە و شیعەوە قبووڵ نەکراون. تەنانەت لە ئێران دا ئەوان پێوەندی باشتریان لەگەڵ سوننەکان هەیە تاکوو شیعەکان). کوردانی بوویە، یارسان و عەلەوی بیروباوەڕ و زاراوەی کوردی – گۆران و زازا – تاڕادەیەک هاوشێوەیان هەیە. ئەوان پێوەندییان بە دەیلەمییەوە هەیە (بڕوانە پەڕاوێزی ژ. ٤). هەروەها بەپێی هەندێ گێڕانەوەی تر سەبارەت بە سەفەوییەکان، بەتایبەت لە سەردەمی شا ئیسماعیل دا، لەلایەکەوە، وەک ‘سەیید’ ڕەچەڵەکی شێخ سەفی دەگەڕێتەوە بۆ عەلی و ئەو ڕەچەڵەکی عەرەبی هەبووە. لەلایەکی ترەوە، ئەو وەک تورکێک ناسێنراوە (بڕوانە: Jackson and Lockhart, 1986, 39, 195, 214, 620 & 630-3). ئەم جۆرە گێڕانەوانەی دوایی بە ئەگەرەوە زیاتر چیرۆکی سیاسین. بۆ نموونە، ئێسکەندەر بەگی مونشی لە پەرتووکەکەیدا سەبارەت بە مێژووی سەفەوییەکان، سەرەتا شێخ سەفی دەباتەوە سەر عەلی و پاشان وەک “تورکێکی گەنج/لاو” ئاماژەی پێ دەکات (Monshi, 2003, 9-12). دیارە مونشی وەک تورکمەنێک لە دیوەخانی سەفەویدا ڕوانگەیەکی سیاسی هەبوو.

(٨) قزڵباش باوەڕیان بە ئیمامەت و پاشایەتی ڕۆحی چوارەمین خەلیفە، عەلی و ڕۆڵە و نەوەکانی هەبوو. لەبەر ئەوەی کە سۆفییە سەفەوییەکان “پۆپە/تاجی حەیدەری”یان – تەقلەیەکی قووچەکی سووری جیاواز کە دوانزە چینی بە نیشانەی دوانزە ئیمامی شیعە هەبوو- دەکردە سەریان، بە “قزڵباش” ناسران. حەیدەر نازناوی عەلی و هەروەها ناوی باوکی شا ئیسماعیل بوو (بڕوانە: Howard, 2017, 78-9; Newman, 2006, 2; Jackson and Lockhart, 1986, 195 & 207; Abisaab, 2004, 8).

(٩) لەو کاتەدا، زۆرینەی شیعە لە سیاسەتدا بەشدارییان نەدەکرد و حوکمڕانی دەسەڵاتدارێکی شیعە لە سەردەمی نەبوونی ئیمامەکەیان ڕەت دەکردەوە. ئەوان هێما سیاسییە ئیسلامییەکانیان نەبوو، لەوانە وتاری هەینی کە لە سەرەتای ئیسلامەوە نیشانەی دەسەڵات و ڕەوایی/شەرعییەت بووە. سەفەوییەکان پێویستیان بە هێماکانی ڕەوایی پێدان هەبوو، لە چەشنی ئەوانەی کە دەسەڵاتدارە سوننەکان بەکاریان دەهێنان. بۆیە لە عاملییەکان کەڵکیان وەرگرت کە بەپێچەوانەی زانا شیعەکانی قەتیفی، بەحرەینی و عێراقی، هاوڕا بوون لەگەڵ شیعە وەک ئایینێکی دەوڵەتیی. سەفەوییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی عوسمانییەکان پێویستیان بە وەها شێوەیەک لە ئایینی شیعە هەبوو. بۆ سەلماندنی پێکهێنانی دەوڵەت و سەروەریی ئیمپراتۆریەتی خۆیان، ئەوان داکۆکییان لە ڕۆڵی کۆمەڵایەتی-سیاسیی توێژی مەلایان کرد و ڕێبازی عاملییەکانیان بەکارهێنا بۆ ڕاڤەی نوێ لە نەریت/سوننەت و دەرهێنانی ئاوەزمەندانەی فەرمانە یاساییەکان (ئیجتیهاد). ئیجتیهادی عاملییەکان لەسەر بەڕێوەبردنی وتاری نوێژی هەینی بووە هۆی بڕواداریی شیعە و سەروەریی و ڕەوایی دەسەڵاتدارانی شیعە. بەم شێوەیە ئایینی شیعە بۆ یەکەم جار کرا بە دامەزراوەیی و لەلایەن شاکانی سەفەوی سەرەتاییەوە گونجێندرا لەگەڵ دەوڵەتداریی (Abisaab, 2004, 4-21, 51, 139).

(١٠) بڕوانە:

“İdrisi Bitlisi kimdir?” Islamic Encyclopedia, retrieved 3/17/2020, at: https://sorularlaislamiyet.com/idrisi-bitlisi kimdir (2007/2016).

(١١) “دیتران/ئەوانی دی” بۆ کورد هەردووکی عوسمانییەکان و سەفەوییەکان (جێگرەکانیان بێجگە زەندەکان) بوون.

(١٢) کوڕی جانپۆڵا (میر عەلی) کە کوڕی قاسم کوردی لە کوردانی ئەییوبی بوو، حکوومەتی سەربەخۆی خۆی لە حەلەب دامەزراند. ئەو هێز و چەکداری جێی سەرنجی هەبوو و بە ناویەوە وتاری هەینی دەخوێنرا و دراو لێ دەدرا. ئەو هەوڵیدا کە پەیماننامە و پێوەندییەکانی دەرەوەی هەبێت. بەڵام لە شەڕی عوسمانییەکان لەگەڵیدا، لە کۆتاییدا بەزی و لە ١٦٠٧ دا حکوومەتەکەی ڕووخا (Zaki, 1931, 178-180). بەپێی گێڕانەوەی باو، گرنگترین زنجیرە بنەماڵە دەسەڵاتدارە درووزییەکانی ئێستا لە لوبنان و سووریا لەوانە خێڵی ”جونبەلات”، لە پاشماوەکانی ئەو کوردانەی ئەو کات بوون کە دواتر زمانیان گۆڕدرا بە عەرەبی. بە پێی هەندێ گێڕانەوەش کە وشەی ‘درووز’ دەبەنەوە سەر وشەی ‘دەرزی’ لە کوردی (درز و هەروەها دەرزی بەرگدووری) و فارسی (“درز” و هەروەها بەرگدوور) لە پاشناوی دامەزرێنەری ئایینی درووزی واتە محەمەد بن ئیسماعیل دەرزی، ئەگەری پێوەندی دامەزرێنەری ئەم ئایینە بە کوردەوە هەیە. هەروەها، دیارە هەندێ هاوشێوەتیش لە نێوان ئایینەکەیان، ئایینی درووزی، وەک ئایینێکی تێکەڵ، لەگەڵ هەندێ ئایین لە کوردەواری لەوانە عەلەوی و یارسانەکان هەیە.

(١٣) ئەمیر خانی یەکدەست یەکێک لە میرە بەناوبانگەکانی زنجیرە دەسەڵاتدارانی/خانەدانی برادۆست، لە نەوەکانی حەسنەوییەکان، لە دەوروبەری ورمێ لە سەردەمی شا عەباس یەکەم دا (١٥٨٨-١٦٢٩)، بوو. ئەو لە شەڕێکدا کە بۆ یارمەتیدانی عومەر خانی سۆران چووبوو، دەستێکی پەڕی. پێش ڕاپەڕینەکەی، شا عەباس دەستێکی زێڕینی (لەپ زێڕین) پێدا، بۆیە بەوە ناوبانگی دەرکرد. چیرۆکی خۆڕاگری لە قەڵای ‘دمدم’، ناوەندی دەسەڵاتەکەی، لە نێو کورداندا بەناوبانگە (Monshi, 2003, V. 2, 792; Zaki, 1931, 180).

(١٤) بڕوانە: پەڕاوێزی ژ. ٥.

(١٥) سووراو/سورخاب بەگی ئەردەڵان سەربەخۆیانە حکوومەتی کرد و هەندێکی تریان وەک تەیموور خان و هەڵۆ خان لەلایەن عوسمانییەوە پاڵپشتییان لێ کرا، لەکاتێکدا خان ئەحەمد خان لەلایەن سەفەوییەکانەوە پاڵپشتی لێ کرا.

