Seko · سۆرانی

هاواری من: بەڵگەنامەیەک لەسەر سەدەیەک لە نادادی

2026-07-03T18:03:27Z

من مرۆڤێکی ترسنۆکم، ئەگەر ترسنۆک نەبام، زۆر توندتر دەهاتمە گۆ. ئەم وتەیەی “یەشار کەمال” کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لە کەسایەتیی ئەو ڕۆماننووسە(لە ڕاستەیەکدا دوو جار ناوێک جوان نییە دووبارە بێتەوە). ئەو خۆی بە پاڵەوانی سیاسەت و کوردایەتی ناوزەند نەکرد و نەناساند، بەڵکو وەک نووسەرێک کە هەوڵیدا دەنگی بێدەنەگان بگەیەنێتە گوێی جیهان. بەڵام هەمان ئەو ترسە وای لێ کرد، لەکاتێکدا زۆر کەس بێدەنگ بوون و قسە نەکەن، ئەو بە شێوازێکی جیاواز بەرخودانی دەست پێ کرد بۆ ئەوەش، قەڵەم و وشە، ئەو دوو چەکە بوون پەنای بۆ بردن.

هەندێکجار کتێبێک تەنها کتێب نییە. هەندێکجار نووسەرێک تەنها نووسەر نییە. هەندێکجار وشەکان تەنها لەسەر کاغەز نانووسرێن، بەڵکو لەسەر دڵی خەڵک و مێژووی نەتەوەکان تۆمار دەکرێن.

کتێبی “هاواری من” لەو جۆرە کتێبانەیە، “هاواری من بۆ ئێوەیە” ناوی کتێبێکی نووسەری ناوداری جیهانی “یەشار کەمال”ە. کتێبەکە کۆکراوەی وتار و چاوپێکەوتن و نامە و بەرگرینامەی نووسەرە، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها کۆمەڵە دەقێکی جیاواز نییە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و سیاسییە لەسەر سەدەیەک لە نکۆڵی و نادادی و خەبات بۆ ئازادی بۆ کورد و کوردستان.

کاتێک یەشار کەمال ئەم ناونیشانەی هەڵبژارد، بە سادەیی نووسیوویەتی؛ زۆر هاوارم نووسی، گوتم با هاوارەکانی بیست ساڵی تەمەنی خۆم کۆ بکەمەوە، بەڵام ئەوەی لە دوو توێی بەرگی ئەم کتێبەدا کۆکراوەتەوە تەنها هاواری نووسەرێک نییە، هاواری سەدەیەکە، هاواری گوندە سووتێنراوەکانە، هاواری زمانی قەدەغەکراوە، هاواری مرۆڤە بێدەنگکراوەکانە، هاواری جینۆسایدی نەتەوەیەکە.

ئێمە لە باشووری کوردستان زۆرێک لە خوێنەران “یەشار کەمال”مان لە ڕێگەی ڕۆمانی “حەمەدۆک”ەوە ناسی، کە بە بۆچوونی بەندە ڕۆمانی مرۆڤی ناچارییە. ناچارییەک کە پەنا بۆ سەرهەڵدان و شۆڕش و بەرخودان و بۆ ماف و ژیان و ئازادی و ڕزگاری دەبات، چونکە دەرگای بژاردەکانی دیکە داخراون. بەڵام یەشار کەمال لە “هاواری من” جیاوازە. لێرەدا ڕۆماننووسەکە جێگەی خۆی بە ویژدانێک دەدات، کە ناتوانێت لە بەرانبەر نادادی بێدەنگ بێت.

لە هەموو لاپەڕەکانی ئەم کتێبەدا پرسیارێک دووبارە دەبێتەوە؛ کە چۆن وڵاتێک دەتوانێت خۆی بە دیموکراسی بناسێنێت، بەڵام دان بەبوونی بیست ملیۆن مرۆڤدا نەنێت و زمانیان قەدەغە بکات و بە کێوی ناویان ببات؟

