Seko · سۆرانی

چەند سەرنجێک بۆ “ئامانج غازی”

2026-07-31T15:00:18Z

نزیکەی مانگێک لەمەوبەر یادی ماڵئاوایی حەسەن زیرەک بوو. وەکوو هەموو ساڵێکیش زۆر نووسین دەربارەی ژیان و گۆرانییەکانی دەرکەوتنەوە، لە چەند شوێنێکیشدا، چین و توێژی جیاجیا کۆڕ و کۆبوونەوەیان بۆ ئەو یادە ئەنجامدا. لەناو ئەو چالاکییانەدا، ئامانج غازی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، بابەتێکی بە ناوی ˮحەسەن زیرەک شوناس و زایەڵەی نەتەوە و نیشتیمانێک“ بڵاوکردەوە، تێیدا چەند خەسڵەتێکی “زیرەک”ی باسکردووە. لە سەرەتای باسەکەدا هاتووە:

“موزیکی ڕۆژهەڵات لە خۆیدا هیچ توانایەکی دەربرینی نییە، بۆیە تەواوی ئەزموونی موزیکیی ئێمە تەنیا لە گۆرانیدا سنووردارکراوە، ئەگەر بە دوای موزیکی بێگەرددا بگەڕێیت، تەنیا ئارگیۆمێنتی بچووک و سووکی سەرەتایی دەدۆزیتەوە، کە بابەتێکی ئەوتۆ دەرنابڕن شیاوی باسکردن بێت و لە بنەڕەتیشدا هیچ پەیوەندییەکی بە گۆرانییەکانەوە نییە، سەرەڕای ئاسانیی تێگەیشتنیشیان، بچووکترین کاریگەری لەسەر بینەران جێناهێڵن، چونکە ئەم بابەتە بەبێ هۆنراوەی گۆرانییەکە، بە تەواوی بێدەسەڵاتە و ئامانجی خۆی ناپێکێت”.

ئەو بۆچوونەی مامۆستا ئامانج سەرنجی ڕاکێشام، تێگەیشتنی من ئەوەیە؛ ئامانج غازی بەراوردی نێوان گۆرانی کوری و موزیکی کلاسیکی ئەورووپا دەکات، یان بە شێوەیەکی گشتیتر بەراوردی نێوان موزیکی ڕۆژهەڵات و موزیکی کلاسیکی ئەورووپایی-جیهانی دەکات. لەبەرئەوەی موزیکی کلاسیکی ئەورووپایی یان جیهانی، تەمەنێکی ئەوەندە دێرینی نییە، تاوەکوو لە بنەچەوە ئەو ڕوانگەیەی لەسەر دابمەزرێت، بە واتایەکی دیکە، تەمەنی گۆرانی و موزیکی کوردی زۆر لە تەمەنی موزیکی کلاسیک کۆنترە، بۆیە لە ڕەگ و ڕیشەدا جیاوازیی بنەڕەتی و هۆکارەکانی دەرکەوتنیان هەیە، بەو پێیە دوو بابەت لە تای هەمان تەرازوودا داندراوە، کە بەراورد لە نێوانیاندا نەگونجاوە.

هەڵبەت لە بنەڕەتدا، ئەوەی بڵێت “موزیکی ڕۆژهەڵات لە خۆیدا هیچ توانایەکی دەربرینی نییە” تاوەکوو ئاستێکی زۆر دروستە، بەڵام ئەی ئەوەی توانای دەربڕینی هەیە کامەیە؟ پێم وایە مەبەستی موزیکی کلاسیکە. شاراوە نییە ئەوەی ناوی موزیکی کلاسیکی جیهانە لە سەدەی پازدە و شازدەدا دەرکەوتووە، کە کڵێسا دەستی گەورەی تێدا هەبووە، تاوەکوو بگاتە ئاستێکی باڵای دەربڕین و گوزارشتکردن لە هەستەکان. پێش ئەوەی موزیکی کلاسیک لە ئەورووپادا دەربکەوێت، بەهەمان شێوەی نەتەوەکانی ڕۆژهەڵات لەوێش موزیک هەر سادە بووە و نەیتوانیوە دەربڕینی ئاڵۆز بکات و هەستی گوێگر بجووڵێنێت. بەڵام لەو بابەتەدا، گرنگە بزانین بۆ وا بووە.

توێژینەوەکانی کۆکردنەوەی زانیاریی وردی کۆمەڵە ڕاوچییەکانی پێش دەرکەوتنی شۆڕشی کشتوکاڵ (مەزەندەی زانست وایە بەر لە ١١ هەزار ساڵ دەستی پێکردووە)، زانیاریی زۆرمان سەبارەت بە سروشتی موزیک لەو کۆمەڵە بچووکانەدا دەدەنێ. ئییەین مۆرلی Iaine Morley (٢٠١٣) لە پەڕتووکەکەی بە ناوی “موزیک لە پێش مێژوودا The Prehistory of Music”دا و لە بەراوردی نێوان موزیکی گەلانی بلاکفووت Blackfoot، ئاکا Aka، مبوتی Mbuti، پینتوپی Pintupi و یوپیک Yupik دا دەڵێت: موزیک لەناو ئەو گەلانەدا، تاوەکوو ئاستێکی بەرز تەنیا دەنگە، ئاوازەکان هەر لە دەنگی مرۆڤدا دەردەکەون، نەوەکوو لە ئامێری موزیکدا. ئامێرەکانیان لە دار و توخمی سروشتی دروست دەکەن، بۆیە بەڵگەی شوێنەواریان لە پاش بەجێ نامێنێت. لەبەرئەوە دۆزینەوەی شمشاڵە تەمەن ٤٠ هەزار ساڵییەکان لە ئەورووپا، نابێت وەکوو سەرەتا و بنەچەی موزیک تەماشای بکرێت، بەڵکوو ئەوە پێشکەوتنێک بووە لە نەریتێکی چەسپاوی دەنگ و موزیکدا دەرکەوتووە (Morley, 2013, pp. 29-31).

ئەو گەلانەی “مۆرلی” باسیان دەکات، موزیک و گۆرانییەکانیان لەسەر هەمان ڕێچکە و ڕێبازی باب و باپیرانی ماوەتەوە، گۆڕانێکی بەسەردا نەهاتووە، ئەوە بەڵگەیە بۆ ئەوەی تێ بگەین، کە موزیکی گەل و نەتەوەکانی جیهان تەنیا چەند سەدەیەکە گۆڕانی گەورەی بە خۆیەوە دیتووە، بەر لەوە هەموویان کەم و زۆر هەر هەمان خەسڵەتیان هەبووە. بیهێنە بەرچاوی خۆت موزیکی فارسەکان لەناو کۆشک و تەلارەکانیاندا چۆن بووە، وێنەکانی لە پەڕتووکی “ئەمیر حوسێن پوورجەوادی”دا هاتوون بە ناوی “موزیک لە ئێران لە سەدەی پازدە تاوەکوو سەدەی بیست”، کە باس لە موزیکی ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەکات، دەرخەری هەمان ڕاستین.