(١٦) “هەزار ئەسپ” ناوی کوردی کوڕی دامەزرێنەرەکەیان بوو. وەک حوکمڕان، ئەوان ناوی حکومی “ئەتابەگ”یان هەبوو کە پێکهاتبوو لە وشەی کوردی “بەگ” واتە خوا/خاوەن، بە گوتەی نەبەز (2004, 24)، لەگەڵ “ئەتا” وشەیەکی تورکی یان عەرەبی کە لە سەردەمی سەلجووقییەکان‌ـەوە سەری هەڵداوە. لە پێوەندی لەگەڵ ئەتابەگانی بچووک (بڕوانە پەڕاوێزی ژ. ٥)، هۆزی زەنگەنە هێشتا لە کرماشان دا دەژین. لەبەر ئەوەی کە هەندێ کورد لە نێوان پارس و ئەهواز دا ژیاون، پێش ئەتابەگەکان و پاش ئەوانیش کوردەکان هەندێ جار حکوومەتی شیراز‌ـیان بە دەستەوە بووە. هەروەها، هەندێ چیرۆک پێوەندیی کوردەکان لە ناوچەکەدا پیشان دەدات، بۆ نموونە چیرۆکی شێخ سەعدی هەڵبەستوانی ناسراو کە لە سەردەمی ئەتابەگەکان لە سەدەی سێزدەم دا دەژیا (بڕوانە: Boyle, 1968, 594). گوتراوە کە باوکی سەعدی خەڵکی گوندی دەگاشێخان لە نزیک مەریوان بووە کە لە جوانڕۆ مەلا بووە. یەکێک لە ئەتابەگەکان بردوویە بۆ شیراز کە لەوێدا سەعدی لەدایک بووە. لە هەڵبەستێکدا بە پیتی ئەبجەد، ئەو ئاماژە بە ڕەچەڵەک و کوردبوونی خۆی دەکات. پەرتووکەکانی “گولستان” و “بووستان” پیشان دەدەن کە ئەو کوردی دەزانی. زۆرێک لە هەڵبەستە کوردییەکانی وردەوردە لەلایەن ئەوانەی پەرتووکەکانی ئەویان نووسیوەتەوە گۆڕدراون یان پەرتووکەکانی لەنێو چوون. هەروەها ئەو سوننەیەکی شافعی بوو کە نازناوی ‘شێخ’ بە ئەگەرەوە پێوەندی هەیە بە دانیشتووانی گوندە سەرەکییەکەیانەوە کە زۆربەیان شێخ بوون. پەرتووکەکانی هێشتاش لە حوجرەکانی کوردستان دا دەگوترێنەوە (نووسەر ئەم زانیاریانەی لە سەرچاوەی جۆراوجۆر بیستووە، بەتایبەت توێژەرانێک وەک مامۆستا محەمەد یوسف و ڕەئوف ڕەهنموون. مامۆستا محەمەد یوسف لە ڤیدیۆیەکیشدا ئەو باسە دەکات).

(١٧) ئەوان شەڕی یەکتریان دەکرد و خاکی بن دەسەڵاتی یەکتریان داگیر دەکرد. تەنانەت لە دەیەکانی ناوەڕاستی ئەم سەدەیەدا حەسەن عەلی خان والی ئەردەڵان لەلایەن سەلیم بەگ یەکێک لە سەرۆکە کوردەکانی بابانەوە کوژرا.

(١٨) میرنشینی ئەردەڵان، وەک ئاماژە کرا، گرنگترینی ئەمانە بوو کە وەک هاوپەیمانێک پێوەندییەکی کۆنی لەگەڵ هۆزی قاجار هەبوو. بە پیشاندانی هێزی خۆی، سەرەتا بە پەرەپێدانی خاکی بندەستی دەسەڵاتی خۆی بەرەو مەلایر و گوڵپایگان و پاشان ڕاگەیاندنی گوێڕایەڵی بۆ قاجارەکان، والی ئەردەڵان لەلایەن قاجارەکانەوە پشتگیری لێ کرا و بە سپاردنی هەرێمێکی دەسەڵاتی گەورەتر لە پێش بریتی لە ناوچەکانی سنوور/سونقوڕ و کولیایی دانی پێدا نرا. هاوپەیمانی قاجار-ئەردەڵان بەردەوام بوو و لە ڕێگەی پێوەندیی هاوسەرگیرییەوە بەهێزتر بوو. لەڕاستیدا، ئەوان سیاسەتی کۆنی هاوپەیمانییان بەدواداچوون کرد. هاوپەیمانی سیاسی حوکمڕانانی ئەردەڵان لەگەڵ سەفەوییەکان، ئەفشارییەکان، زەندەکان و قاجارەکان، هەروەها، ئایینی هاوبەشیان، بوو بە هۆی مانەوەی درێژخایەنیان. هاوکات، هۆزێکی بە ڕەچەڵەک کورد بە ناو شقاق (ئەگەری ئەوە هەیە کە بەشێکی دابڕاو و گۆڕاو لە هۆزی شکاک بووبێتن، ڕەنگە لەوانەی زووتر تێکەڵی قزڵباشەکان ببوون)، بە سەرکردایەتی سادق خان یارمەتی قاجارەکانی دا لە دامەزراندنی دەسەڵاتەکەیاندا. بەوەشەوە، دواتر سادق خان لە دژی قاجارەکان ڕاپەڕی، بەڵام لەلایەن فەتحعەلی شا‌ـوە سەرکوت کرا. جگە لەوەش، کوردەکان لە خۆراسان خاکی خۆیان کۆنتڕۆڵ دەکرد. ئەم ڕاگرتن و دەسەڵات پێ سپاردنانە لە ئاراستەی سیاسەتی قاجارەکاندا بوو بۆ دامەزراندنی تۆڕێک لە لایەنگر و هاوپەیمانەکانی لە نێو هۆزە ڕکابەرەکانیدا. لەکاتێکدا کە زەندەکان و ئەوانی تر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دا و کوردانی شکاک لە باکووری ڕۆژهەڵاتدا سەرکوت کران، سەرۆک هۆزی دونبولی کورد وەک حوکمڕانی خۆی و تەورێز دیاریی کرا (بڕوانە: Avery et al, 1991, 119-138 & 517; Kurdistani, 1946, 167; Zaki, 1931, 209).

(١٩) لە پاڵ والییەکاندا لە خۆرماوا، پشتکۆ (ئەوڕۆکە بەشێک لە پارێزگای ئیلام)، کرماشان و ئەردەڵان و هتد، هەندێک سەرۆک هۆزی کورد پێگەیەکیان هەبوو تاڕادەیەک هاوتای والی و حوکمڕانەکان کە تا سەدەی بیستەم و پێکهاتنی دەوڵەتی نیمچە-مۆدێرنی ئێران، خودموختاری خۆیان پاراست. لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم دا، بێجگە دوایین میرنشینی کورد، ئەردەڵان، کە تا ١٨٦٥ مایەوە (بڕوانە: پەراوێزی ژ. ٦)، لوڕستان لە سەردەمی سەفەوییەوە حکوومەتی نیمچە-سەربەخۆی خۆی پاراستبوو و لە ژێر دەسەڵاتی والی کرماشان دا بەردەوام بوو؛ والی پشتکۆ لە سەردەمی قاجار دا هەتاکوو ١٩٢٩ بە سەربەخۆ و نیمچە-سەربەخۆ مایەوە؛ بەشێک لە کرماشان تا ١٩٠٧ لەلایەن ئیلخانی کەلهوڕەوە بەڕێوە دەبرا. گرووپە کوردەکانی دەوروبەری ورمێ بە شێوەی خودموختار سنوورەکانی نێوان دوو دەسەڵاتی عوسمانی و قاجاریان دەبەزاند. لەڕاستیدا، لەو کاتەوە کە کوردستان لە نێوانیاندا دابەش کرابوو، هۆزە کوردەکان دانیان بە سنوورە دەسکردەکانی ئەو دەوڵەتانە لە کوردستان دا نەدەنا و تا سەرەتای دەیەی ١٩٢٠ بێ ڕەچاوکردنی سنوورەکان جموجووڵ و هاتوچۆی خۆیان درێژە پێ دا. هەروەها، تا ساڵەکانی ١٨٣١-١٨٣٢ گرووپە کوردەکانی خوراسان‌یش گوێڕایەڵی والی خوراسان نەبوون و ئەمارەتی قووچان خۆسەر/خودموختار بوو (بڕوانە: Avery et al, 1991, 144, 468, 512-4 and 520-1; Koohi Kamali, 1992, 172; Ghassemlou, 1993, 105; Zaki, V.2).