یەشار کەمال کێشەی لەگەڵ دیموکراسی تورکیا دا هەبوو، تورکیا و کێشەی دیموکراسی دروشمێک بوو تا لە ژیاندا بوو بۆی جەنگا و باجی قورسیشی بۆ دا. لە چاوپێکەوتن و وتارەکانیدا یەشار کەمال بەردەوام دەبێژێت تورکیا هەرگیز دیموکراسییەکی تەواوی نەبووە. چونکە نەیدەشاردەوە و دەیگووت عەسکەر دژی دەستوور دەوەستنەوە، دوای هەر خۆیان دەبن بە سەرۆک کۆمار، هەروەها دووپاتی ئەوەی کردۆتەوە دیموکراسی بەبێ ئازادیی ڕاگەیاندن و ئازادیی بیرکردنەوە و سەربەخۆیی دادگا و داننان بە فرەیی و یەکسانیی هاووڵاتییان و بوونی نییە و نابێت.

کاتێک ڕۆژنامە دادەخرێت، نووسەر دادگایی دەکرێت، زمانێک قەدەغە دەکرێت و هاووڵاتییەک بۆ ناسنامەی خۆی تاوانبار دەکرێت، ئەوە بە باوەڕی یەشار کەمال دیموکراسی نییە، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنیش هەبێت.

یەشار کەمال لە هاواری من باسی زۆر ژمارە دەکات، نەک وەک ژمارەی حیسابی بەڵکو وەک ژمارەی ترسناک، ئەو باسی سێ هەزار تاوانی بکەری نادیار دەکات، باسی سێ هەزار گوندی سووتێنراو دەکات، باسی سێ ملیۆن مرۆڤی ئاوارە و بێماڵ دەکات. بەڵام لە پشت ئەو ژمارانەوە تەنها ئامار نابینێت، بەڵکو ژیانی مرۆڤ دەبینێت. دەزانێت کە لە پشت هەر گوندێکی سووتاوەوە دایکێک هەیە چاوەڕوانی گەڕانەوەی کوڕەکەیەتی و لەپشت هەر ژمارەیەکدا چیرۆکێکی تەواو و نەبیستراو کارەساتبار هەیە.

یەشار کەمال نموونەی وتەیەکی “دۆغان گورەش”ی سوپاسالاری تورکیا دێنێتەوە کە دەڵێت؛ بۆ گرتنی ماسییەکان دەبێت دەریاکە وشک بکەین.

ئەم ڕستەیە تەنها ڕەخنە نییە لە سیاسەتێک، بەڵکو پوختەی بیرکردنەوەی سەدەیەکە، بیرکردنەوەی یەک زمان و یەک نەتەوە و یەک دەوڵەت، بیرکردنەوەی گورگە بۆرەکان و تۆرانییەکانە، بیرکردنەوەی ئەوانەی نەژادی تورکیان لە سەرووی هەموو نەژادێکەوە دەبینی، ئەوانەی منداڵانیان فێردەکرد بڵێن چەند دڵخۆشە ئەوەی دەڵێت تورکم، ئەوە دروشمی گوتنەوەی بەیانیان بوو لە مەکتەب (تورکم، ڕاستم، زیرەکم) دەسەڵاتدارانی کۆماری تورکیای نوێ بەم شێوازە درێژەیان بە سیاسەتی تۆرانیزم داوە.

بۆیە کاتێک دەوڵەت بۆ چارەسەری کێشەیەک نەتەوەیەک سزا دەدات، کاتێک بۆ گرتنی چەند کەس هەزاران خێزان ئاوارە دەکات، کاتێک بۆ کوژاندنەوەی دەنگێک زمانێک قەدەغە دەکات، کاتێک بۆ گرتن و کوشتنی سێزدە گەریلا دارستانێک دەسووتێنن، ئەوە وەک وشککردنی دەریایەکە بۆ گرتنی ماسییەک.

یەشار کەمال هەرگیز پرسی نەتەوەکەی، کوردی، وەک کێشەیەکی ئەمنی نەبینی، بە باوەڕی ئەو کێشەی کورد گرفتی دیموکراسیی تورکیایە، ئەم گوتەیە تەنها هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو تەواوی فەلسەفەی ئەو لەخۆ دەگرێت. ئەو دەیزانی کاتێک زمانێک قەدەغە دەکرێت، دیموکراسیش قەدەغە دەکرێت. کاتێک ناسنامەیەک ڕەت دەکرێتەوە، هاووڵاتیبوونیش ڕەت دەکرێتەوە.

