Seko · سۆرانی

ژینگە لەنێوان یاسا و جێبەجێکردندا؛ پێویستیی چوارچێوەیەکی یاسایی نوێ

2026-06-07T11:19:56Z

پاراستنی ژینگە لە سەدەی بیست و یەکەمدا تەنها بابەتێکی سروشتی و ئاسایی نییە، بەڵکو بابەتێکی هەنووکەییە کە پەیوەندی بە تەندروستی، ئابووری، ئاسایشی خۆراک و پاراستنی مافەکانی نەوەکانی داهاتووەوە هەیە. هەر بۆیە زۆربەی وڵاتانی جیهان یاسا و سیاسەتەکانیان بەشێوەیەکی بەردەوام نوێ دەکەنەوە تا بتوانن وەڵامی مەترسییە نوێکان بدەنەوە. بەپێی هەندێک لە بنەما گرنگەکانی یاسا، وەک بنەمای “بۆ پێویستییە نائاساییەکان حوکمی تایبەت هەیە” و بنەمای “هیچ تاوان و هیچ سزایەک بوونی نییە مەگەر بە دەقی یاسا نەبێت”. یاسادانەر پێویستە هەموو کاتێک وەڵامی گونجاو بداتەوە بۆ هەڕەشە و مەترسییە نوێکان. پرسی ژینگەش لە هەرێمی کوردستان لەو بابەتانەیە کە پێویستی بە پێداچوونەوەی بەردەوام و چوارچێوەیەکی نوێی یاسایی هەیە. لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش پرسی ژینگە لە چوارچێوەی چەند یاسا و بڕیارێکدا ڕێکخراوە. لە هەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٨ەوە تا ئێستا چەندین یاسا، هەموارکردنەوەی یاسایی و بڕیاری تایبەت بۆ پاراستن و چاککردنی ژینگە دەرچووە. لەوانە یاسای پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠٠٨؛ یاسای دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٣)ی ساڵی ٢٠١٠؛ یاسای هەموارکردنەوەی ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠٢٢ و هەندێک یاسا و بڕیاری پەیوەندیداری تر. بەڵام دوای نزیکەی دوو دەیە لە دەرکردنی یەکەم یاسا، پرسیارێکی گرنگ هەیە؛ ئایا ئەم چوارچێوە یاساییانە هێشتان توانای وەڵامدانەوەی ئەو هەڕەشانەیان هەیە کە ڕوویان لە ژینگەی هەرێمی کوردستان کردووە؟ ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان ئێستا ڕووبەڕووی ژمارەیەک قەیرانی ژینگەیی بووەتەوە. لە بواری ئاو، وەک: وشکبوونی سەرچاوەکان، هەڵکشانی بێ سنووری ئاوی ژێرزەوی و کەمبوونەوەی ئاوی خواردنەوە، هەموویان مەترسییەکی گەورەیان دروست کردووە. لە بواری هەوا، وەک: پیسبوونی هەوا، سووتاندنی پاشماوەکان و هەڵکشانی گازی زیانبەخش کاریگەری خراپیان لەسەر تەندروستی هاووڵاتیان هەیە. لە بواری پاشماوە و ئاوەڕۆشدا، هێشتا شێوازی کۆکردنەوە و مامەڵەکردن لەگەڵ خۆڵوخاشاک و ئاوە پیسەکان لە ئاستی پێویستدا نییە. هەروەها کەمبوونەوەی ڕووبەری سەوزایی، تێکدانی دارستان و ناوچە سروشتییەکان، ئاگرکەوتنەوەی دارستان و پاوانەکان، پابەندنەبوونی هەندێک پرۆژەی نیشتەجێبوون بە پێوەرەکانی سەوزایی و مەترسییەکانی سەر ژیانی ئاژەڵە کێوییەکان و باڵندەکانیش بەشێکی دیکەی ئەم قەیرانە پێک دەهێنن. ئەمانەش