(٢٠) سەبارەت بە پێگەی خودموختاری هۆزی جاف، بڕوانە: Mousavi, 2013.

(٢١) لە ١٧١٦ دا، بەکر بەگ کوڕی سولەیمان لە دژی بەغدا ڕاپەڕی و بەزی. لە ناوەڕاستی سەدەی هەژدە دا، سولەیمان پاشا کوڕی خالید پاشا لە دژی بەغدا ڕاپەڕی. عەبدولرەحمان پاشای بابان چەندین جار لە سەرەتای سەدەی نۆزدە دا ڕاپەڕی و هەوڵی دا کە حکوومەتێکی سەربەخۆی گەورە پێک بهێنێت. محەمەد دەروێش پاشا لە وان بە شێوەی سەربەخۆیانە هەڵسوکەوتی لەگەڵ دەکرا و لە دەوروبەری ١٨١٨ دا دراوی لێدا. سمایل پاشای بادینان لە نزیکەی ١٨٣٥ دا سەربەخۆیانە حکوومەتی کرد، بەڵام گیرا و خرایە بەندیخانە (Zaki, 1931, 213-224). ڕاپەڕینی عەلی خان و جافر خانی شکاک لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە دا نموونەگەلێک لە ڕاپەڕینی کورد لە دژی قاجارەکان بوون (بڕوانە: Farrokh, 2011, 220).

(٢٢) لە کاتی ڕاپەڕینەکاندا، هەندێ میری کورد پاڵپشتییان لە سەرکردە ڕاپەڕیوەکان نەدەکرد. بۆ نموونە، سمایل پاشای بادینان یارمەتی پاشای کۆرەی نەدا، لەکاتێکدا هێزەکانی عوسمانی دواتر ئەویشیان لە نێو برد (Zaki, 1931, 235).

(٢٣) بەدرخان کە بوو بە میری جزیرە و بۆتان لە ١٨١٢ دا هەوڵی دا کە کوردەکان یەک بخات و سەربەخۆیان بکات. سەرەتا، ئەو عوسمانییەکانی بەزاند و سەربەخۆیی ڕاگەیاند. لە ١٨٤٢ دا بە ناوی خۆیەوە دراوی لێدا و بە سەر زۆر ناوچەی کوردستان دا لەوانە وان، سابڵاغ، ڕواندز، موسڵ، شنگال، شنۆ، ورمێ و دیاربەکر حوکمی کرد. بەرەنجام، بە هۆی خەیانەتی یەکێک لە خزمەکانی، ئەمیر عیزەدین، ئەو دۆڕا و گیرا. دواتر، لە سەردەمی شەڕی نێوان عوسمانییەکان و ڕووسیا دا، عوسمانییەکان زۆر موجاهیدیان لە کوردستان‌ـەوە کۆکردەوە و دوو لە کوڕەکانی بەدرخانیان، عوسمان و حوسێن کەنعان پاشا، وەکوو فەرماندەری ئەوانە دیاریی کرد. بە کەڵکوەرگرتن لەم دۆخە، کاتێک لە ١٨٧٩ دا گەڕانەوە کوردستان، ئەوان سەربەخۆیی خۆیان لە جزیرە ڕاگەیاند و لە شوێنەکانی تریش لەوانە جوولەمێرگ، ئامێدی، ماردین، نوسیبین تەشەنەیان کرد. عوسمان بوو بە ئەمیر و وتاری هەینی بە ناویەوە خوێنرایەوە، بەڵام لە کۆتاییدا، بە فێڵ و پیلان لە دانوستانەکاندا ئەوانیش گیران (Zaki, 1931, 226-228).

Abisaab, Rula Jurdi (2004), Converting Persia; Religion and Power in the Safavid Empire, London: I.B.Tauris & Co Ltd.

Al- Tabari, Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir (1970), History of the Prophets and Kings (Tarikh al-Rusul wa al-Muluk), reviewed by: Muhammad Abul Fadil Ibrahim, V. 4, Cairo; Dar al-Maarif.

Al-Dinawari, Abu Hanifa Ahmad ibn Dawud (1960), al-Akhbar al-Tiwal, investigation: Abdel-Moneim Amer, reviewed by: Jamal Al-Din Al-Shayal, Cairo: Arab Books Revival House, First Edition.

Al-Khalil, Ahmad Mahmoud (2011), The history of Kurd in Islamic Civilization, translated into Kurdish by Zirar Ali, Sulaimaniyeh; Paywand.

Andrew J. Newman (2006), Safavid Iran; Rebirth of a Persian Empire, New York; I.B.Tauris.

Asatrian, G. (2009). Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran & the Caucasus, Vol. 13, No. 1, pp. 1-57.

Aubrey R. Vine (1937), The Nestorian Churches, London: Independent Press.

Avery, Peter, Gavin Hambly and Charles Melville (ed.) (1991), From Nadir Shah to the Islamic Republic, The Cambridge History of Iran, in seven volume, volume 7, UK; Cambridge University Press.

Barkey, Henri J. and Graham E. Fuller (1998), Turkey’s Kurdish Question, USA: Rowman & Littlefield.

Bitlisi, Prince Sharaf al-Din (2005), The Sharafnama or the History of Kurdish Nation, 1597, English Translation and commentaries by M. R. Izady, California; Mazda Publisher.

Boyle, J. A. (ed.) (1968), The Saljuq and Mongol Period,The Cambridge History Of Iran, in seven volume, volume 5, UK; Cambridge University Press.

Bruinessen, Martin Van (1992), Agha, Shaikh and State, The Social and Political structures of Kurdistan, London and New Jersey: Zed Books.

Bruinessen, Martin Van (1999), “The Kurds and Islam,” Islamic Area Studies project, no. 13, Tokyo.

Cheriff Vanly, Ismet (1992), “The Kurds in Syria and Lebanon”. In The Kurds; A Contemporary Overview, Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), London; Routledge, pp. 143-170.

Colin Imber, The Ottoman Empire 1300-1650; the structure of power, third edition, RED Globe press, 2019.

Douglas A. Howard (2017), A History of the Ottoman Empire, UK; Cambridge University Press.

Farrokh, Kaveh (2011), Iran at War 1500-1988, UK; Osprey publishing.

Frye, R. N. (ed.) (1975), The Period from the Arab Invasion to the Saljuqs, The Cambridge History Of Iran, in seven volumes, volume 4, UK; Cambridge University Press.

Ghassemlou, A. R. (1993), “Kurdistan in Iran.” In Gerard Chaliand (ed.), A People without a country, The Kurds and Kurdistan, Olive Branch Press, 1993, pp. 95-121.

Gunes, Cengiz (2012), The Kurdish National Movement in Turkey; From Protest to Resistance, New York; Routledge.

Gunter, Michael M. (2011), The Kurds Ascending; the Evolving Solution to the Kurdish Problem in Iraq and Turkey, second edition, New York; Palgrave Macmilan.

Hassanpour, Amir (2003), “The Making of Kurdish Identity: Pre-20th Century Historical and Literary Discourses.” In Abbas Vali (Ed.), Essays on the Origins of Kurdish nationalism, Mazda Publisher, pp. 106-162.

Hastings, Adrian (1999), The Construction of Nationhood; Ethnicity, Religion and Nationalism, Cambridge University Press.

Inalcik, Halil (2000), The Ottoman Empire; the classical age 1300-1600, London; Phoenix.

Izady, Mehrdad (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Russak, Washington.

Jackson, Peter and Laurence Lockhart (eds.) (1986), The Timurid and Safavid Periods,The Cambridge History of Iran, in seven volume, volume 6, Cambridge University Press.

Kedourie, Elie (1992), Politics in the Middle East, New York; Oxford University Press.