کەواتە وەکوو ئامانج غازی نووسیویەتی: “بۆیە ئێمە هێشتا لە قۆناغی گوێگرتنەوە نەگوێزراوینەتەوە بۆ قۆناغی گوێگرتنێکی دەروون ئامێز، هەموو خۆشیێکمان چێژێکی بەدەستهێنانی هەست و سۆزدارییەکی سنووردارە ، کە لە مۆنۆتۆنی ئەو ڕیتمەوە سەرچاوەی گرتووە و بانگهێشتمان دەکات بۆ پشوودانێکی کاتیی، نەوەکوو بیرکردنەوەیەکی هزریی قووڵ”، لێکدانەوەیەکی دروستە، بەڵام ئایا هەمان ئەو بۆچوونە بۆ هەموو شێوازەکانی ناو پانتایی موزیک و گۆرانیی کوردی دروستە؟ پێم وایە نەخێر.

ئەگەر بمانەوێت ئەو هەستە لە گۆرانییە سادەکاندا بدۆزینەوە، کە یەک دوو ڕستەی موزیک تاوەکوو کۆتایی گۆرانییەکە دووبارە دەبنەوە و تەنیا دەق تێیاندا دەگۆڕێت، بەڵێ هەستێکی جیاکەرەوەی نییە و وەسفەکەی ئامانج غازی دروستە، بەڵام ئەی ئەو هەستە چۆنە، کاتێک گوێ لە مەقامێکی خاوکەر یان خورشیدی گەرمیان دەگریت؟ لەوێدا ڕەنگە زۆربەمان لە دەق و وشەکان ورد نابینەوە، ئەوەی مووی لەش گیڤ دەکەنەوە دەنگ و ئاوازەکەیە. مەقامەکە وەکوو دەق بایەخێکی گەورەی نییە و جوانیناسیی هونەری موزیکی تێدا نییە، جوانییەکە و هەستەکە ئاوازی مەقامخوێندنەکە هەڵیگرتووە. لەوێدا، ئاوازەکە بەبێ هەبوونی چەند کەمان و دابەشکردنی ئەکادیمیانەی پێوەست بە موزیکی کلاسیک، هەست دەجووڵێنێت و کاریگەریی خۆی هەیە. خۆ هەمان بۆچوون و لێکدانەوە بۆ دەنگبێژی دروستە، گوێ لە دەنگ و ئاوازی شاکرۆ و حوسەینۆ بگرە، ئەگەر هیچیش لە دەق تێنەگەی، هەستت دەجووڵێنێت، هۆڕە و سیاچەمانەش بەهەمان شێوە. لە لایەکی دیکەدا، ژەنینەکانی عەلی ئەکبەر مورادی و کەیهان کەڵهوری نەوەکوو هەر هەستت دەجووڵێنن، بەڵکوو ڕوح ئاوەدان دەکەنەوە. ئەو نموونانە ئەو ڕاستییە دەردەخەن، کە بەراوردەکە لە جێگەی خۆی نەبووە، ئەوانە بەپێی زۆر هۆراکی تایبەت بە گوێگر و پەروەردە و ئاستی ڕۆشنبیریی ئەو، بیرکردنەوەی هزریی قووڵ بەرپا دەکەن.

لە دیوێکی دیکەی هەمان باسدا، دەپرسم ئایا گونجاوە موزیک و گۆرانیی کوردی بە پێوەری ڕۆژئاوایی بپێوین و بە هاوێنەی ئەوان تەماشای خۆمان بکەین؟ دید و پێوەرەکانی ڕۆژئاوایی بە شێوەیەک داڕێژراوە و پێکهاتەسازی بۆ کراوە ناتوانێت لە جوانیناسی و بایەخی موزیکی ڕۆژهەڵات تێ بگات. ئەگەر جوانیناسیی موزیکی کلاسیک لەوەدایە، ئەو موزیکە چەندە ئاستبەرزە و چەندە هەست دەبزوێنێت و هەر لە بنەڕەتەوە بۆ دەستەبژێری چینی سەرەوەی کۆمەڵگەکان داڕێژراوە، لە دیتنی جوانیدا دید و لێکدانەوەی ئەوان لەخۆ دەگرێت. ئەوا جوانیناسیی موزیکی ڕۆژهەڵات (هەرنەبێت موزیکی کوردی) لەوەدایە، چەندە موزیک و پێکهاتەکانی لە ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵەکاندا ڕۆڵیان هەبووە و چەندە بە قووڵایی ژیاندا چووەنەتە خوارەوە. هەر ئەوە بۆخۆی بنەمای دەرکەوتنی زانستیی ئیتنۆموزیکۆلۆجییە، موزیکی گەل و نەتەوەکان دەبێت لە بەستێنی خۆیاندا بخوێندرێنەوە، نەوەکوو لە بەراوردیان لەگەڵ کایەی دیکەدا.

شیعر ماڵی بوونی زمانە، شاعیران پارێزەری ئەو ماڵەن

2026-07-13T12:34:50Z

ئیبراهیم شێخ وەسانی

هەرزەکاریی، هۆشیاری و هەژاری بە یەکەوە بەرەو دێوانەییت دەبەن، شێتیشت نەکەن، ونت دەکەن، بە مۆمی کتێب لەناو ونیدا، بەدوای ونبوونم دەگەڕام، نایەکانی ژیان بە سەختی برینداریان دەکردم، بە خوێندنەوەی شیعرێک دەژیامەوە، باڵی شکاوم بە چوارینێکی خەیام شاپەڕی نوێی دەردەکرد.

ئێوارەیەکی ساردی پایزێک، یەکەم شیعرم نووسی…

دوای قەدەرێک، هاوپۆلێکم، سێ چوار شیعری خۆی دایە دەستم، گوتی «ئەوەیە ڕێچکەی نوێی شیعر».شیعری وەزن و قافیەدار، سەرنجم چووە سەر دێرێک، نووسرابوو«گوڵی نێرگز تاکەی دەمێنێ جوانیت»، تەریقبوومەوە، ئیلهامی شیعریم هەڵوەری، گەڕامەوە ماڵ، دەفتەری شیعرەکانم دڕاند.