کێشەگەلێکن کە لە زۆر حاڵەتدا یاساکانی ئێستا بە تەواوی وەڵامیان نادەنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشەی سەرەکی تەنها لە خودی یاساکاندا نییە، بەڵکو لە میکانیزمی جێبەجێکردنیشدایە، لە ئاستی هۆشیاری هاووڵاتییان، پلان و بەرنامەی حکومەت و ئامادەکاریی دامەزراوە پەیوەندیدارەکانیشدا دیارە. زۆربەی سزاکان لەگەڵ قەبارەی زیانە ژینگەییەکان ناگونجێن و هەندێک جار کاریگەری پێویستیان نییە. لە هەمان کاتدا دەزگا چاودێرییەکانیش هێشتا پێویستیان بە دەسەڵات، بودجە، تەکنەلۆجیا و کادری پسپۆڕ هەیە بۆ ئەوەی بتوانن یاساکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکەن. ژینگەی پاک تەنها بابەتێکی خزمەتگوزاری نییە، بەڵکو مافێکی بنەڕەتی هاووڵاتییە. بۆیە ئەرکی دەسەڵاتە گشتییەکانە کە ئەم مافە بپارێزن و ڕێگری لە هەر هەنگاوێک بکەن کە زیان بە تەندروستی مرۆڤ و سەرچاوە سروشتییەکان دەگەیەنێت. پاراستنی ژینگە لە ڕاستیدا پاراستنی مافی ژیان و مافی نەوەکانی داهاتووشە. بۆیە پێویستە پەرلەمانی کوردستان، کاتێک دەست بەکارەکانی دەکاتەوە، پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە یاساکانی ژینگەدا بکات و یاسایەکی نوێ و سەردەمیانە بخاتە بواری جێبەجێکردنەوە. هەروەها پێویستە سوود لە ئەزموون و شارەزایی پسپۆڕان، زانکۆکان، کۆمەڵگەی مەدەنی و ئەزموونی وڵاتانی پێشکەوتوو وەربگیرێت. ئەو یاسا نوێیە دەبێت سزادانی تاوانە ژینگەییە گەورەکان توندتر بکات، هەڵسەنگاندنی کاریگەری ژینگە بۆ هەموو پڕۆژە گەورەکان پێویست بکات، پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو و دارستانەکان بە شێوەیەکی ورد ڕێک بخات و دەسەڵاتی زیاتر بدات بە دەزگا چاودێرییەکان بۆ جێبەجێکردنی یاسا. ئایندەی هەرێمی کوردستان بە ئاستی پاراستنی ژینگەکەیەوە پەیوەستە. ئەگەر ئێستا هەنگاوی یاسایی و کارگێڕیی گونجاو نەنرێت، زیانەکانی داهاتوو تەنها ژینگە ناگرێتەوە، بەڵکو تەندروستی، ئابووری و ژیانی نەوەکانی داهاتووش دەگرێتەوە. هەر بۆیە کاتی ئەوە هاتووە ژینگە لە ئاستی دروشم و ئامۆژگارییەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی سیاسەتێکی گشتگیر و یاسایەکی سەردەمیانە و کاریگەر. پاراستنی ژینگە تەنها بەرپرسیارێتی حکومەت نییە، بەڵکو ئەرکێکی هاوبەشی تاک، خێزان، قوتابخانە، پەیمانگا، زانکۆ، کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیایە. هەروەها پێویستە سوود لە تەکنەلۆجیای نوێ، سیستەمی ڕیسایکلکردن، پاککردنەوەی ئاوەڕۆکان و بەرنامەکانی هۆشیاری ژینگەیی وەربگیرێت. ئەگەر ئێمە ئەمڕۆ ژینگە نەپارێزین، لە داهاتوودا ژینگە ناتوانێت ئێمە بپارێزێت؛ چونکە پاراستنی ژینگە، پاراستنی ژیان و ئایندەی نەوەکانی داهاتووە.