Kehl-Bodrogi, Krisztina (2003), “Ataturk and the Alevis: A Holy Alliance?” in Paul J. White and Joost Jongerden (eds.), Turkey’s Alevi Enigma; A Comprehensive Overview, Leiden; Brill, pp. 53-69.

Koohi-Kamali, Fereshteh (1992), “The development of nationalism in Iranian Kurdistan”. In Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), The Kurds; A Contemporary Overview, London; Routledge, pp. 171-192.

Kurdistani, Mah Sharaf Mastoura, 1946, The History of Ardalan, reviewed by: Nasir Azadpour, Sine: Bahrami Publication.

Macfie, A.L. (1998), The End of the Ottoman Empire 1908-1923, London; Longman.

Maóz, Moshe (1999), Middle eastern Minorities between integration and conflict, The Washington Institute for Near East Policy.

McDowall, David (1992), “The Kurdish Question: A Historical Review”. In The Kurds; A Contemporary Overview, Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), London; Routledge, pp. 10-32.

Mousavi, Mohammad Mehdi, The Memory of Ihtsham al-Saltaneh, Tehran: Zavar, 2013.

Munshi/Turkman, Iskandar Beyg (2003). The History of Shah ‘Abbas the Great: Tarikh-e Alamara-ye Abbasi. Edited byIrajAfshar, Tehran; Amir Kabir Publication.

Murphey, Rhoads (1999), Ottoman Warfare 1500-1700, UK; UCL Press.

Murre-van den Berg, Heleen (2010), “Apostasy or a House Build on Sand; Jews, Muslims and Christians in East-Syriac Texts (1500-1850).” In Camilla Adang and Sabine Schmidtke (eds.), Contacts and Controversies between Muslim, Jews and Christians in the Ottoman Empire and Pre-Modern Iran, Wurzburg, 2010, pp. 223-244.

Nebez, Jemal (2004), The Kurds; History and Culture, Translated into English by: Hanne Kuchler, London: WKA Publications.

Nezan, Kendal (1993), “The Kurds under the Ottoman Empire.” In Gerard Chaliand (ed.), A People without a country, The Kurds and Kurdistan, Olive Branch Press, 1993, pp. 11-37.

Olson, Robert (1989), The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925, Austin; University of Texas Press.

Romano, David (2006), The Kurdish Nationalist Movement; Opportunity, Mobilization and Identity, Cambridge University Press.

Shafir, Nir (2019), “Moral Revolutions: The Politics of Piety in the Ottoman Empire Reimagined”, Comparative Studies in Society and History, 61(3), pp. 595–623. doi:10.1017/S0010417519000185

Soleimani, Kamal (2016), Islam and Competing Nationalism in the Middle East, 1876-1926. New York: Palgrave.

Soleimani, Kamal (2018), “A Kurdish Sufi Master and His Christian Neighbors.” Zanj: The Journal of Critical Global South Studies, vol. 2, no. 1, pp. 6–21.

Vali, Abbas (2003), “Genealogies of the Kurds: Constructions of Nation and National Identity in Kurdish Historical Writing.” In Abbas Vali (Ed.), Essays on the Origins of Kurdish nationalism, Mazda Publisher, pp. 58-105.

Vorhoff, Karin (2003), “The Past in the Future: Discourses on the Alevis in Contemporary Turkey,” in Paul J. White and Joost Jongerden (eds.), Turkey’s Alevi Enigma; A Comprehensive Overview, Leiden; Brill, pp. 93-109.

Ward, Steven R. (2009), Immortal; A Military History of Iran and Its Armed Forces, Washington D.C; Georgetown University Press.

White, Paul J. (2000), Primitive Rebels or Revolutionary Modernizers? The Kurdish National Movement in Turkey, Zed Books.

Yavuz, M. Hakan(2007), “Five Stages of the Construction of Kurdish Nationalism in Turkey”, in Charles G. MacDonald and Carole A. O’Leary, Kurdish Identity; Human Rights and Political Status, University Press of Florida, pp. 56-76.

Zaki, Muhammad Amin (1931), Kurd and Kurdistan, 3 volumes, Baghdad; Dar al-Salam publication.

مرۆڤ یان ژینگە، کامیان لە پێشتر دابنێین؟

2025-04-22T07:59:14Z

لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە، مرۆڤەکانی ئەم جیهانە دەستیان کرد بە گرنگییدان و ناسینی گرنگیی ژینگە و ئاسایشی ژینگەیی. هەر لەو ئانوساتیشەوە، توێژەر و ئەکادیمیسییەکان خەریکی تیۆریزەکردنی ژینگەی سروشتیمانن، بەتایبەتی لە پەیوەند بە چالاکییەکانی مرۆڤ و کاریگەرییەکانی لەسەر گۆڕان و تێکدانی ژینگە و کەشوهەوا. ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی تیۆری سەوزەکان (Green Theory).

تیۆری سەوزەکان بەگشتی گرنگی بە سیستەمی ژینگەیی دەدات و جەخت لەوە دەکاتەوە کە ژینگە لە مرۆڤ گرنگترە چونکە تەنها لە ژینگەیەکی تەندروست و پاکدا مرۆڤ دەتوانێت تەندروست بێت و تەمەنی خۆی و ژینگەکەی درێژتر بێت. بە واتایەکی دیکە، ئەگەر ئێمە، مرۆڤەکان، زیان بە سیستەمی ئیکۆلۆجیمان بگەیەنین، ئەوا لە بنەڕەتدا، زیان بە خۆمان، بە مرۆڤ، دەگەیەنین. بۆیە دەتوانرێت بڵێین تیۆری سەوز ئیکۆسەنتریکە، واتە بەچەقکردنی ژینگەیە، نەک مرۆڤسەنتەریک، بەچەقکردنی مرۆڤ. هۆکاری ئەم تێگەیشتنە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بەرژەوەندی و پێداویستییەکانی سیستەمی ئیکۆلۆجیی ئێمە لە پێشینەی مرۆڤایەتیدایە. لەم کورتە وتارەدا هەوڵ دەدەین بنەما سەرەکییەکانی تیوری سەوزەکان بخەیەنە ڕوو، هەندێکیش قسە لەسەر چارەسەرەکان بکەین لەمەڕ ئەو ئاڵەنگارییانەی ڕووبەرڕووی مرۆڤایەتیی بوونەتەوە لە پەیوەند بە ژینگەوە.

بەگشتیی دەتوانین بڵێین، تیۆری سەوزەکان چوار بنەمای بنەڕەتی هەیە:

یەکەم، مرۆڤ لەم دنیایەدا تەنیا نییە؛ لەپاڵ مرۆڤ ئیکۆسیستەمەکان شانبەشانی مرۆڤەکان بوونیان هەیە و دەبێت بپارێزرێن و ڕێزیان لێ بگیرێت بۆ ئەوەی ژیانێکی تەندروست و درێژخایەن بۆ هەردوولا مسۆگەر بکرێت.

دووەم، دەبێت پێشکەوتنە ماددییەکانی (پیشەسازیی، کشتوکاڵیی، تەکنۆلۆجیی، هتد) مرۆڤ بە بەردەوامیی لەگەڵ بەرژەوەندی و پێداویستییەکانی سیستەمی ئیکۆلۆجیدا بگونجێت.

سێیەم، کێشە ژینگەییەکان لە جیهانی ئێمەدا تەنیا بە ڕێگەی تەکنیکی، یان تەکنەلۆجی، چارەسەر ناکرێن؛ بۆیە پێویستیان بە گۆڕانکاری لە بەها و نۆرمەکانی مرۆڤدا هەیە کە ڕەچاو و خزمەت بە سیستەمی ژینگەییمان بکات. بۆ نموونە، کەم بخۆین، کەم سەرف کەین، کەم فڕێ دەین، کەم بکڕین، کەم بڕێژین، کەم، هتد.

چوارەم، سیستەمی ئیکۆلۆژی و سروشتمان، واتە ئەو شوێنەی کە مرۆڤی لێی دەژیت، دەبێت لە پێش بەرژەوەندییەکانی مرۆڤەوە بێت.