بەڵێ، شیعری نێرگز ئەمنی لە شاعیربوون خست، درەنگتر، کاتەک کتێبی «کۆمار»م خوێندەوە، زانیم ئەفلاتۆن لە پێناوی حەقیقەت شاعیرەکانی لە شارە نموونەییەکەی دەرکرد، شاگەشکە بووم، بوومە ئەفلاتۆنی، بەدزیشەوە دەزوی موعاویەم لەگەڵ شیعر نەپچڕاند. ئەفلاتۆن بە گەنجی شیعر و تێکستی شانۆیی دەنووسی، ڕۆژێک، بە ڕێکەوت گوێی لە دەنگی سوقرات دەبێت، بە سەرسامی دەگەڕێتەوە ماڵ، شیعر و دەقە شانۆیەکانی دەسووتێنێ، دەبێتە قوتابی سوقرات.

ئەو ڕۆژەی کتێبی« ئاوابوونی بتەکان»م خوێندەوە، لە دڵەوە ڕقم لە نیتچە بووەوە، پێموابوو غەدری لە ئەفلاتۆن کردووە.

ئاخر لە گۆشەنیگای ئەوەوە، ئەفلاتۆن بەهرە و زمانێکی شیعری مەزنی هەبووە، بەڵام لەبەرئەوەی نەیتوانیوە بگاتە ئاستی هۆمیرۆسی شاعیر، ئیرەیی پێ بردووە، بە فەلسەفە لە بەهای شیعریدا، بێ قیمەتی کردووە.

هایدگەرم زیاتر کەوتە بەر دڵ، دەی ئەو وەکو نیتچە ئەفلاتۆنی بە حەسود تۆمەتبار نەکرد، لە ڕوانگەی ئەو، دابڕانی شیعر و فەلسەفەی ئەفلاتۆنی، درزێکی گەورەی لە جەوهەری زمان و بوون دروست کرد. لەوێوەش، مرۆڤایەتی ڕێگەی حەقیقەتی ون کرد. لای هایدگەر شیعر حەرەمسەرای حەقیقەتە، ڕێگای چوونە ناو ئەو خەڵوەتگەیەش، ئەوەیە، فەلسەفە لێ بگەڕێ، شیعر ئەو سنوورانە ببەزێنێ کە ئەفلاتۆن لێی حەرام کرد.

کتێبی فەلسەفی «ئاوای گوت زەردەشت»ی نیتچە، فەلسەفەیە بە زمانی شیعری، شیعر و فەلسەفە ئاوا ئاوێتەی یەکتر بوون، مەحاڵە بزانی لە کوێ فەلسەفە کۆتایی دێت و لە کوێشەوە شیعر لە دایک دەبێت!

نیتچە دژی زمانی ساردی عەقڵانیەتی ڕەهای هیگل و کانت وەستایەوە، وایدەبینی بە زمانی وشکی پەتی چەمکسازی ناتوانین باس لە قووڵایی کێشەکانی مرۆڤ بکەین، دەیگوت: «گرنگی هونەر لەوەدایە، لێناگەڕێ بە دەست ڕاستییەوە بمرین». بۆیە فەلسەفەی خۆی لەناو میتافۆر، وێنەسازی و کێشی مۆسیقی شیعریدا تواندەوە. لای نیتچە قووڵترین فەلسەفە باشتر لەناو خوێنی شیعریدا دەتوانێت هەناسە بدات. حەقیقەت لە هەناوی هونەر و شیعرەوە دێتە دەر، نەک لۆجیکی وشک.

بە بڕوای نیتچە یۆنانییەکانی پێش سوقرات دەیانتوانی هاوسەنگی لە نێوان خوداوەندی یاخیبوون و مەستی «دیۆنیسۆس» و خوداوەندی فۆرم و عەقڵ « ئەپۆلۆن» دروست بکەن، بەڵام سوقرات و ئەفلاتۆن هاتن هێزە کێوییە سروشتییەکەی هەست و غەریزەی دیۆنیسۆسیان سەربڕی. لۆجیکی وشکی ئەپۆلۆنیان کردە پاشای ئافراندن.

مرۆڤی مەزن لای نیتچە مێشکێکی ئەپۆلۆنی عەقڵانی و ڕێکخراوی هەیە ، دڵەکەشی دیۆنیسییەکی یاخی کێوی پڕ جۆشە.لای نیتچە مۆدێرنێتە جەلادی شیعرە، ژیانیش بەبێ شیعر، شایەنی ژیانکردن نییە،. بۆیە، بۆئەوەی مانا بۆ ژیان بگەڕێتەوە، ئەرکی فەلسەفەیە شیعر لەباوەش بگرێتەوە. ئەگەر ئەفلاتۆن شیعری بە فەلسەفە تەڵاق دا، ئەوا نیتچە لە ژوانی نووسینەکانی شیعری خستەوە باوەشی فەلسەفە.

ئادۆرنۆ، دوای هۆلۆکۆست گوتی: «نووسینی شیعر دوای ئاوشویتس بەربەریەتە».

بەسەرێک ئەویش ناحەقی نەبوو، لیریکییەتی ئەدەب نەیتوانی ڕێگری لە کۆمەڵکوژی بکات!

ئاخر ئاوشویتس بیابانی عەرعەر نەبوو، لە دڵی ئەوروپای مۆدێرن، لەناو جەرگەی زانست، ئەدەب، مۆسیقا، عەقڵانییەت و فەلسەفە ڕووی دا، بەڵام ئادۆرنۆ دوای ئەوەی شیعری «فۆگی مەرگ»ی پاوڵ سیلانی خوێندەوە، پەشیمان بووەوە، گوتی: «ئەشکەنجەدراو مافی هاوارکردنی هەیە، بێدەنگ کردنی شیعر، ڕادەستکردنی جیهانە بە فاشیزم و بەربەریەت».

سیلانی بە ڕێکەوت بە بەر هۆلۆکۆست نەکەوت، ئەو ڕۆژەی دایک و باوکیان بۆ کەمپەکانی زۆرەملێ برد، ئەو لە ماڵەوە نەبوو.

ئەو کەمپانەی مرۆڤەکانی وەک کەلوپەل تێدا سەفت دەکران، هەندێکیان پێش ئەوەی بۆ ژوورەکانی گازی خنکێنەر بنێردرێن، دەخنکان. سیلانی لە کۆپڵەیەکی شیعری “فۆگی مەرگ” ئاوا دەڵێت:

“ئیدی لە هەوادا گۆڕ هەڵدەکەنین

لەوێ جێگەی کەس تەنگ نابێت”

لای من هەر ئەو دێڕە بەسە بۆ تێگەیشتن لە شوناسی هۆلۆکۆست.

هیچ نووسینێک بەقەدەر شیعر دەرەقەتی خەیاڵی مەحاڵی مرۆڤ نایەت، مەسەلەن، چەندە جوان دەبوو گۆڕەکان لە هەوا بن، دوای مەرگیش مرۆڤ لە ئاسمانی فەراح سەیری ئەو شتانە بکات کە حەز دەکات هەمیشە لەبەر چاوی بن.