مرۆڤ یان ژینگە، کامیان لە پێشتر دابنێین؟

2025-04-22T07:59:14Z

لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە، مرۆڤەکانی ئەم جیهانە دەستیان کرد بە گرنگییدان و ناسینی گرنگیی ژینگە و ئاسایشی ژینگەیی. هەر لەو ئانوساتیشەوە، توێژەر و ئەکادیمیسییەکان خەریکی تیۆریزەکردنی ژینگەی سروشتیمانن، بەتایبەتی لە پەیوەند بە چالاکییەکانی مرۆڤ و کاریگەرییەکانی لەسەر گۆڕان و تێکدانی ژینگە و کەشوهەوا. ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی تیۆری سەوزەکان (Green Theory).

تیۆری سەوزەکان بەگشتی گرنگی بە سیستەمی ژینگەیی دەدات و جەخت لەوە دەکاتەوە کە ژینگە لە مرۆڤ گرنگترە چونکە تەنها لە ژینگەیەکی تەندروست و پاکدا مرۆڤ دەتوانێت تەندروست بێت و تەمەنی خۆی و ژینگەکەی درێژتر بێت. بە واتایەکی دیکە، ئەگەر ئێمە، مرۆڤەکان، زیان بە سیستەمی ئیکۆلۆجیمان بگەیەنین، ئەوا لە بنەڕەتدا، زیان بە خۆمان، بە مرۆڤ، دەگەیەنین. بۆیە دەتوانرێت بڵێین تیۆری سەوز ئیکۆسەنتریکە، واتە بەچەقکردنی ژینگەیە، نەک مرۆڤسەنتەریک، بەچەقکردنی مرۆڤ. هۆکاری ئەم تێگەیشتنە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بەرژەوەندی و پێداویستییەکانی سیستەمی ئیکۆلۆجیی ئێمە لە پێشینەی مرۆڤایەتیدایە. لەم کورتە وتارەدا هەوڵ دەدەین بنەما سەرەکییەکانی تیوری سەوزەکان بخەیەنە ڕوو، هەندێکیش قسە لەسەر چارەسەرەکان بکەین لەمەڕ ئەو ئاڵەنگارییانەی ڕووبەرڕووی مرۆڤایەتیی بوونەتەوە لە پەیوەند بە ژینگەوە.

بەگشتیی دەتوانین بڵێین، تیۆری سەوزەکان چوار بنەمای بنەڕەتی هەیە:

یەکەم، مرۆڤ لەم دنیایەدا تەنیا نییە؛ لەپاڵ مرۆڤ ئیکۆسیستەمەکان شانبەشانی مرۆڤەکان بوونیان هەیە و دەبێت بپارێزرێن و ڕێزیان لێ بگیرێت بۆ ئەوەی ژیانێکی تەندروست و درێژخایەن بۆ هەردوولا مسۆگەر بکرێت.

دووەم، دەبێت پێشکەوتنە ماددییەکانی (پیشەسازیی، کشتوکاڵیی، تەکنۆلۆجیی، هتد) مرۆڤ بە بەردەوامیی لەگەڵ بەرژەوەندی و پێداویستییەکانی سیستەمی ئیکۆلۆجیدا بگونجێت.

سێیەم، کێشە ژینگەییەکان لە جیهانی ئێمەدا تەنیا بە ڕێگەی تەکنیکی، یان تەکنەلۆجی، چارەسەر ناکرێن؛ بۆیە پێویستیان بە گۆڕانکاری لە بەها و نۆرمەکانی مرۆڤدا هەیە کە ڕەچاو و خزمەت بە سیستەمی ژینگەییمان بکات. بۆ نموونە، کەم بخۆین، کەم سەرف کەین، کەم فڕێ دەین، کەم بکڕین، کەم بڕێژین، کەم، هتد.

چوارەم، سیستەمی ئیکۆلۆژی و سروشتمان، واتە ئەو شوێنەی کە مرۆڤی لێی دەژیت، دەبێت لە پێش بەرژەوەندییەکانی مرۆڤەوە بێت.

تیوری سەوزەکان، کە ژینگەی بە چەق کردووە و لەو ڕوانگەیەوە جیهان و ژینگە و مرۆڤ دەبینێت، ئەو باوەڕەیە کە ئیکۆسیستەمێكی تەندروست لە پێش مرۆڤەکان دادەنێت، چونکە پێی وایە ژینگە پێشمەرجە بۆ تەندروستی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ. بەبێ سیستەمێکی ئیکۆلۆجی تەندروست، مرۆڤەکان حەزبکەن یان نا ئەوە بە ناچاری کاریگەرییە خراپەکان هەست پێ دەکەن و دەبینن، ئەوە ئەگەر نەڵێین مرۆڤەکان بۆ هەمیشە لەناو دەچن.