هەروەها باسی دەستەواژەیەکی سەرۆک وەزیرانی تورکیا دەکات، کە بەردەوام دووبارەی دەکردەوە و دەیگوت (یان تەواو دەبن یان تەواو دەبن). لەمەڕ ئەوە، یەشار کەمال دەڵێت لەوانەیە ئەڵمانەکان لەو ڕستەیە تێبگەن، کە دروشمێکە بۆ جینۆسایدکردنی جووەکان. یەشار کەمال بە ئاشکرا و بە دەنگی بەرز نووسی و هاواری کرد بەر لە هەر شتێک کورد لە لۆزان ئەوەی دووپات کردەوە، کە ئەوان کەمینە نین. زیاد لە هەشتا ساڵیشە ئەوە دووپات دەکەنەوە، بەڵام بەرپرسانی تورکیا گوێیان لەو هاوارە نەبوو و باوەڕ ناکەم بەم زووانەش گوێیان لێی بێت، هەرچەندە دنیا گۆڕاوە و نەتەوە و کەمینەکانیش لە زۆربەی وڵاتان بە مافی خۆیان گەیشتوون.

لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باسی ئەوە دەکات کە ماوەی سەدەیەک زمانی کوردی لەژێر فشاردابوو زمانی گەلێکی بیست ملیۆنی قەدەغەکرا. بەڵام وەک نووسەرێک، یەشار کەمال، کە خۆی بە تورکی دەینووسی، هەرگیز نکۆڵی لە کوردبوونی خۆی نەکردەوە. ئەو باش دەیزانی ئەوەی دەمانکاتە مرۆڤ تەنها نان و ئاو نییە، بەڵکو زمان و ئەدەب و بیرەوەریشە.

بۆیە کاتێک باسی زمانی نەتەوەکەی دەکات باسی زیندوویەتی ئەدەب و وێژەی دەکات، ناوی مەلای جەزیری و ئەحمەدی خانی و عەڤدالێ زەینکێ دەهێنێت. دەیەوێت بڵێت ئەو نەتەوەی کە خاوەنی ئەو مێژوو و ئەدەبەیە، ناتوانرێت مێژووەکەی بسڕێتەوە.

لە لاپەڕەکانی “هاواری من”دا زۆر کەس دێن و دەچن، ڕووناکبیران و شاعیران و ڕۆژنامەنووسان و زیندانییە سیاسییەکان. ناوی “نازم حیکمەت” دێنێت کە حەڤدە ساڵ لە زیندان مایەوە. ناوی “سەباح تان” دێنێت کە کوژرا. ناوی “ئەحمەد عارف” و “ئۆڕهان کەمال” دێنێت کە تووشی چ دەردەسەرییەک کراون، ئەگەر لە ژیاندا مابووایە دڵنیام لەسەر “ئاپۆ” و “سەلاحەدین دەمیرتاش” و هاوڕێکانینان قسەی دەبوو. یەشار کەمال دەیەوێت بڵێت پرسی ئازادی، تەنها پرسی کورد نییە، پرسی مرۆڤە.

بەڵام لەناو ئەو هەموو ئازار و تاریکییەدا، یەشار کەمال هەرگیز ئومێدی لەدەست نەدا. دەبێت لێرەدا شایەتی ئەوەی بۆ بدەین، کە جوانترین وتەی لەم کتێبەدا ئەوەیە کە دەڵێت ئێمە دەزانین هێزی ئومێد چۆن مرۆڤ دەکاتە مرۆڤ، مرۆڤایەتی لە قووڵایی نائومێدیدا ئومێد بنیات دەنێت.

ئەم ڕستەیە وەک ڕووناکییەک لەناو هەموو تاریکییەکانی کتێبەکەدا دەدرەوشێتەوە، چونکە یەشار کەمال باوەڕی بە تۆڵە و ڕق نەبوو، باوەڕی بە گفتوگۆ و دیموکراسی و دانپێدانان هەبوو. ئەو هەرگیز نەیویست لە وشەکانیدا ئاگری شەڕ هەڵگیرسێنێت، بەڵکو ویستی ڕێگایەک بۆ ژیانی هاوبەش بدۆزێتەوە.