ئەگەر دوای دۆزەخی ئاوشویتس ئەدەبێک هەبێت، دەبێت زمانی نووسین وەک پارچە شووشەی شکاو قورگی خوێنەر بریندار بکات. ئاخر ترسناکی هۆلۆکۆست هەر ئەوە نەبوو کە لە جەستەی ئەو شەیتانۆکەیە بچێت کە بە دەستی منداڵێکی نەفام پارچەپارچە کراوە. ئەوەی ئادۆرنۆ و هەموو مرۆڤێکی بە ویژدانی بەهۆی ئاوشویتس‌ـەوە تاساند، ئەوە بوو، بکەرانی تاوانەکە وەک منداڵەکە سەرمەست و حەیران بوون بەوەی کە توانیویانە شەیتان بکوژن. دوای ئاوشویتس و ئەنفال، قێزەونە وشە ببێتە مەرهەم، دەبێت ڕۆڵی خوێ ببینێت و برینەکە بزورێنێتەوە، بۆئەوەی جیهان لە ئاوێنەی شکاوی دەقەوە سەیری ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی بکات.

مەگەر ئەوڕۆکە سفرەی ئاوشویتس هەڵگیراوە!

وەک ئەو دێڕە شیعرەی شێخانی گوتەنی

“جیهانی پڕ کرد لە خۆی!

هیتلەری بەتاڵ”

جیهان قەحپەیە، ئێستاش سەرجێیی لەگەڵ نازییەکان دەکات، مرۆڤایەتی زڕەدرۆی بەتاڵەکانە.

بە خەیاڵ جیهانێکی ئیستاتیک، شەفافی شووشەیی دروست بکە، پڕی بکە لە دادپەروەری. خۆ لەوێ ئاوشویتس نییە، ئەنفال ڕوو نادات، شیعرمان بۆ چییە! دەی، بۆئەوەی مەرگ ڕوونەدات، دەتوانین میلی کات بوەستێنین! دوای ئەوەی ئازیزێکمان مەرگ دەیبات، ئۆقرە دەگرین دەرۆزەی شیعرێک نەکەین، بمان لاوێنێتەوە! ئەگەر لیریکیەتی ئەو شیعرە نەبێت کە شێخانی بۆ دایکی نووسیتی، بەچی تۆزی سەر یادەوەری بێ داکەکان لابدەین، حەسرەت و غەریبایەتیی ئاودەین!

“لە پاش مردنت دایە گیان! نەمتوانی تەنانەت تەسبێحەکەت وەک یادگاری لەلای خۆم هەڵبگرم،

ئاخر چۆن لەمەودوا تۆ لە تەسبێحێکدا ببینم؟!

لە کاتێکدا پێشتر هەموو دونیام لە تۆدا دەبینی”

*****

ئێوارەیە، پێنجشەممەیە، ڕێوڕەسمی بڵاوکردنەوەی کتێبی شیعری «ئەو هەنگاوانەی بەبێ هاویشتن هاتنە بوون»ی عەلی شێخانی‌ـیە، کەسێک بەناوی ناڵە حەسەن دەیەوێت باسی ئەو شیعرە بکات، ناتوانێت، وەک زارۆکێک دەگریێ، هێمنە گریان، ئەوانی دیکەشی گریاند.

«تەنیا لەو درزەوە حەقیقەت دەبینم!

کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی دوولەتبوونم»

ئەو دوو دێڕە شیعرەی عەلی شێخانی سۆژەیەکی فیکری قووڵە، شایستەی تێڕامانە، ڕێک دەڵێی چەمکی «سوژەی شەقبوو»ی فەیلەسوف و دەروونشیکاری فەڕەنسی ژاک لاکانە، هەردووکیان پێت دەڵێن: «حەقیقەت ئاوێنەیەکی شکاوە، باجی تەماشاکردنەکەی شەقبوونی خۆتە». هەر من وا ناڵێم، قیبلەنامەی شیعر و مەعریفەی ئێمەش، عەباس عەبدوڵا یوسف، موعجیبی ئەو ڕەهەندە فیکرییەی شیعرەکانی شێخانییە.

کێ سوارچاکی مەیدانی شیعرە!

هاوڕێیەک بۆ شۆخی بە شاعیرێکی هەست ناسکی گوت: «نەکەی بڵێی لە پێناوی ئەدەب دەنووسم، وازهێنانت لە شیعر خزمەتەکی گەورەیە بە ئەدەبی کوردی». زۆرن ئەوانەی بەسەر شیعرەوە بوون بە سەربار!

لە هاوڕێیەکی “لوڕی”م بیست، کە لە فەرهەنگی کۆنی ئەواندا، یاسایەکی نەنووسراو هەیە، ئەویش، ئەوەیە مرۆڤی خراپ بۆی نییە خۆی لە شاخ، شێر و شیعر نزیک بکاتەوە.

لوتکەی شاخ مرۆڤی خراپ لە خۆ ناگرێت، فڕێی دەدات.

ڕێوی و چەقەڵ کە یەکێکیان سیمبولی فێڵ و دووڕووییە، ئەوی تریان هی چڵێسی و پاشکۆیەتی، بۆیان نیە لە مەجلیسی شێر نزیک ببنەوە.

شیعریش غەدر لە هیچ کەس ناکات، قەبووڵیش ناکات غەدری لێ بکرێت، تا سەر نابێتە پۆشاکی ئەو چەپەڵانەی بە زڕەدرۆ لە ڕێگەی شیعرەوە بانگەشەی باشی و فریشتەبوون دەکەن.

دیارە لە کولتووری ئەوان، بەدکار بۆی نییە عەتری فەزیلەت لە خۆی بدات.

شیعری باش لە دەمی مرۆڤی بێ فەڕ وەک مرواری وایە لەناو زێراب، ئەگەر دەقێکی شیعری ئەدەبێکی باڵاش بێت، شاعیرەکەی هەو نەبێت، خوێندنەوەی، لە بۆنکردنی ئەو عەترە خۆشەی ناو گۆڕستان دەچێت کە لە تەرمی جەلادێک دراوە.

بۆیە ئەگەر بەقەدەر چارەگێک لە شیعرەکانت باشیت لێ نابارێت، مەڵێ شاعیرم.

شاعیربوون لە مرۆڤبوونت نەخات، نەتکاتە مەخلووقێکی باشتر، بۆ دەنووسی!

ئەگەر دەتەوێت بشعرێنی، دەستنوێژێک بە سەمیمییەتی مەولانا، لۆرکا و هێمنی موکریانی بشۆ، ئەوجا بنووسە.