بۆیە، بۆ ئەوەی تەندروست بین و زیاتر بژین، پێویستە بە زووترین کات دەست بکەین بە پاراستنی سیستەمی ئیکۆلۆجیمان. ئەمەش لەم قۆناغەی کە مرۆڤایەتی پێیدا ڕاگوزەر دەکات، هەتا زووە دەبێت بکرێت، تا درەنگ نەکەوتووە، دەبێت هەوڵ دەین کاریگەرییە خراپەکان وەرسوڕێنینەوە، هەڵگێڕینەوە. هاوکات، ئیکۆسەنتریزم پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە نابێت سیاسەتە ناوخۆیی و هەرێمیی و نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە پاراستنی ژینگە لەیەکتر جیابکرێنەوە، چونکە سیستەمی ئیکۆلۆجی هەموو هەسارەی زەوی دەگرێتەوە و دان بە سنوورە نێودەوڵەتییەکان نانێت کە لەلایەن دەوڵەتەکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە کێشراون. بۆ نموونە، هەوا و ئاو دەتوانن بەسەر سنوورەکاندا بڕۆن، بۆیە پیسکردنیان لە هەر بەشێکی ئەم جیهانەدا بە ناچاری کاریگەریی لەسەر ناوچەکانی دیکەش دەبێت. لەبەرئەوە، دەوڵەتەکان دەبێ بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکانیان وەلا بنێن و لە نزیکەوە هاوکاری و هەمئاهەنگی بکەن بۆ چارەسەرکردنی کێشە ژینگەییەکانی جیهان، کە پێویستیان بە چارەسەری جیهانیی هەیە، نەک ناوخۆیی.

تیوری سەوزەکان، ئیکۆسێنتریزم، ڕێک پێچەوانەی بەچەقکردنی مرۆڤ، واتە مرۆڤسەنتەریکە، کە باوەڕێکە مرۆڤ بە گرنگترین بوون لە جیهاندا دادەنێت و پێویستیی و ئارەزووەکانی مرۆڤە چاوچنۆکەکان بە پێش هەموو شتێک دەخات و جەخت لەسەر باڵادەستی مرۆڤ دەکاتەوە بەسەر هەموو لایەن و بوونەکانی دیکە لە جیهاندا، واتە لە سروشتدا.

لە کاتی باسکردنی تیۆری سەوز و گۆڕانی کەشوهەوادا، تیۆرەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە گۆڕانی کەشوهەوا پرسی ژینگەیی چارەنووسسازی ئەم قۆناغەیە مرۆڤایەتییە، کە بەهۆی پشتبەستنی زۆرمان بە سووتەمەنی بەردینی (فۆسڵفیول، واتە نەوت و بەنزین و دەرئاوێشتەکانی دیکە) دروست بووە.

لە کۆتاییدا، بە بڕوای تیۆریستەکانی سەوز، سەرەتا دەبێت بەها و نۆرمەکانمان بگۆڕین و بیانخەینە خزمەت سیستەمی ئیکۆلۆجی، ئەمەش بە قوربانیدان بە بەرژەوەندییە کورتخایەنەکانمان لە پێناو بەردەوامیی و بەرژەوەندییە درێژخایەنەکان و ژینگەدا.

گرووپێکی دیکە لە تیوریستە سەوزەکان باس لەوە دەکەن کە دەتوانرێت کێشەکانی ژینگە بە وەبەرهێنان لە تەکنەلۆجیا و پەرەپێدانی چارەسەری داهێنەرانە چارەسەر بکرێن کە لە هەمان کاتدا خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی مرۆڤ بکەن و سیستەمی ئیکۆلۆجیمان بپارێزن.

بەکورتی، سەوزەکان پێیان وایە، ئەگەر بمانەوێت وەک مرۆڤ بژین، پێش هەموو شتێک دەبێت ئەو ژینگەیە بپارێزین کە تێیدا دەژین چونکە وێرانبوونی ژینگە لەناوچوونی مرۆڤەکان بەدوای خۆیدا دێنێت. مرۆڤی عاقڵیش وشەیەکی بەسە.