ئەمەش وامان لێ دەکات کە بەچاوێکی جیاواز لە کتێبی “هاواری من” بڕوانین و وای نەبینین کە کتێبێکە تەنها لەسەر کوردە و بۆ کورد نووسراوە. ئەم کتێبە بەڵگەنامەیەکە لەسەر ویژدانی مرۆڤ. هاوارێکە دژی نکۆڵی، هاوارێکە بۆ دادوەری، هاوارێکە بۆ دیموکراسی بۆ کۆماری هەمووان.

یەشار کەمال دووپاتی دەکاتەوە لە تورکیا ڕێگەی دیموکراسی بە پرسی کورد دا تێدەپەڕێت، هەروەها دووپاتی دەکاتەوە کورد مافە مرۆڤایەتییەکانی دەوێت، داواکاری زمانی دایک و مافی ژیان و کەرامەت. ئەو لە بەرگرینامەی لەبەردەم دادگای ئاسایشی تورکیا دەڵێت: هەموو نووسینەکانی من بۆ نەتەوەکەمە، داوای بەدەنگەوە هاتنە، هەروەها دەڵێت کەرامەتی مرۆڤی هەر وڵاتێک بەقەد خاکی نیشتمانەکەی پیرۆزە.

ڕاستە یەشار کەمال بە جەستە ماڵئاوایی لێ کردین، بەڵام لەکۆتاییدا لەپاش خۆی بیست و شەش ڕۆمان و یازدە وتار نۆ دیمانەی بڵاونەکراوەی بۆ بەجێهێشتین، ئەو گوڵدانە پڕ لە وشە و پەیڤە سەرڕێژبووانە لە جوانی و پەیام و نووسین تا ئەبەد دەمێنن و شایەتی دەدەن، هەندێک دەنگ هەرگیز نامرن چونکە هەندێک هاوار بۆ سەردەمێک نانووسرێن، بەڵکو بۆ مێژوو دەنووسرێن. بۆیە “هاواری من” بۆ ئێوەیە و ئەو هاوارە هێشتا لە گوێی مێژوودا دەنگ و هاواردەکات.

ئەم کتێبە بۆ هەندێکمان پڕیەتی لە زانیاریی ورد و نوێ، یەشار کەمال کورد بە هاوبەشی نەتەوەی تورکیا دادەنێت، ئەو دەڵێت: دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆربەی نەتەوەکان سەربەخۆییان وەرگرت، بەڵام کورد بە خواستی خۆیان ئەو کارەیان نەکرد، ڕووسەکان زۆر خوازیاری ئەوە بوون کوردی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەگەڵ کوردانی قەوقاس دەوڵەتی کوردییان بۆ دروست بکات و یەکیان بخات، بەڵام کورد بەڵێنی بە تورکیا دا بۆ دروستکردنی کۆماری نوێ پاڵپشتیان بێت، دواتر کۆماری نوێ بوو بە کۆماری تورکەکان نەک کۆماری تورک و کورد و چەرکەس و لاز و ئەلبانی و بۆشناغەکان، لە ئەنجامدا بوو بە کۆماری مەرگ و نکۆڵی و زیندان و گۆڕستان بۆ نەتەوەی کورد.

هاواری یەشار کەمال بۆ ئازادی ودیموکراسی و مافی مرۆڤ و ژیان و کەرامەت و پێکەوەژیان بوو.

لەکۆتاییدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە بەڕێز “محەمەد عیزەدین ” بکەین کە کتێبەکەی وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردی و پێشکەش بە موسا عەنتەر (ئاپی موسا) و دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی کردووە.

شێرزاد حەسەن، لە گڵکەندەوە بۆ جەنگاوەری ڕۆشنایی، تێڕامانێک لە کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”