ئیلهامی شیعری لە باڵندەی باز دەچێت، لە لوتکەی چیاکان هێلانە دەکات، لەسەر دارە وشکەکانی کەناری زەلکاوەکانیش دەنیشێت، شیعر وزەی بزێوی عیشقە، بەدوای نێچیرێکەوەیە عاشقی بکات، ئەگەر مەعدەنی قوربانییەکەی خراپ بێت، وەک شاعیری ئەمریکی “ئێزرا پاوەند” عاشق بە فاشیستێکی وەک موسۆلۆنی دەکات، عاقیبەت، بە ڕیسوایی لە نەخۆشخانەی دەروونی سەر دەنێتەوە. شیعر ویستی خالیقە، بەهرەیەکی ئیلاهییە، تاڵە دەزووێکی باریک لەنێوان پێغەمبەران و شاعیران هەیە، ئەوە لەخۆڕا نەبوو، پێغەمبەری ئیسلام، شاسواری ڕاستگۆیی و دەستپاکی خێڵی قوڕەیش بە شاعیربوون تۆمەتبارکرا. ئەوە مەزنیی شیعرە.

بازی شیعر، ئارسەر ڕامبۆ، بەهرەی شیعری ئەوەندە بەهێز بوو، پێش تەمەنی بیست ساڵی، شیعری ئازادی خوڵقاند، مرۆڤێکی یاخی و دژە کەنیسە، لە کتێبی شیعری «وەرزێک لە دۆزەخ» هاواری دەکرد:

“دەبێت بە تەواوی مۆدێرن بین”

بە یەقینەوە دەیگوت: «شاعیر؛ پێغەمبەری کەشفی حەقیقەتە»، بە تێزی «من، کەسێکی ترە» پێش فرۆید و لاکان و فۆکۆ و دێریدا‌ـش بناغەی دەروونناسی و فەلسەفەی هاوچەرخی دانا.

کەچی ئەو پێغەمبەرە فەڕەنسییە لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا، عەسای موعجیزەی فڕێدا، وازی لە شیعر هێنا، لە نێوان یەمەن و حەبەشە بووە بازرگانی قاوە، پێستی ئاژەڵ، چەک و کۆیلەی ڕەشپێست. مخابن، شێرپەنجەی ئێسکی قاچێکی ڕامبۆی بڕییەوە، بووە باوەڕدارێکی عیرفانی، حەزی دەکرد بە تاکە قاچێکەوە بگەڕێتەوە سەر لمە گەرمەکانی ئەفریقا، بەڵام مەرگ لەسەر قەرەوێڵەیەکی ساردی نەخۆشخانەدا بووە میوانی، لە نیوەی فڕیندا باڵەکانی لێک نا.

ڕۆژنامەنووسی، ڕاپۆرتنووسی حیزبی و کتێبنووسین پیشەن، دەکرێت پارەیان پێ پەیدا بکرێت، وەلی ئەگەر شیعر بتژیێنێ، شاعیری دەرباری، بەهای شیعرەکانت لە زلەپووشێک کەمترە.

پارادۆکسی نێوان وشە و کردار، ئەو پەتایەیە کە زۆربەی شاعیران تووشی دەبن، لەو مەملەکەتەی ئێمە شاعیر ناچارە پیشەی دیکەی هەبێت، شاعیر هەیە سیاسەتمەدارە، دەڵاڵی خانووە، ڕۆژنامەنووسە، چەکدارە، مەلای مزگەوتە.

ناسیاوێکم شاعیرە، قەسابیشە! سەحەران، پێش ئەوەی پەپوولەکان بە دەوری گوڵەکان سەما بکەن چەقۆکەی بۆ ملی بەرخ تیژ دەکات، ئێوارانیش بەدەم قاوەخواردنەوە قەسیدەی جوانە مەرگی پەپوولەکان دەنووسێت. عەلی شێخانی گوتەنی: “تێناگەم! بۆ کەلەپچەی نوکتەیان کردۆتە دەستی پێکەنین!”

*****

عەلی شێخانی، شێخانی هاوڕێیەکی سەمیمییە، بێگەردە، ڕوونە وەک ئەو شووشەیەی، بە فووی وشە دەشکێ.

ڕێکەوت نییە، مێژووی فیکر و شیعر بە شیعرەکانی شێخانی دەبەستمەوە، ئاخر ئەو دوای سێ دەیە نووسین بە بێدەنگی، خۆی کردە یەکێک لەو پاسەوانانەی «ماڵی بوون» کە زمانە و هایدگەر باسی لێوە کردووە. کتێبێکی شیعری جوانی پێشکەش کردین، نەک وەک ئەوانەی بە قەسیدەی نێرگز زەوقی خوێندنەوەت لە دەرووندا دەکوژن.

ماندی بووم، زۆرم نووسی، سوپاس بۆ خوێندنەوەی، بۆئەوەی من و ئێوەش بحەسێینەوە، بە ئەفۆریزمێکی دیکەی شێخانی کۆتایی بەو نووسینە دەهێنم.

ئەوەی لەو ڕۆژگارە دەیژەنم!

سەردەمێکی ژێ پساوە،

نازانم!

من بلیمەتترین ژەنیارم

یان خۆهەڵخەڵەتێنەترین مرۆڤ؟

دووبارە گوێگرتنەوە لە میوزیکی جیهان

2026-04-01T12:16:23Z

وەرگێڕان: ئامانج غازی

میوزیک زمانێکی جیهانییە، گوتاری ڕۆحیشە لە هەمانکاتدا. بێگومان ڕستەی لەم شێوەیەت زۆر بەرگوێ کەوتووە، کە زۆربەی جار لەلایەن ئەوانەوە گوێبیستی دەبیت، کە دەیانەوێت خولیای خۆیان، یان ڕەنگە سەلیقەی بەرز و ڕووناکبیرییە باڵاکەیان پێ پێشان بدەن. بەڵام ئاگاداربوون لە هەوڵەکانی میوزیکۆلۆجستەکان وناکۆکییە زۆرەکانیان لە قۆناغەکانی پەرەسەندنی ئەم زانستەدا (میوزیکۆلۆجیا) بەسە بۆ ئەوەی ئەم جۆرە ڕستانە بۆ گوێچکەکانمان ناخۆش بن و بریندارییان بکەن.

میوزیک تەنیا هەر میوزیک نەبووە، ئەمەش وای لە تیمۆسی ڕایس میوزیکۆلۆجستی ئەمریکی کرد، کە لە ٢٠١٤دا کتێبەکەی بە ناونیشانی (ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا: پێشەکییەکی زۆر کورت) بنووسێت، کە تێیدا پێناسەی ئەم زانستە دەکات وەک لێکۆڵینەوەی میوزیک لە ناو کولتووردا یان وەک خودی کولتوور (Rice, Timothy. 2014).