ژینگە لە کلتوری کۆمەڵگە و پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی نەوەکانیدا

2024-12-22T11:53:57Z

مرۆڤ بەرهەمی پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەکەیەتی، واتە بەرهەمی ئەو سیستەمە پەروەردەییەیە،کە لە کۆمەڵگەکەیدا پێش لە دایکبوونی وەکوو قاڵبێکی کلتوری ئامادە کراوە، تا لەچوارچێوەیدا شێوە بگرێت. منداڵ کە لە دایک دەبێت،هیچ خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی مەعریفی، ئاوەز و هۆشیاری و بیروباوەوڕو ڕەفتاریی لەگەڵ خۆیدا ناهێنێت، جگە لە ئامادەباشیە بایۆلۆجی و جەستەییەکانی بۆ وەرگرتن (input) مەعریفە و داتا. ئیتر ئەوە کۆمەڵگە و ژینگەی دەورەوبەرو چوارچێوە کۆمەڵایەتییەکەیە هێما زمانی و جیهانبینی و باوەڕ و شێوازی بیرکردنەوە و بەها کلتورییەکانی لا دروست دەکات. فێری دەکات گرنگی بە چی بدات و گرنگی بە چی نەدات، چیی پیرۆزە و چیی پیرۆز نییە. بۆیە کۆمەڵگە دەتوانێت لە ڕێگای پەروەردە و فێرکردن و پێگەیاندنی کۆمەڵایەتییەوە، لە زەینی نەوەکانیدا دار و بەرد و خاک و ئاو و ئاسمان و زەوی و سامانی نیشتیمان پیرۆز بکات، هەموو ئەوانەی لەو جوگرافیایەدا دەژین ژینگەکەیان خۆش بوێت و پیسی نەکەن.

هەر کۆمەڵگەیەک فەلسەفەیەکی پەروەردەیی تایبەت بە خۆی هەیە، هەر فەلسەفەیەکی پەروەردەییش میتۆد و شێوازی لێکدانەوەی خۆی هەیە و لە چاوتێبڕین بۆ ئامانجەکانییەوە بابەت و ناوەڕۆک و میکانیزم و ڕێوشوێنە پەروەردەییەکانی دیاری دەکات. ئەگەرچی سەرەتای پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی لە خێزانەوە دەست پێ دەکات بەڵام قوتابخانە گرنگترین کەناڵی پەروەردەیی فەرمییە کە لەسەر بنەمای میتۆدی زانستی کار بۆ بونیادنانی کەسایەتی و ئاراستەکردنی تاکەکانی کۆمەڵگە و بەرهەمهێنانی مەعریفەی زانستی دەکات، شوێنی چەسپاندنی بەهاکانە لە زەینی تاکەکانیدا. بۆیە لە فەلسەفەی پەروەردەیی هەموو کۆمەڵگەکاندا ناوەڕۆکی بابەتە پەروەردەییەکان بریتین لە بەها لە پێشینەکانی کۆمەڵگە، ئەو بابەتانەی زۆر پێویستن و کۆمەڵگە بە گرنگ و پڕ بایەخیان دەزانێت. یەکێک لەو بابەتانە بریتییە لە ژینگە کە پەیوەندی بە ژیان و مان و نەمانی مرۆڤەکانەوە هەیە، دەبێ ژینگە یەکێک بێت لە بابەتە سەرەکی و بنچینەییەکانی هەر فەسەلسەفەیەکی پەروەردەیی لە کۆمەڵگەکاندا.

ژینگە ئەو شوێنەیە مرۆڤی تێدا دەژیت، بە کۆی ئەو بونەوەرە زیندو و نازیندوانەی کە لەو ناوەندە جوگرافییەدا هەن و کاریگەرییان هەیە لە ڕووی بایۆلۆجی و کۆمەڵایەتی و دەرونییەوە لەسەر مرۆڤ. ژینگە تەنیا شوێن نییە وەکوو پنتێکی جوگرافی بۆ حەوانەوەی مرۆڤ کە کاریگەری لەسەر خەسڵەتە بایۆلۆجیەکانی مرۆڤ هەیە، بەڵکوو سیستەمێکی کلتوری گشتگیریشە ڕەفتار و کەسایەتی مرۆڤەکان لە قاڵب دەدات. بۆیە چەمکی ژینگە مانایەکی زۆر فراوانی هەیە، لە ماڵ و خێزان و کۆڵان و گەڕەکەوە دەگرێتەوە تا گەردوون و تیشکی خۆر. هەموو ئەمانەش وا دەکەن کە مرۆڤەکان بە پێی ژینگەکانیان لە یەکتر جیا بکرێنەوە.