تیوری سەوزەکان، کە ژینگەی بە چەق کردووە و لەو ڕوانگەیەوە جیهان و ژینگە و مرۆڤ دەبینێت، ئەو باوەڕەیە کە ئیکۆسیستەمێكی تەندروست لە پێش مرۆڤەکان دادەنێت، چونکە پێی وایە ژینگە پێشمەرجە بۆ تەندروستی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ. بەبێ سیستەمێکی ئیکۆلۆجی تەندروست، مرۆڤەکان حەزبکەن یان نا ئەوە بە ناچاری کاریگەرییە خراپەکان هەست پێ دەکەن و دەبینن، ئەوە ئەگەر نەڵێین مرۆڤەکان بۆ هەمیشە لەناو دەچن.

بۆیە، بۆ ئەوەی تەندروست بین و زیاتر بژین، پێویستە بە زووترین کات دەست بکەین بە پاراستنی سیستەمی ئیکۆلۆجیمان. ئەمەش لەم قۆناغەی کە مرۆڤایەتی پێیدا ڕاگوزەر دەکات، هەتا زووە دەبێت بکرێت، تا درەنگ نەکەوتووە، دەبێت هەوڵ دەین کاریگەرییە خراپەکان وەرسوڕێنینەوە، هەڵگێڕینەوە. هاوکات، ئیکۆسەنتریزم پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە نابێت سیاسەتە ناوخۆیی و هەرێمیی و نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە پاراستنی ژینگە لەیەکتر جیابکرێنەوە، چونکە سیستەمی ئیکۆلۆجی هەموو هەسارەی زەوی دەگرێتەوە و دان بە سنوورە نێودەوڵەتییەکان نانێت کە لەلایەن دەوڵەتەکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە کێشراون. بۆ نموونە، هەوا و ئاو دەتوانن بەسەر سنوورەکاندا بڕۆن، بۆیە پیسکردنیان لە هەر بەشێکی ئەم جیهانەدا بە ناچاری کاریگەریی لەسەر ناوچەکانی دیکەش دەبێت. لەبەرئەوە، دەوڵەتەکان دەبێ بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکانیان وەلا بنێن و لە نزیکەوە هاوکاری و هەمئاهەنگی بکەن بۆ چارەسەرکردنی کێشە ژینگەییەکانی جیهان، کە پێویستیان بە چارەسەری جیهانیی هەیە، نەک ناوخۆیی.

تیوری سەوزەکان، ئیکۆسێنتریزم، ڕێک پێچەوانەی بەچەقکردنی مرۆڤ، واتە مرۆڤسەنتەریکە، کە باوەڕێکە مرۆڤ بە گرنگترین بوون لە جیهاندا دادەنێت و پێویستیی و ئارەزووەکانی مرۆڤە چاوچنۆکەکان بە پێش هەموو شتێک دەخات و جەخت لەسەر باڵادەستی مرۆڤ دەکاتەوە بەسەر هەموو لایەن و بوونەکانی دیکە لە جیهاندا، واتە لە سروشتدا.

لە کاتی باسکردنی تیۆری سەوز و گۆڕانی کەشوهەوادا، تیۆرەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە گۆڕانی کەشوهەوا پرسی ژینگەیی چارەنووسسازی ئەم قۆناغەیە مرۆڤایەتییە، کە بەهۆی پشتبەستنی زۆرمان بە سووتەمەنی بەردینی (فۆسڵفیول، واتە نەوت و بەنزین و دەرئاوێشتەکانی دیکە) دروست بووە.

لە کۆتاییدا، بە بڕوای تیۆریستەکانی سەوز، سەرەتا دەبێت بەها و نۆرمەکانمان بگۆڕین و بیانخەینە خزمەت سیستەمی ئیکۆلۆجی، ئەمەش بە قوربانیدان بە بەرژەوەندییە کورتخایەنەکانمان لە پێناو بەردەوامیی و بەرژەوەندییە درێژخایەنەکان و ژینگەدا.

گرووپێکی دیکە لە تیوریستە سەوزەکان باس لەوە دەکەن کە دەتوانرێت کێشەکانی ژینگە بە وەبەرهێنان لە تەکنەلۆجیا و پەرەپێدانی چارەسەری داهێنەرانە چارەسەر بکرێن کە لە هەمان کاتدا خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی مرۆڤ بکەن و سیستەمی ئیکۆلۆجیمان بپارێزن.

بەکورتی، سەوزەکان پێیان وایە، ئەگەر بمانەوێت وەک مرۆڤ بژین، پێش هەموو شتێک دەبێت ئەو ژینگەیە بپارێزین کە تێیدا دەژین چونکە وێرانبوونی ژینگە لەناوچوونی مرۆڤەکان بەدوای خۆیدا دێنێت. مرۆڤی عاقڵیش وشەیەکی بەسە.

ژینگە لە کلتوری کۆمەڵگە و پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی نەوەکانیدا

2024-12-22T11:53:57Z

مرۆڤ بەرهەمی پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەکەیەتی، واتە بەرهەمی ئەو سیستەمە پەروەردەییەیە،کە لە کۆمەڵگەکەیدا پێش لە دایکبوونی وەکوو قاڵبێکی کلتوری ئامادە کراوە، تا لەچوارچێوەیدا شێوە بگرێت. منداڵ کە لە دایک دەبێت،هیچ خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی مەعریفی، ئاوەز و هۆشیاری و بیروباوەوڕو ڕەفتاریی لەگەڵ خۆیدا ناهێنێت، جگە لە ئامادەباشیە بایۆلۆجی و جەستەییەکانی بۆ وەرگرتن (input) مەعریفە و داتا. ئیتر ئەوە کۆمەڵگە و ژینگەی دەورەوبەرو چوارچێوە کۆمەڵایەتییەکەیە هێما زمانی و جیهانبینی و باوەڕ و شێوازی بیرکردنەوە و بەها کلتورییەکانی لا دروست دەکات. فێری دەکات گرنگی بە چی بدات و گرنگی بە چی نەدات، چیی پیرۆزە و چیی پیرۆز نییە. بۆیە کۆمەڵگە دەتوانێت لە ڕێگای پەروەردە و فێرکردن و پێگەیاندنی کۆمەڵایەتییەوە، لە زەینی نەوەکانیدا دار و بەرد و خاک و ئاو و ئاسمان و زەوی و سامانی نیشتیمان پیرۆز بکات، هەموو ئەوانەی لەو جوگرافیایەدا دەژین ژینگەکەیان خۆش بوێت و پیسی نەکەن.

هەر کۆمەڵگەیەک فەلسەفەیەکی پەروەردەیی تایبەت بە خۆی هەیە، هەر فەلسەفەیەکی پەروەردەییش میتۆد و شێوازی لێکدانەوەی خۆی هەیە و لە چاوتێبڕین بۆ ئامانجەکانییەوە بابەت و ناوەڕۆک و میکانیزم و ڕێوشوێنە پەروەردەییەکانی دیاری دەکات. ئەگەرچی سەرەتای پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی لە خێزانەوە دەست پێ دەکات بەڵام قوتابخانە گرنگترین کەناڵی پەروەردەیی فەرمییە کە لەسەر بنەمای میتۆدی زانستی کار بۆ بونیادنانی کەسایەتی و ئاراستەکردنی تاکەکانی کۆمەڵگە و بەرهەمهێنانی مەعریفەی زانستی دەکات، شوێنی چەسپاندنی بەهاکانە لە زەینی تاکەکانیدا. بۆیە لە فەلسەفەی پەروەردەیی هەموو کۆمەڵگەکاندا ناوەڕۆکی بابەتە پەروەردەییەکان بریتین لە بەها لە پێشینەکانی کۆمەڵگە، ئەو بابەتانەی زۆر پێویستن و کۆمەڵگە بە گرنگ و پڕ بایەخیان دەزانێت. یەکێک لەو بابەتانە بریتییە لە ژینگە کە پەیوەندی بە ژیان و مان و نەمانی مرۆڤەکانەوە هەیە، دەبێ ژینگە یەکێک بێت لە بابەتە سەرەکی و بنچینەییەکانی هەر فەسەلسەفەیەکی پەروەردەیی لە کۆمەڵگەکاندا.