دەرکەوتنی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا قەرزاری کۆمەڵێک کەڵەکەبوونی مەعریفی پێش خۆی بوو، کە هەوڵیان دەدا لە میوزیکی (ئەوانی تر) لە ناو سیستەمی شیکاریی ئەوروپی دا تێبگەن. ئەگەر بمانەوێت خاڵێک بۆ دەستپێکردن هەڵبژێرین، ئەوا هەوڵەکانی فەیلەسوف ومیوزیکۆلۆجستی ئەڵمانی (کارل شتامپف) و قوتابخانەی بەرلین شایەنی باسکردنن؛ چونکە ئەم هەوڵانە سوودیان لە پەرەسەندنی تەکنیکی و داهێنانی فۆنۆگراف وەرگرت بۆ کۆکردنەوەی کتێبخانەیەکی دەنگی، کە یارمەتیدەر بوو بۆ هاوێشتنی هەنگاوی زەبەلاح لە بواری میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاریدا. بەڵام ئەگەر هەوڵ بدەین خۆمان بخەینە شوێنی کۆمەڵێک میوزیکۆلۆجستی ئەڵمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا و شێوازەکانی شیکردنەوە و نووسینەوەی نۆتە ئەو سەردەمە بهێنینەوە بەرچاومان، دەتوانین دیمەنێک لە میوزیکی ڕۆژئاوایی و بنەما تیۆری و جوانکارییەکانی وەک پێوەرێک بۆ تێگەیشتن لە میوزیکی گەلانی تری تێیدا وێنا بکەین، کە بەکار هاتووە. ئەمەش جۆرە قاڵبڕێژییەکی زۆرەملێی دروست کرد کە هاوشێوەی کارەکانی پرۆکرۆستێسی ڕێگر و چەتە لە ئەفسانە یۆنانییەکاندا: ئەو کاتەی تەختەخەوە ئاسنینەکەی هەڵدەگرت و هەوڵی دەدا باڵای قوربانییەکانی لەگەڵ قەبارەی تەختەخەوەکەدا بگونجێنێت، جا چ بە بڕینی پەلەکانیان یان بە درێژکردنەوەیان بێت.

توێژەران بێرنارد لۆرتار جاکۆب و میریام ئۆڵسن لە وتارێکدا کە لە گۆڤاری (L’Homme) بڵاو کراوەتەوە، هەردووکییان پێیان وایە کە ئەم قوتابخانەیە لە تێگەیشتن لە میوزیکی گەلانی تر، تەنیا گرنگیی بە لێکۆڵینەوە لە میوزیک لە ناو فۆرم و نۆتەکاندا دەدا وجۆرە بابەتیبوونێکی فۆرمالیستییان پەیڕەو دەکرد کە ڕێگر بوو لەوەی ئاستەکان و داتا دەرەکییەکانی دەرەوەی کۆنتێکستە چەمکییە میوزیکییەکانی شیکەرەوەکان ببینن. بەڵام ئەمە ڕێگر نەبوو لەوەی دان بەوەدا بنێن کە ئەم هەوڵە سەرەڕای هەموو شتێک، هەوڵێکی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیی پێشوەختە بوو (Lortat-Jacob & Rovsing 2004)

کەواتە لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە ئەویش، کەی پرۆسەی بەستنەوەی نێوان میوزیک و کولتوور دەرکەوت؟ ئالان مێریام لە ١٩٦٠ یەکێک بوو لە یەکەمین ئەو کەسانەی کە زاراوەی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیای وەک ناونیشانێک بۆ خوێندنی میوزیک لە ناو کولتووردا پێشنیاز کرد و لە هەمان چوارچێوەدا دانی بەوەدا نا کە ئەوەی لەو قۆناغەدا ڕێبەرایەتیی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیای دەکرد، ئەنترۆپۆلۆجیای کولتووری بوو (Merriam, 1960, pp. 107-14).

دەرکەوتنی ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیا وەک زانست، ساتەوەختێکی جۆریی بوو کە تێیدا میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاری بۆ لێکۆڵینەوەیەکی ئەنترۆپۆلۆجی بۆ میوزیک لە پەیوەندیدا گۆڕا سەرەڕای ئەوەی کە، ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بابەتێکی کولتوورییە. ئەمەش وای کرد کە ئەم بابەتەی میوزیکۆلۆجستی لە خۆشگوزەرانیی بابەتیبوونی فۆرمالیستی دەربهێنێ وبەرەو پرسیارە گەوهەرییەکانی ببا کە تەنیا پەیوەندییان بە بۆتە و فۆرمەوە نییە.

بۆیە یەکێک لەم پرسیارانە ئەوە بوو: ئایا ئیتنۆمیوزیکۆلۆجست دەتوانێت لە میوزیکی گەلێکی تر تێبگات بەبێ تێگەیشتن لەو کۆمەڵە سیستەمە کولتووری وکۆمەڵایەتییانەی کە دەوری سەرەتا و گەشەکردنیان داوە؟ ئایا پێشوەختەکانی توێژەری ڕۆژئاوایی دەتوانن وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەنەوە کە پەیوەندییان بە پێکهاتەی ناوەوەی تێکستێکی میوزیکیی نائەوروپییەوە هەیە؟

بێگومان وەڵامەکە نەرێنی بوو. یەکێک لە دیارترین بەڵگەکان بۆ ئەمەش، دەرکەوتنی ئامراز و مێتۆدی نوێی شیکاری بوو، جا سەرچاوەکەی هەرچییەک بێت، کە مامەڵەی لەگەڵ تێکستی میوزیکیدا دەکرد لەسەر بنەمای پێوەرگەلێکی گشتگیرتر لەو ئامرازە شیکارییانەی کە پشت بە لۆجیکی میوزیکی ڕۆژئاوایی دەبەستن. ڕەنگە هەر ئەم ئامانجەش بووبێت کە بووە هۆکاری دەرکەوتنی “سیمیۆلۆجیای میوزیک” و مێتۆدەکانی تر.

ئیتنۆمیوزیکۆلۆجیاش، هاوشێوەی شیکاریی میوزیکی، وەڵامەکەی بۆ هەمان پرسیار نەرێنی بوو. هەر بۆیەش، بەبێ نکوڵیکردن سوور بوو لەسەر ڕوونکردنەوەی جیاوازیی نێوان خۆی و میوزیکۆلۆجیای بەراوردکاری لە پەیوەندییەکەی کە لە لە سەرەتا لەگەڵیدا هەیبوو. بەم شێوەیە ڕێڕەوێکی ئیپیستمۆلۆجیی (زانینناسی) دیکەی گرتە بەر و لەو نەریتە ئەوروپییە لایدا کە کولتووری (ئەوانی تر) وەک بابەتێکی دەرەکی و دوورەدەست بۆ لێکۆڵینەوە دادەنێت.