ئەگەر ژینگەی سروشتی کاریگەری بایۆلۆجی و سەرچاوە و کەرەستەی خاو بخاتە بەردەستی مرۆڤەکان ئەوا ژینگەی کلتوری و کۆمەڵایەتی هەموو ئەو فاکتەرانە دەگرێتەوە کە کاریگەریان لەسەر ڕەفتاری تاک هەیە، وەکوو بەهاو بیروباوەڕو ڕۆشنبیری و توخم و ڕەگەزە کلتورییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و دامەزراوەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان.

ژینگەی کۆمەڵایەتی کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ناسنامەی گرووپەکان و تاک و کەسایەتی و جیهانبینی و بیروباوەر و ئاراستە هزرییەکانی تاک و ڕەفتار و پێویستییەکانی، حەز و ئارەزووەکانی، توانا و خواستەکانی. بە گشتی، ژینگەی کۆمەڵایەتی ژیانی گرووپەکان دیاری دەکات، کارلێکی نێوان مرۆڤەکان و سروشتی پەیوەندیەکانیان دەگرێتەوە،چۆنیەتی ڕێکخستنی کۆمەڵگە و کاریگەریی لەسەر ژینگە و کاریگەری ژینگە لەسەر ئەم سیستەمە دیاری دەکات .

سەرەڕای گرنگی ژینگە و کاریگەرییە بایۆلۆجی و کۆمەڵایەتییەکانی، مرۆڤ کاریگەریی زۆری لەسەر ژینگە و تێکدانی سیستەمی ژینگەیی هەیە، بە جۆرێک لەم ساڵانەی دوواییدا، کاریگەرییەکانی مرۆڤ لەسەر ژینگە وەکوو هەڕەشەیەک مەترسیان خستوەتە سەر ئایندە و چارەنووسی خودی مرۆڤ خۆی و ژیان لەسەر گۆی زەوی بە گشتی. کۆمەڵگەی مرۆیی لەبەردەم بەرپرسیاریەتی پاراستنی ژینگە و هاوسەنگ ڕاگرتنی سیستەمی ژینگەییدا داناوە، کاریگەرییە نەرێنییەکانی مرۆڤ لەسەر ژینگە و تێکدانی سیستەمی ژینگەیی مەترسیان بۆ کۆی مرۆڤایەتی هەیە نەک ناوەندێکی دیاریکراو، چونکە ڕەگەزەکانی سیستەمی ژینگەیی پێکەوە بەستراو گرێدراون، پشت بە یەکتر دەبەستن، هەر گۆڕانکارییەک لە یەکێکیان بێت ڕەنگدانەوەی لەسەر کۆی سیستەمەکە و پێکهاتەکانی دەبێت. بۆ نموونە، گۆڕانی پلەکانی گەرما کاریگەریی زۆر گەورەی دەبێت لەسەر ژیانی ڕووەک و زیندەوەرانی ئەو ژینگەیە، دواتر گۆی زەوی بە گشتی چونکە یەک زنجیرەیەکی سیستەمی ژینگەیی پێکەوە گرێدراوە، سەرەڕای دووری ناوچەکان بەڵام کاریگەرییان لەسەر یەکتر هەیە.

لەم ڕوانگەوە هەندێک لە کۆمەڵگەکان پێداچوونەوەی قووڵیان کردووە لە بارەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ و ژینگە، لە ڕێگای کۆڕ و کۆبوونەوە و کۆنگرە و دەرکردنی یاسا و ڕێسا و پەروەردە و فێرکردن و هۆشیارکردنەوە و بەکارهێنانی کەناڵەکانی سۆشیال میدیا و چەندین ڕێگا و ئامراز و کەرەستەی دیکەوە کار بۆ ڕاستکردنەوەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ و ژینگە و دەستگرتن بە ڕەگەز و توخمەکانی ژینگەوە دەکەن.

یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پاراستنی ژینگە پەروەردە و فێرکردنە، چاندنی بەهای ژینگەییە لە زەین و جیهانبینی نەوەکاندا، بۆیە لەم سەردەمەدا کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان بە قووڵی کار لەسەر پەروەردەی ژینگەیی دەکەن و لە پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی منداڵەکانیاندا شوێنێکی ناوەندیی هەیە، بە تایبەت لە قۆناغی بنەڕەتیدا کە دواتر بەها ژینگەییەکان دەبێتە بەشێک لە خەسڵەت و تایبەتمەندی کەسایەتیان.

پڕۆسەی پەروەردە و فێرکردن، یان پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی بە مانا کۆمەڵناسییەکەی، پڕۆسەیەکی دوورودرێژ و ئاڵۆزە و تەواوی ژیانی مرۆڤەکان دەگرێتەوە، لە چرکە ساتی پێکهاتنی کۆرپەلە لە منداڵدانی دایک دەست پێ دەکات تا مردن، ڕاهێنان و خوگرتن و خواردن و خەوتن و پۆشین وبەکارهێنان و بەکاربردن و وێناکردن و ڕەفتار و کار و کاردانەوە و چالاکی و بیرکردنەوە و جیهانبینی و هەڵسوکەوت و مامەڵە و پەیوەندی و تەواوی جووڵە و کارلێک و زەین و مەزەندەکانی لە پڕۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتیدا لای مرۆڤ دروست دەبن.

پەروەردەی ژینگەیی بەشێکە لەم پڕۆسە گشتگیر و فرەلایەنە کە تیایدا جەخت دەکاتە سەر چەمک و زاراوە و دەستەواژە ژینگەییەکان و بەها بۆ ژینگە دەگەڕینێتەوە. توخم و ڕەگەزە ژینگەییەکان دەپارێزێت و ڕێز و خۆشەویستی ژینگە لە زەینی نەوەکانی ئایندەدا دەچێنێت، تا پاراستنی ژینگە و بەکارهێنانی بە شێوەیەکی تەندروست دەبێتە بەشێک لە دابونەریت و کلتوری کۆمەڵگە.

لە ڕووی مێژووییەوە، پەوەردەی ژینگەیی چەمکێکی نوێیە، بۆ نزیکەی شەست حەفتا ساڵیک لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، لە ئەنجامی گەشەکردنی خێرای پیشەسازی و فروانبوونی داهێنانە تەکنۆلۆجییەکان سەری هەڵدا. زاراوەی پەروەردەی ژینگەیی بۆ یەكەمجار و لەسەر ئاستی جیهان لە شاری پاریس و لە 1948دا لە كۆنگرەی یەكێتی جیهان بۆ پارێزگاریكردن لە سروشت و دەورامەتە سروشتییەكان بەكارهات، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ گەشەکردن و بەرەوپێشچوونی ئاستی هۆشیاری دەربارەی ژینگە و مەترسی و کاریگەرییەکانی کێشە ژینگەییەکان لەسەر مرۆڤ.

ئەم هۆشیارییەش بەهۆی سێ چالاکی و ئاراستە یاخود ڕەوتی گرنگی پەروەردەییەوە گەشەی کردبوو؛ کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەنجامى کار و هەوڵى ئەو ڕەوتانەی لە سەرەتاكانى سەدەی ڕابردوودا سەریان هەڵدابوو، گرنگترین كارەكانیشیان بریتیبوون لە توێژینەوەکردن دەربارەی سروشت، پاراستنى ژینگە و پەروەردەی دەرەوەى خێزان، لە 1970 ڕێكخراوی یۆنیسكۆ پێشنیازی ئەوەی كرد كە لە پرۆگرامی خوێندندا پێویستە گشتاندن بكرێت بەوەی كە “چەمكی پەروەردەی ژینگەیی” بخوێندرێت. لەبەر تیشکی پێشنیازەكەی یۆنیسكۆ لەسەر ئاستی جیهان بایەخدان بە چەمك و بیرۆكەی “پەروەردەی ژینگەیی” لە پرۆگرامی خوێندندا زیاد کرا. بەڵام ئەوەی جێگەی نیگەرانی بوو، زیاتر بایەخ بە لایەنی زانستی لەسەر سروشت دەدرا و ڕۆڵی كاریگەریی مرۆڤ لە پیسكردنی ژینگە و بەرپرسیارییەتی لە پاراستنی ژینگەدا پشتگوێ خرابوو.