2026-06-14T09:19:20Z

هەندێک مرۆڤ هەن کە ئاسایی لە ژیان دەژین و ژیان ڕێدەکەن و تێدەپەڕن. هەندێکیش هەن کە لە ژیان دەژین و دەبنە بەشێک لە وێژدانی سەردەمەکەیان و دەبنە ئەستێرەی نیشتمان. شێرزاد حەسەن لەو جۆرە مرۆڤانەیە. بۆیە، خوێندنەوەی کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها خوێندنەوەی بیرەوەرییەک نییە؛ گەشتێکە بەناو مێژووی ڕۆحێکدا. ڕۆحێک کە لە گڵکەندەوە دەست پێدەکات و لە فینلەندا دەگاتە جیهان، بەڵام هەرگیز پەیوەندیی بە یەکەم وێستگەکانی ژیانی نەپچڕاندووە. شێرزاد حەسەن لە ماڵێکدا گەورە بوو کە باوکێکی قومارچی و دایکێکی میهرەبانی هەبوو. بەڵام ئەوەی لە ناخی شێرزاد دا مایەوە، نە دەنگی قومار بوو و نە تامی برسیەتی و شکست؛ بەڵکو خۆشەویستی و قوربانیی دایک بوو. دایکێک کە ماندووبوونی ژیانی هەڵگرتبوو و لەژێر باری دڵتەنگی و نەداریشدا هێشتا دایکایەتی دەکرد، ئەوە “پلکە زارێ” بوو. شێرزاد لەم کتێبەدا تەنها چیرۆکی خۆی ناگێڕێتەوە، بەڵکو چیرۆکی نەوەیەک دەگێڕێتەوە. نەوەیەک کە لەنێوان هەژاری و هیوا، لەنێوان ستەم و خەون، لەنێوان داگیرکاریی و ئارەزووی ئازادی گەورە بووە. گڵکەند؛ گۆمی میری کوران؛ خەرەندی ڕەواندز؛ وێستگەی شەمەندەفەری هەولێر؛ بەغدا؛ سلێمانی و فینلەندا تەنها شوێن نین؛ وێستگەکانی دروستبوونی مرۆڤێکن. هەر وێستگەیەک بەشێکی لە کەسایەتیی شێرزاد دروست کردووە. ئەو لە گڵکەند تامی برسییەتی و مەرگ و کرێکاری ناسی؛ لە ڕەواندز سروشت و ئازادی و خەرەندی ناسی. لە وێستگەی شەمەندەفەر جیهانی دەرەوەی ناسیوە. لە زانکۆ پەنجەرەی ئەدەبی جیهانی بۆ کراوەتەوە. لە سلێمانی هێلانە و ماڵ و “کەژاڵ” و وەفای شارێکی ناسیوە؛ لە فینلەندا مانای دوورکەوتنەوە لە نیشتمان و نرخی نیشتمانی ناسی. لەنێوان هەموو ئەو وێستگانەدا، دوو کەس بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە دروستبوونی ئەو مرۆڤەدا بەشدارن: دایک و مەلا هەمزە. دایک لە کتێبەکەدا تەنها دایک نییە؛ ناوەندی هەستی مرۆڤایەتییە. شێرزاد لەسەر دایکی، دەڵێت: “دایکم ژنێک بوو لە فرمێسک”. لە ئەدەبی نوێی کوردی دا دەگمەنە بتوانرێت بە چەند وشەیەکی کەم، ئەو هەموو خۆشەویستی و ئازار و قوربانییە کورت بکرێتەوە. ئەوەی شێرزاد لە دایکەوە فێری بوو، تەنها خۆشەویستی نەبوو؛ مرۆڤبوون بوو. بەڵام ئەگەر دایک فێری میهرەبانیی کردبێت، مەلا هەمزە فێری پرسیارکردنی کرد. لە جوانترین بەشەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد هەوڵ دەدات سکێچێکی مەلا هەمزە بکێشێت. خۆی پێی وایە “پۆرترێت” ناتوانێت ڕۆحی ئەو مرۆڤە بگرێتەوە. ئەو مەلایەی کە کتێبی جیاواز و قاچاغی دەخوێندەوە، لە دەسەڵات نەدەترسا، هەژاری بە چارەنووسی خوایی نەدەزانی و دەیگوت: هەژاریی و نەداریی دەستکردی ئاسمان نین، بەڵکو بەرهەمی نەبوونی دادپەروەرییە لەسەر زەوی. ئەگەر بەهەڵەدا نەچووبم دەتوانین شایەدی بدەین کە ئەم ڕستەیە سەرەتای شۆڕشی فکریی شێرزاد بووبێت. ئەوی لەم