ژینگە ئەو شوێنەیە مرۆڤی تێدا دەژیت، بە کۆی ئەو بونەوەرە زیندو و نازیندوانەی کە لەو ناوەندە جوگرافییەدا هەن و کاریگەرییان هەیە لە ڕووی بایۆلۆجی و کۆمەڵایەتی و دەرونییەوە لەسەر مرۆڤ. ژینگە تەنیا شوێن نییە وەکوو پنتێکی جوگرافی بۆ حەوانەوەی مرۆڤ کە کاریگەری لەسەر خەسڵەتە بایۆلۆجیەکانی مرۆڤ هەیە، بەڵکوو سیستەمێکی کلتوری گشتگیریشە ڕەفتار و کەسایەتی مرۆڤەکان لە قاڵب دەدات. بۆیە چەمکی ژینگە مانایەکی زۆر فراوانی هەیە، لە ماڵ و خێزان و کۆڵان و گەڕەکەوە دەگرێتەوە تا گەردوون و تیشکی خۆر. هەموو ئەمانەش وا دەکەن کە مرۆڤەکان بە پێی ژینگەکانیان لە یەکتر جیا بکرێنەوە.

ئەگەر ژینگەی سروشتی کاریگەری بایۆلۆجی و سەرچاوە و کەرەستەی خاو بخاتە بەردەستی مرۆڤەکان ئەوا ژینگەی کلتوری و کۆمەڵایەتی هەموو ئەو فاکتەرانە دەگرێتەوە کە کاریگەریان لەسەر ڕەفتاری تاک هەیە، وەکوو بەهاو بیروباوەڕو ڕۆشنبیری و توخم و ڕەگەزە کلتورییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و دامەزراوەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان.

ژینگەی کۆمەڵایەتی کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ناسنامەی گرووپەکان و تاک و کەسایەتی و جیهانبینی و بیروباوەر و ئاراستە هزرییەکانی تاک و ڕەفتار و پێویستییەکانی، حەز و ئارەزووەکانی، توانا و خواستەکانی. بە گشتی، ژینگەی کۆمەڵایەتی ژیانی گرووپەکان دیاری دەکات، کارلێکی نێوان مرۆڤەکان و سروشتی پەیوەندیەکانیان دەگرێتەوە،چۆنیەتی ڕێکخستنی کۆمەڵگە و کاریگەریی لەسەر ژینگە و کاریگەری ژینگە لەسەر ئەم سیستەمە دیاری دەکات .

سەرەڕای گرنگی ژینگە و کاریگەرییە بایۆلۆجی و کۆمەڵایەتییەکانی، مرۆڤ کاریگەریی زۆری لەسەر ژینگە و تێکدانی سیستەمی ژینگەیی هەیە، بە جۆرێک لەم ساڵانەی دوواییدا، کاریگەرییەکانی مرۆڤ لەسەر ژینگە وەکوو هەڕەشەیەک مەترسیان خستوەتە سەر ئایندە و چارەنووسی خودی مرۆڤ خۆی و ژیان لەسەر گۆی زەوی بە گشتی. کۆمەڵگەی مرۆیی لەبەردەم بەرپرسیاریەتی پاراستنی ژینگە و هاوسەنگ ڕاگرتنی سیستەمی ژینگەییدا داناوە، کاریگەرییە نەرێنییەکانی مرۆڤ لەسەر ژینگە و تێکدانی سیستەمی ژینگەیی مەترسیان بۆ کۆی مرۆڤایەتی هەیە نەک ناوەندێکی دیاریکراو، چونکە ڕەگەزەکانی سیستەمی ژینگەیی پێکەوە بەستراو گرێدراون، پشت بە یەکتر دەبەستن، هەر گۆڕانکارییەک لە یەکێکیان بێت ڕەنگدانەوەی لەسەر کۆی سیستەمەکە و پێکهاتەکانی دەبێت. بۆ نموونە، گۆڕانی پلەکانی گەرما کاریگەریی زۆر گەورەی دەبێت لەسەر ژیانی ڕووەک و زیندەوەرانی ئەو ژینگەیە، دواتر گۆی زەوی بە گشتی چونکە یەک زنجیرەیەکی سیستەمی ژینگەیی پێکەوە گرێدراوە، سەرەڕای دووری ناوچەکان بەڵام کاریگەرییان لەسەر یەکتر هەیە.

لەم ڕوانگەوە هەندێک لە کۆمەڵگەکان پێداچوونەوەی قووڵیان کردووە لە بارەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ و ژینگە، لە ڕێگای کۆڕ و کۆبوونەوە و کۆنگرە و دەرکردنی یاسا و ڕێسا و پەروەردە و فێرکردن و هۆشیارکردنەوە و بەکارهێنانی کەناڵەکانی سۆشیال میدیا و چەندین ڕێگا و ئامراز و کەرەستەی دیکەوە کار بۆ ڕاستکردنەوەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ و ژینگە و دەستگرتن بە ڕەگەز و توخمەکانی ژینگەوە دەکەن.

یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پاراستنی ژینگە پەروەردە و فێرکردنە، چاندنی بەهای ژینگەییە لە زەین و جیهانبینی نەوەکاندا، بۆیە لەم سەردەمەدا کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان بە قووڵی کار لەسەر پەروەردەی ژینگەیی دەکەن و لە پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی منداڵەکانیاندا شوێنێکی ناوەندیی هەیە، بە تایبەت لە قۆناغی بنەڕەتیدا کە دواتر بەها ژینگەییەکان دەبێتە بەشێک لە خەسڵەت و تایبەتمەندی کەسایەتیان.

پڕۆسەی پەروەردە و فێرکردن، یان پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی بە مانا کۆمەڵناسییەکەی، پڕۆسەیەکی دوورودرێژ و ئاڵۆزە و تەواوی ژیانی مرۆڤەکان دەگرێتەوە، لە چرکە ساتی پێکهاتنی کۆرپەلە لە منداڵدانی دایک دەست پێ دەکات تا مردن، ڕاهێنان و خوگرتن و خواردن و خەوتن و پۆشین وبەکارهێنان و بەکاربردن و وێناکردن و ڕەفتار و کار و کاردانەوە و چالاکی و بیرکردنەوە و جیهانبینی و هەڵسوکەوت و مامەڵە و پەیوەندی و تەواوی جووڵە و کارلێک و زەین و مەزەندەکانی لە پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتیدا لای مرۆڤ دروست دەبن.

پەروەردەی ژینگەیی بەشێکە لەم پڕۆسە گشتگیر و فرەلایەنە کە تیایدا جەخت دەکاتە سەر چەمک و زاراوە و دەستەواژە ژینگەییەکان و بەها بۆ ژینگە دەگەڕینێتەوە. توخم و ڕەگەزە ژینگەییەکان دەپارێزێت و ڕێز و خۆشەویستی ژینگە لە زەینی نەوەکانی ئایندەدا دەچێنێت، تا پاراستنی ژینگە و بەکارهێنانی بە شێوەیەکی تەندروست دەبێتە بەشێک لە دابونەریت و کلتوری کۆمەڵگە.

لە ڕووی مێژووییەوە، پەوەردەی ژینگەیی چەمکێکی نوێیە، بۆ نزیکەی شەست حەفتا ساڵیک لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، لە ئەنجامی گەشەکردنی خێرای پیشەسازی و فروانبوونی داهێنانە تەکنۆلۆجییەکان سەری هەڵدا. زاراوەی پەروەردەی ژینگەیی بۆ یەكەمجار و لەسەر ئاستی جیهان لە شاری پاریس و لە 1948دا لە كۆنگرەی یەكێتی جیهان بۆ پارێزگاریكردن لە سروشت و دەورامەتە سروشتییەكان بەكارهات، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ گەشەکردن و بەرەوپێشچوونی ئاستی هۆشیاری دەربارەی ژینگە و مەترسی و کاریگەرییەکانی کێشە ژینگەییەکان لەسەر مرۆڤ.

ئەم هۆشیارییەش بەهۆی سێ چالاکی و ئاراستە یاخود ڕەوتی گرنگی پەروەردەییەوە گەشەی کردبوو؛ کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەنجامى کار و هەوڵى ئەو ڕەوتانەی لە سەرەتاكانى سەدەی ڕابردوودا سەریان هەڵدابوو، گرنگترین كارەكانیشیان بریتیبوون لە توێژینەوەکردن دەربارەی سروشت، پاراستنى ژینگە و پەروەردەی دەرەوەى خێزان، لە 1970 ڕێكخراوی یۆنیسكۆ پێشنیازی ئەوەی كرد كە لە پرۆگرامی خوێندندا پێویستە گشتاندن بكرێت بەوەی كە “چەمكی پەروەردەی ژینگەیی” بخوێندرێت. لەبەر تیشکی پێشنیازەكەی یۆنیسكۆ لەسەر ئاستی جیهان بایەخدان بە چەمك و بیرۆكەی “پەروەردەی ژینگەیی” لە پرۆگرامی خوێندندا زیاد کرا. بەڵام ئەوەی جێگەی نیگەرانی بوو، زیاتر بایەخ بە لایەنی زانستی لەسەر سروشت دەدرا و ڕۆڵی كاریگەریی مرۆڤ لە پیسكردنی ژینگە و بەرپرسیارییەتی لە پاراستنی ژینگەدا پشتگوێ خرابوو.