ئەوەی ئێستا لە پرۆگرامی خوێندنی پەروەردەی ژینگەیی ئاماژەی پێ دەدرێت بریتییە، لە چەمكێكی خوێندنی گشتگیر و لایەنە تەواوكارییەكانی ژینگەش لەخۆدەگرێت وەك ڕۆڵی لایەنی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسەتی نێوخۆ و نێودەوڵەتی.

مەبەست لە پەروەردەی ژینگەیی پەروەدەی فەرمییە، کە حکومەت و دامودەزگا و دامەزراوە فەرمییەکان ئەنجامی دەدەن، لە میانی میتۆدی زانستی و بەکارهێنانی ئامراز و کەرەستەی پێویست و دیاری کردنی ئامانجی ڕوونەوە پیادە دەکرێت، کە یەکێک لە ئامانجەکانی بریتییە لەوەی تاکێکی هۆشیار دروست بکات و توانای بڕیاردانی ئەقڵانی هەبێت لە کاتی مامەڵەکردنیدا لەگەڵ توخم و ڕەگەزە ژینگەییەکاندا.

ئامانجی پەرورەدەی ژینگەیی چارەسەرکردنی گرفتە ژینگەییەکانە، لە ڕێگای هۆشیارکردنەوە و پیشنیازکردنی ڕێگاچارەی گونجاو و پاراستنی کۆمەڵگە لە مەترسییەکانی پیسبوونی ژینگە.

لەم سەردەمەدا پەروەردەی ژینگەیی بۆ هەرێمی کوردستان یەکێکە لە بابەتە هەنووکەیی و زۆر پێویستییەکان، کە ئەرکی حکومەتی هەرێمی کوردستان‌ـە پەیڕەوی بکات، میکانیزمەکانی ئامادە بکات، چونکە له‌ كوردستان‌دا به‌ گشتی له‌ دوای 1991ـه‌وه‌ گۆڕانكاری ڕیشه‌یی له‌ شێوازی ژیان و په‌یوه‌ندییه‌كانی تاكی كوردستانی به‌ ده‌وروبه‌رو ژینگه‌ سروشتییه‌كه‌یه‌وه‌ ڕوویانداوه‌، بە تایبەتی دوای ٢٠٠٣ کرانەوەی هەرێمی کوردستان بەسەر جیهانی دەرەوە و ناردنە دەرەوەی نەوت و چالاکی بازرگانی و هاتنی كۆمپانیا بیانییه‌كان و هه‌ڵمه‌تی دروست كردن و دامه‌زراندنی كۆمپانیا ناوخۆییه‌كان و هاوردەکردنی ئۆتۆمبیل و موەلیدەی کارەبا،هتد، ده‌ستی پێكردووە.

بە پێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی هەرێم زیاتر لە دوو ملیۆن ئۆتۆمبێل لە هەرێمی کوردستان‌دا تۆمار کراوە، هەروەها به‌ پێی ئاماره‌كانی ژووری بازرگانی هه‌ولێر له‌ كوردستان‌دا 16039 كۆمپانیای خۆماڵی و 2552 كۆمپانیای بیانی هەیە. تەکنۆلۆجیا بە گشتی و گەشەکردنی خێرای شارەکان سیمای سروشتی کوردستانیان تا ڕادەیەکی زۆر گۆڕیوە.

بە پێی ڕاپۆرتەکانی وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە ئەنجامی تێکچوونی سیستەمی ژینگەییدا، نەخۆشی زۆر ترسناک بڵاوبووەتەوە، ساڵانە تەنیا بە نەخۆشی هەوکردنی سییەکان نزیکەی ١٥ هەزار کەس لە هەرێمی کوردستان دەمرن. بۆیە پەروەردەی ژینگەیی و توندوتۆڵکردنی ڕێوشوێنەکانی پاراستنی ژینگە یەکێکە لە پێویستییەکانی ئەم قۆناغە.