با ئەم بیرۆکەی کۆتایییە وەربگرین و کەوانەیەکی بچووک بکەینەوە: ئەنیباڵ کیخانۆلە لە وتارەکەیدا بە ناونیشانی “کۆلۆنیالیزم و مۆدێرنەتە/عەقڵانییەت” کە لە ١٩٩١دا بڵاوکراوەتەوە پرسیاری بەرهەمهێنانی مەعریفە و حوکمڕانییەکەی لە نەریتی ئەوروپیدا تاوتوێ دەکات (Quijano, 2007, pp 168-178).

وادیارە دەتوانرێت پەیوەندیی نێوان تاکگەرایی- دووانەیی و ململانێیە کۆمەڵایەتی و کولتوورییە ئەوروپییەکان بسەلمێنرێت لەو کاتەی کە پارادایمی عەقڵانییەتی ئەوروپی چەسپابوو. بەڵام لەناو ئەم تاکگەرایی/دووانەییەدا ڕەگەزێکی تر هەیە کە لێکدانەوەکەی لە سنووری کۆنتێکستی ناوخۆیی ئەوروپا تێدەپەڕێت: لێرەدا چەمکی “ئەوانی تر” بە تەواوی ونە، یان ئەگەر هەبێت و بدۆزرێتەوە، بە شێوەیەکی بابەتگەراییانە ئامادەیە . (Objectified)

دیدگای کیخانۆ لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەرهەمهێنانی مەعریفی ئەوروپی وەک ئەنجامی مۆدێرنەتەی ئەوروپی دەبینێت، هەمان ئەو مۆدێرنەتەیەی کە واڵتەر مینیۆلۆ پێی وایە کۆلۆنیالیزم تاریکترین لایەنییەتی (بڕوانە Mignolo, 2011). هەروەها، ئەو پێی وابوو کە توێژەری ئەوروپی، وەک بەرهەمهێنەری مەعریفە، توانای ئەوەی نییە تێڕوانینی خۆی جیا بکاتەوە، چونکە بڕوای بە گشتگیربوونی کولتوورەکەی خۆی هەیە وەک تاقەپێوەر بۆ بەراوردکردن لەگەڵ “ئەوی تر”ێکی دواکەوتوو یان سەرەتایی یان ناشارستان. ئەمەش کێشەیەکی ئیپیستمۆلۆجیی (مەعریفەناسی) گەورە دەوروژێنێت کە کاریگەریی لەسەر پەرەسەندنی زانستەکان لە بوارە جیاوازەکاندا هەیە.

لەسەر زاری نوێنەرەکانی خۆی قوتابخانەی دژە-کۆلۆنیالیزم و بەبێ سڵەمینەوە و دەستپارێزی ئەم بابەتەی خوارەوەیان وروژاند و خستە ڕوو. دەبێت دووبارە بونیادنانەوەیەکی ئیپیستمۆلۆجی بۆ ئەو عەقڵە بکرێت کە زانست بەرهەم دەهێنێت. پێویستە توانای خوڵقاندن، ڕەخنەگرتن، گۆڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کولتوور ڕزگار بکەین؛ دەبێت باسی تەداخولی کولتووری بکەین نەک فرەکولتووری کە حکومەتە نیولیبرالەکان لە چوارچێوەی هەوڵەکانیان بۆ تێکەڵکردنی کولتوورە جیاوازەکان لە ناو کۆنتێکستێکی سەرمایەداریدا پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن. چونکە ئەمەی دووەمیان تەنیا یەکێکە لە نیشانە کۆلۆنیالییەکانی باوەڕبوون بە باڵادەستیی کولتووری (بڕوانە Mignolo & Walsh, 2018. p. 57).

ئەم تێڕوانینە، سەرەڕای ئەو ڕوونییە سیاسییەی کە هەیەتی، لە قووڵاییدا تێڕوانینێکی ئەپيستیمۆلۆجییە؛ باس لە بنەماکانی شێوازی دروستبوونی زانست لە سەدەکانی ڕابردوودا دەکات و لە پەرستگای پیرۆزی “بابەتیبوونی زانستی” دەری دەهێنێت، کە پرسیار لەسەر بنەماکانی دروست بکات و گومان بخاتە سەر دەرەنجامەکانی.

بەڵام پەیوەندیی ئەم ئەپيستیمۆلۆجیا دیکۆلۆنیالییە وەک ئەوەی داکۆکیکارانی دەیخەنە ڕوو، بە زانستی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیاوە چییە، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم پەیوەندییانەیە. با بە کورتی ئاماژە بە دوو نموونەی ئەو بابەتە بدەین و بەراوردیان بکەین. نموونەی یەکەم پەرتووکەکەی “ڕۆز براندڵ”ـە (Brandel, 1961) بە ناونیشانی “میوزیک لە ناوەڕاستی ئەفریقا: توێژینەوەیەکی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجی” کە لە ١٩٦١دا بڵاو کراوەتەوە. نموونەی دووەمیش وتارێکی گۆڤاری (ئیتنۆمۆزیکۆلۆجییە) بە ناونیشانی “سیاسەت، ناسنامە ونۆستالجیا لە مۆسیقای نێجێریا دا، لە نووسینی بۆدی ئۆمۆجۆلا کە لە ٢٠٠٩دا بڵاو کراوەتەوە (Omojola, 2009).

لە نموونەی یەکەمدا، نووسەر توانیویەتی توێژینەوەیەکی ورد لەسەر میوزیکی ئەفریقای خوارووی بیابان ئەنجام بدات، بەتایبەتی لەو ناوچەیەی کە کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆنگۆ، چاد و گابۆن دەگرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی کێشانی نەخشەیەکی ئیتنۆگرافی بۆ ئەو هۆز و گەلانەی لەوێ نیشتەجێن. لە بەشی یەکەمدا، ئاماژەی بە زانیاریی تایبەت بە کولتوور و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی دانیشتووانەکە کردووە. کەواتە لە سەرەتاوە دیار بوو کە میوزیکەکە لە دیدگایەکی “ئەنترۆپۆلۆجیای کولتووری”یەوە شیکردنەوەی بۆ دەکرێت. نووسەر هەر لە سەرەتاوە ڕوونی کردووەتەوە کە کارەکەی ناچێتە چوارچێوەی “میوزیکی بەراوردکاری بەڵکو لە چوارچێوەی “ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیا” دایە. پەرتووکەکە شیکردنەوەی ئاواز و ڕیتمەکان لەسەر بنەمای نەخشەی دابەشبوونی هۆزەکان لەخۆ دەگرێت، واتە هەر گرووپێکی بە جیا شیکردۆتەوە. هەروەها لە بەشی دووەمدا، نۆتەی نموونە میوزیکییەکانی تێدایە کە لە ڕێگەی سیستەمی نووسینی میوزیکی ڕۆژئاواییەوە (واتە پێنج هێڵەکە) تۆمار کراون. جگە لەوەش شیکردنەوە بۆ ئامێرە میوزیکییەکان و سیستەمی کۆکردنیان کراوە لە ڕێگەی پێوانەکردنی لەرەلەرەکان بە یەکەی سێنت.