ئەوەی ئێستا لە پرۆگرامی خوێندنی پەروەردەی ژینگەیی ئاماژەی پێ دەدرێت بریتییە، لە چەمكێكی خوێندنی گشتگیر و لایەنە تەواوكارییەكانی ژینگەش لەخۆدەگرێت وەك ڕۆڵی لایەنی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسەتی نێوخۆ و نێودەوڵەتی.

مەبەست لە پەروەردەی ژینگەیی پەروەدەی فەرمییە، کە حکومەت و دامودەزگا و دامەزراوە فەرمییەکان ئەنجامی دەدەن، لە میانی میتۆدی زانستی و بەکارهێنانی ئامراز و کەرەستەی پێویست و دیاری کردنی ئامانجی ڕوونەوە پیادە دەکرێت، کە یەکێک لە ئامانجەکانی بریتییە لەوەی تاکێکی هۆشیار دروست بکات و توانای بڕیاردانی ئەقڵانی هەبێت لە کاتی مامەڵەکردنیدا لەگەڵ توخم و ڕەگەزە ژینگەییەکاندا.

ئامانجی پەرورەدەی ژینگەیی چارەسەرکردنی گرفتە ژینگەییەکانە، لە ڕێگای هۆشیارکردنەوە و پیشنیازکردنی ڕێگاچارەی گونجاو و پاراستنی کۆمەڵگە لە مەترسییەکانی پیسبوونی ژینگە.

لەم سەردەمەدا پەروەردەی ژینگەیی بۆ هەرێمی کوردستان یەکێکە لە بابەتە هەنووکەیی و زۆر پێویستییەکان، کە ئەرکی حکومەتی هەرێمی کوردستان‌ـە پەیڕەوی بکات، میکانیزمەکانی ئامادە بکات، چونکە له‌ كوردستان‌دا به‌ گشتی له‌ دوای 1991ـه‌وه‌ گۆڕانكاری ڕیشه‌یی له‌ شێوازی ژیان و په‌یوه‌ندییه‌كانی تاكی كوردستانی به‌ ده‌وروبه‌رو ژینگه‌ سروشتییه‌كه‌یه‌وه‌ ڕوویانداوه‌، بە تایبەتی دوای ٢٠٠٣ کرانەوەی هەرێمی کوردستان بەسەر جیهانی دەرەوە و ناردنە دەرەوەی نەوت و چالاکی بازرگانی و هاتنی كۆمپانیا بیانییه‌كان و هه‌ڵمه‌تی دروست كردن و دامه‌زراندنی كۆمپانیا ناوخۆییه‌كان و هاوردەکردنی ئۆتۆمبیل و موەلیدەی کارەبا،هتد، ده‌ستی پێكردووە.

بە پێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی هەرێم زیاتر لە دوو ملیۆن ئۆتۆمبێل لە هەرێمی کوردستان‌دا تۆمار کراوە، هەروەها به‌ پێی ئاماره‌كانی ژووری بازرگانی هه‌ولێر له‌ كوردستان‌دا 16039 كۆمپانیای خۆماڵی و 2552 كۆمپانیای بیانی هەیە. تەکنۆلۆجیا بە گشتی و گەشەکردنی خێرای شارەکان سیمای سروشتی کوردستانیان تا ڕادەیەکی زۆر گۆڕیوە.

بە پێی ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە ئەنجامی تێکچوونی سیستەمی ژینگەییدا، نەخۆشی زۆر ترسناک بڵاوبووەتەوە، ساڵانە تەنیا بە نەخۆشی هەوکردنی سییەکان نزیکەی ١٥ هەزار کەس لە هەرێمی کوردستان دەمرن. بۆیە پەروەردەی ژینگەیی و توندوتۆڵکردنی ڕێوشوێنەکانی پاراستنی ژینگە یەکێکە لە پێویستییەکانی ئەم قۆناغە.

سەرژمێریی، ونكردنی ناسنامە و پرسی كورد لە عێراق دا

2024-08-06T09:24:09Z

وابڕیارە لە 20 ی تشرینی دووەمی 2024، حكومەتی عێراق لەسەرتاسەری وڵاتدا، بە هەرێمی كوردستان-یشەوە سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان ئەنجامبدات.

سەرژمێریی دانیشتوان ئامرازێکی گرنگە بۆ حکومەتەکان بە ئامانجی دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان و پلاندانان بۆ داهاتو تا خزمەت بە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بکات.

لە مێژووی دەوڵەتی دروستكراوی عێراق لەلایەن بەریتانییەكانەوە، یەكەمجار سەرژمێریی گشتیی ئەنجامدراوە. لەڕاستیدا بۆ هەڵخەڵەتاندن ناوی گشتیی لێنراوە، ئەگیان لە 1920 دا، بە هیچ جۆرێك نەتوانراوە سەرژمێریی ڕاستەقینەی دانیشتوان بكرێت، تا ئەوكاتە باشووری كوردستان بە عێراق نەلكێنرابوو.

دەوڵەتی عێراق، لەو دەوڵەتانەیە كە سیاسەتە گشتییەكانی لەكەدار و جێی گومانن، چونكە بەگوێرەی قۆناغە جیاوازەكان هەر لەسەرەتای دروستكردنی دەوڵەتەكەوە، حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی كاریان لەسەر بەلاڕێدابردنی زانیاری و ژمارەكان لەڕێگەی خراپ بەكارهێنانییەوە كردووە. بۆ نموونە، ئەو ڕاپرسییە درۆینەی كە بۆ لكاندنی ویلایەتی موسڵ (باشووری كوردستان) لەژێر سەرپەرشتی لیژنەیەكی نێودەوڵەتی کە لە ١٩٢٥ دا ئەنجامیاندا.

لە جیهاندا حكومەتە شۆڤێنی و ڕەگەزپەرست و مەزهەبیی و ئایدۆلۆجیی داگیرکەر و نادیموكراتەكان، سەرجەم تواناكانی خۆیان لەڕێگەی دەسەڵاتە گشتییەكانەوە بۆ مەبەستی سیاسیی و نادیموكراتی و مەزهەبیی بەكاردەهێنن. لەم ڕووەوە حكومەتی عێراق چەندین هەوڵی شۆڤێنی و نادیموكراتی و داگیرکەرانەی هەیە. بۆ نموونە، لە پڕۆسەی بە عەرەبكردنی ناوچە كوردستان-ییەكاندا لە پارێزگاكانی نەینەوا، كەركووك، هەولێر، دیالە، كوت، سەڵاحەدین و ناوچەكانی دیكە، ئەگەر لە تۆماری سەرژمێریی دانیشتوان، كە حكومەتی عێراق هەر10 ساڵ جارێك ئەنجامی دەدا بڕوانین، ئەوا دەبینین لەو ناوچانەی كە دەوڵەتی عێراق مەبەستیەتی دیمۆگرافیەكەی بگۆڕێت، ژمارەی كورد بەردەوام كەمی كردووە. لە كۆتاییشدا ئەم سیاسەتە داگیرکاریی و نادیموكراتییە كە لەڕێگەی سیاسەت و دەسەڵاتە گشتییەكانەوە ئەنجامدراوە، بۆتە دیفاكتۆ و هەتا ئێستا نەتەوەی كورد باجی دەدات و نیوەی خاكی باشووری كوردستان بەو سیاسەتانە كەوتۆتە بەرمەترسی سڕینەوەی ناسنامە و گۆڕینی دیمۆگرافیا و داگیركردنی خاك و دەركردنی خەڵكە ڕەسەنەكەی.

سەرژمێریی ساڵی 2024، بە دروشمی “سەرژمێریی بۆ گەشەپێدان (التعداد للتنمیة) بەڕێوەدەچێت، بەمەشدا دیارە كە حكومەت ئەنجامەكانی سەرژمێریی بۆ مەبەستی داڕشتنی سیاسەتی گشتیی و بڕیاردان و پلانی ستراتیجیی و تەرخانكردنی سەرچاوەكانی وڵات و هەنگاوە كردەییەكان بەكاردەهێنێت. وەك لە ڕاگەیاندنی حكومەت بۆ سەرژمێریی هاتووە، مەبەست لەم سەرژمێرییە ئەوە نییە كە لە مادەی140 ی دەستوور بۆ ناوچە دابڕێنراوەکان (ئەوانەی پێیان دەڵێن ناكۆكی لەسەرەكان) ئەنجام دەدەرێت، بەڵكو بۆ گەشەپێدانە.

ئەگەر لە ڕوانگەی دۆخی ئێستای کوردستانیان لە عێراق دا بڕوانینە ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان، كە حكومەتی عێراق بۆ خۆدزینەوە لەڕاستییە مێژووییەكان پرسیاری (بۆکسی) “نەتەوە”ی لە سەرژمێرییەكەدا دانەناوە، بۆیە لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەكانی سەرژمێرییەكەوە، دەكرێت پێشبینی ونبوونی ناسنامە و دۆزی كورد لە عێراق دا بكرێت بە بیانوی گەشەپێدان و لەبەر ئەم هۆكارانەی خوارەوە:

یەکەم، سەرژمێرییەكە، هیچ ئاماژەیەكی فرەیی و ڕەچاوكردنی بنەمای فیدراڵی تێدا نییە.

دووەم، سەرژمێرییەكە، ڕەچاوی بنەمای گەشەپێدان “كە سیاسەتێكی پارێزگارانەی دەوێت” دەكات، نەك بنەمای مێژووی و نەتەوەیی و لەبەرچاوكردنی ستەمەكانی سەر نەتەوەی كوردستان.

سێیەم، ئەنجامدانی سەرژمێریی بۆ گەشەپێدان، قۆناغی ئاسایبوونەوەی ناوچە كوردستانییەكانی تێپەڕاندووە و هەر لەخۆیدا ئەنجامەكانی سەرژمێریی دەبێتە دیفاكتۆ، ئەمە بۆ كوردستانیان لە عێراق دا هەتا ئاستی لەناوچوون مەترسیدارە.

چوارەم، دابەشكردنی سەرچاوەكانی وڵات لەبەرئەنجامی سەرژمێرییەكەدا دەبێت، ئەمەش بارودۆخی ناوچەكانی زۆرتر زیانپێگەیشتو (الأكثر تضرراً) كە تایبەتمەندییەكی ناوچە كوردستانییەكانە لە عێراق دا و ساڵانە بودجەی سەرباریان بۆ تەرخان دەكرێت، دەخاتە دواوە.

پێنجەم، ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان لە 2024، لە واقیعێكی شێواو دایە كە پڕۆسەی ئاساییكردنەوە تێیدا ئەنجام نەدراوە و هاوسەنگی سیاسی و نیشتەجێبوون و ڕاستییە مێژوویەكان بوونی نییە. ئەم سەرژمێرییە بە فەرامۆشكردنی زانیاریی لەبارەی نەتەوەوە دەبێتە پێشینەیەكی خراپ بۆ لەباربردنی مادەی 140 و ئەو مەبەستەی بۆی دانراوە.

شەشەم، بە ڕەچاوكردنی پرسیارەكانی ناو فۆڕمی سەرژمێریی، ئەوە ڕوونە كە، پشكی داهاتی هەرێمی كوردستان لە دوای ئەنجامەكان بە ئاراستەی كەمكردنەوە دەچێت، ئەمەش لە ئەنجامی ئەو ئاستە لە خزمەتگوزاریی سەرەتایی كە لە هەرێمی كوردستان بەراورد بە عێراق هەیە.

لە ئەنجامی ئەم زانیارییانەی سەرەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە حكومەتی عێراق ئاراستەی پەراوێزخستنی بنەماكانی فیدڕاڵی لەڕێگەی پلانەكانی گەشەپێدان پەیڕەودەكات. بۆ نموونە، لە كۆی 1200 كیلۆمەتری “ڕێگەی گەشەپێدان” هەرێمی كوردستان ناكەوێتە هیچ پنتێكی ڕێگەكەوە، كە دەكرێت ئەمە بە پیلانی خنكاندنی هەرێمی كوردستان، دابنێین.

ئەوەی لەم بوارەدا دەكرێت زیاتر لەسەری بدوێین گۆڕینی پرسە سیاسییەكانی عێراق-ـە لەلایەن حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی-ـەوە، ئەویش بە گرنگیدان بە كێشە هاوچەرخەكان و وەلاوەخستنی پرسە مێژووییەكان. لەم بوارەدا هەم ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەوروپا، هەم دەوڵەتانی ناوچەكە و هەم هێزە مەزهەبییەكانی عێراق-یش پشتیوانی سودانی دەكەن، چونكە درێژەپێكێشانی پرسە مێژووییەكان و چارەسەرنەكردنی بە مەبەست، لایەنەكانی تا ئاستی بێئومێدبوون بردووە، بەجۆرێك كە پارتە سیاسییەكانی كوردستانیش بێدەنگن و هیچیان بۆ ئەنجامدانی سەرژمێرییەكی لەم جۆرە نقەیان لێوەنایەت.

بەڵكو بەپێچەوانەوە، لە ئەنجامی ناكۆكییە نێوخۆییەكانی نێوان پارتە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان بەتایبەت پارتی و یەکێتیی لە ئێستادا پێشبڕكێیەكی توند هەیە لەسەر بەعێراقیكردنەوە و تواندنەوەی هەرێمی كوردستان لەسەر هەموو ئاستەكانی سیاسی، سەربازیی، كارگێڕیی، تەنانەت لە سیاسەتە سیمبولیەكانی وەك ڕیش دانانی سیاسییەكان و بانگەشە ئاینییەكانیشدا.

هەر لەم بارەیەوە حكومەتەكەی سودانی، دەرفەتی لە كێشە هاوچەرخەكان، وەك: بێكاریی، هەژاریی، پیسبوونی ژینگە، داكشانی ئابووریی، كۆچكردن، گەنجان و تاد (كە كێشەی جیهانین) وەرگرتووە و پرسە سیاسییە-مێژووییەكانی فەرامۆش كردووە. ئەمەش وایكردووە كە پرسی كوردستان لەعێراق دا لەسەرەتاوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێتەوە. چیتر لەدوای سەرژمێریی باس لەوە ناكرێت كوێ ئەنفالكراوە؟ كوێ كیمیایی بەسەرداكراوە، كوێ كۆمەڵكوژكراوە؟ چ شار و گوندێك بەسەر خەڵكەكەیدا وێرانكراوە؟ بەڵكو پرسیاری سەرەكی ئەوە دەبێت: لە كوێ دەرفەتی كار كەمە؟ لەكوێ ئابووری لاوازە؟ لەكوێ كۆچكردن زۆرە؟ چەندین پرسیاری تری لەمجۆرە، كە ئەوكاتە دەبێت كوردستان، كێبڕكێ لەگەڵ زیقار و بابل و میسان و نەجەف بكات، لەكاتێكدا تائێستاش تەرمی كوڕ و كچە ئەنفالكراوەكانمان لەژێر خاكی ئەو پارێزگایانەدایە.

من نازانم چۆن سیاسییە كوردەكان، ئەگەر هەبن، بەوە ڕازی بوون لە فۆڕمی سەرژمێرییدا پرسیاری لەبارەی: گسكی كارەبا، قاپشۆر و جلشۆر و واتساپ و ڤایبەر و فەیسبوك و ئایپاد و لاپتیۆپ و بۆیلەر و سپلیت و سەلاجە و پایسکل هەبێت، بەڵام پرسیاری نەتەوە نەخرێتە ناو فۆڕمەكەوە؟ ئایا پرسی نەتەوەی كورد پایسكل و بۆیلەر و ئینتەرنێت و قاپشۆرە، یان خاك و داگیركاریی و ستەمی سیاسیی دەوڵەتی عێراق؟