بەڵام ئەوەی لە سەرەتاوە بەرەوڕوومان دەبێتەوە، ئەو مشتومڕەیە کە نووسەر لەگەڵ خۆیدا دەیکات بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو زاراوە و وشانەی بەکاریان دەهێنێت. ئەو ناچار بووە پاساو بۆ بەکارهێنانی هەندێک “جووتە-دژ” بهێنێتەوە لە وەسفکردنەکانیدا، وەک بەکارهێنانی وشەی «سەرەتایی وەک دژە وشەی “شارستانی”، وشەی “سادە”ش وەک بەرامبەر بۆ “ئاڵۆز” یان “لێکدراو”.

هەروەها لە کاتی گەڕان بەدوای تایبەتمەندییە ئاوازی و ڕیتمییەکانی میوزیکەکەدا، لەو ئامرازانە دەرنەچووە کە لە “میوزیکی بەراوردکاری”دا بەکاردێن. ئەمەش کارێکی پاساوپێدراو و تێگەیشتووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەم پەڕتووکە پێش ئەوەی توێژەران میتۆدی نوێی شیکردنەوە لەو سەردەمەدا پەرە پێ بدەن، بڵاوکراوەتەوە (Brandel, 1961, p. 8).

ئەم کارە سەرەڕای ئەو هەوڵ و وردەکارییەی تێیدایە، هەڵگری ئەو کێشە ئەپیستیمۆلۆجییەیە، کە کیخانۆ خستوویەتیە ڕوو. نووسەر خەریکی خوێندنەوەی میوزیکی گەلێکی ترە، کە لێرەدا ئەو گەلە دەبێتە “ئەوی تر” لە بەرامبەر “من”ی ئەوروپا-چەقدا. ئەمەش بە ڕوونی لە ئامرازەکانی شیکردنەوە و لەو زاراوانەی بەکارهاتوون دیارە، سەرەڕای ئەو پاساوانەی لەو بارەیەوە هێنراونەتەوە.

با ئێستا بچینە سەر “بۆدی ئۆمۆجۆلا” و وتارەکەی لەسەر میوزیکی نێجێری، سیاسەت و نۆستالجیا لە توێژینەوەکەیدا بۆ کارەکانی “ویکتۆر و و میوزیکی هایلایڤ لە ڕۆژئاوای ئەفریقا. ئۆلایا، نووسەری وتارەکە، هەر لە سەرەتاوە مەبەستی خۆی لە زاراوەی “نۆستالجیا” ڕوون کردووەتەوە و جیاوازیی نێوان واتاکانی ئەم زاراوەیەی لە کولتووری ئەوروپاییدا، کە بەستراوەتەوە بە چوارچێوەی مۆدێرنەتە و وەرچەرخانە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوروپا و نۆستالجیای ئەفریقی نیشان داوە، کە دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ کولتووری باپیران و بۆ قۆناغی پێش ئەو نامۆبوونەی کە داگیرکاریی (کۆلۆنیالیزم) ئەوروپی بە پلەی یەکەم دروستی کردووە.

لە کاتی شیکردنەوەی میوزیک و هەندێک لە گۆرانییەکانی ویکتۆر ئۆلایا و تایبەتمەندییە شێوازییەکانی، توێژەر پێی وایە ئەوەی میوزیکی هایلایفی نێجێری بێوێنە دەکات، پەیوەندییە ئاوازی و ڕیتمییەکەیەتی بە کایەی کولتووری نێجێری بە گشتی و بەو زمانانەی لەوێ بەکاردێن بە تایبەتی. چونکە خانە ڕیتمییەکانی ئەو میوزیکە بەستراوە بە ڕیتمی خودی ئەو زمانەی بەکاردێت. وتارەکە بەرهەمە هونەرییەکەی لەو وەرچەرخانە سیاسییە گەورانە دانەبڕیوە کە نێجێری لە سەردەمی ڕزگاریی نیشتمانی و دوای ئەویشدا بەخۆییەوە بینیوە. هەروەها دیاردەی گەڕانەوە و حەسرەت (نۆستالجیا) بۆ مۆسیقای هایلایفی لە سەرەتای هەزارەی دووەمدا بەستووەتەوە بە ڕووداوی دووبارە بونیادنانەوەی سیاسی کە نێجێری دوای دیکتاتۆرییەتی سەربازی بەخۆییەوە بینی.

نووسەر لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ویکتۆر ئۆلایا و میوزیکەکەی لە ناو جەرگەی ئەم گۆڕانکارییە سیمبولییانەدا بوون و دەرەنجامێکی کولتووریی قۆناغی داگیرکاری و پاش-داگیرکاری بوون.

جیاوازیی نێوان ئەم دوو توێژینەوەیە بە دیاریکراوی لە “ئامانجی توێژینەوەکە”دا دەردەکەوێت. لە کاتێکدا ئامانجی پەرتووکەکەی ڕۆز براندڵ کێشانی نەخشەیەک بوو بۆ نموونە میوزیکییە جیاوازەکان لە مەیدانی توێژینەوەکەدا، ئامانجی ئۆمۆجۆلا تێگەیشتن بوو لە میوزیکی نێجێری لە ناوەوەی ئەو داینامیکییەتە کولتوورییە داگیرکاری و پاش-داگیرکارییەی کە حوکمی ئەو فەزایەی دەکرد.

لە کاتێکدا یەکەمیان هەوڵی دەدا وێنەیەکی ورد لە میوزیکەکە بە “گوێچکەیەکی ئەوروپی” بۆ خوێنەرێکی ڕۆژئاوایی بگوازێتەوە، دووەمیان خوێنەری خستە ناو هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتە و یاسا ناوخۆییەکانی میوزیکەکە و شێوازی کارکردن و هەروەها پاڵنەرەکانی گەشەکردنی.

ئەگەر مێژووی دەرچوونی ئەم دوو بەرهەمە لەبەرچاو بگرین، دەتوانین بڵێین توێژینەوەی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجی لە ماوەی ئەو هەموو ساڵانەدا ئامانجی نوێ و میتۆدی نوێی شیکردنەوەی میوزیکی بۆ خۆی داناوە، هەروەها لە پرۆسەی «دووبارە بونیادنانەوەی ئەپيستیمۆلۆجی» دایە لە هەوڵەکانیدا بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە میوزیک لە ناوەوەی کولتوور یان وەک خودی کولتوور. هەموو ئەمانەی پێشوو ئەو مافەمان پێ دەدەن کە ئەم پرسیارەی خوارەوە بوروژێنین: ئایا دەتوانین ئەمڕۆ باس لە بوونی ئیتنۆمۆزیکۆلۆجیایەکی دیکۆلۆنیالی بکەین؟