کتێبەدا بە ئاشکرا دەڵێت کە پێش ئەوەی نووسەر بێت، خوێنەر بووە. بگرە هێشتاش خۆی بە خوێنەر دەزانێت. دەڵێت باوەشی کتێب لەلای ئەو خۆشتر و خۆشەویستر بووە لە باوەشی خۆشەویستی و دڵداری. ئەم دانپێدانانە هەموو تێگەیشتنێکمان بۆ کەسایەتیی شێرزاد دەگۆڕن. چونکە زۆر کەس بە نووسینەکانی دەیاناسن، بەڵام بناغەی ئەو نووسینانە خوێندنەوەیە. شکسپیر، گۆتە، سێرڤانتس، نیکۆس کازانتزاکیس، گاندی، پاولۆ فرێرە، چیخۆف و دۆستۆیڤسکی؛ هەموویان لەو جیهانە فکرییەدا ئامادەن. شێرزاد بە ڕەخنەوە دەڵێت عەیبە ئینگلیز بیت و “شکسپیر” نەناسێت، عەیبە ئەڵمانی بیت و “گۆتە”ت نەخوێندبێتەوە، بەڵام ئێمە زۆرجار لە ئەدەبی خۆمان دوور کەوتووینەتەوە. لە ڕوانگەی شێرزاد، پەروەردە نابێت ئامرازێک بێت بۆ دروستکردنی ملکەچی و دۆگمایی. هەر بۆیە مامۆستایان بانگهێشت دەکات کە کتێبی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێرە بخوێننەوە. چونکە لە باوەڕی ئەودا پەروەردە دەبێت مرۆڤ ئازاد بکات، مرۆڤی ئازاد بێنتە بوون، نەک بیکاتە بەرهەمی سیستەم و کۆیلایەتی و ملکەچی. لەم کتێبەدا شێرزاد حەسەن زۆر جار دەگەڕێتەوە بۆ ئایین، بەڵام نە وەک بانگەشەکار، بەڵکو وەک پرسیارکەر. لە منداڵییەوە قورئانی خوێندووە و لەبەری کردووە. سوورەتی یوسف کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داناوە. مزگەوت بۆتە شوێنی خۆ پەنادان و شاردنەوە لە دژی توندوتیژیی کۆڵان و گڵکەند و گۆمی میری کوران. بەڵام دواتر هەر ئەو منداڵە دەگاتە ئەو ئاستەی بڵێت: “خودای مەزن حیزبی ناوێت”. ئەوەش ڕەخنەیەکی قووڵە لە هەوڵی بەحیزبیکردنی ئایین، وەڵامێکیشە بۆ ئەوانەی بانگەوازی کوشتنی مامۆستیان دەکرد. لە بەشە جیاوازەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد بەردەوام لە جەنگدایە دژی تاریکی. بۆیە وتەیەکی پرحیکمەت دەنووسێت، پێم وایە دەبێتە دەستەواژەیەکی ناسراوە، ئەو دەڵێت: “ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناژین، لە ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست دەژین”. ئەو تاریکییە لە ڕوانگەی ئەودا تەنها سیاسی نییە؛ تاریکیی بێپرسیاری و ڕەوایەتیدان بە ستەم و کەمتەرخەمیی بە مرۆڤە. بەڵام شێرزاد مرۆڤی مەرگ نییە، مرۆڤی ژیانە. هەر بۆیەش پرسیار دەکات بۆچی جەلالەدینی ڕۆمی لە شەرق و غەرب خوازراوە؟ خۆی وەڵام دەداتەوە: چونکە ژیاندۆستە. هەر لەو ڕێگەیەشەوە دەچێتە ناو جیهانی نیکۆس کازانتزاکیس و عیسا و گاندی. لە فینلەندا، دوور لە نیشتمان، بە ڕای بەندە یەکێک لە گەورەترین بەرهەمەکانی خۆی دەنووسێت؛ “دوا شەوی دابەزینی عیسای مەسیح”. لەوێدا کوردستان بە عیسا دەچوێنێت. چونکە هەر عیسای مەزن نییە لە خاچ دراوە، وڵاتەکەی ئەویش لەخاچ دراوە. نەتەوەیەک کە لە نێوان چوار دەوڵەتی داگیرکەردا دابەش کراوە. بەڵام ئەم پێکچواندنە و بەراوردکارییە تەنها بانگەشەیەکی سیاسی ڕووت نییە؛ بەڵکوو هاوارێکی مرۆڤایەتییە بۆ داد و ئازادی. هەروەها لەم بیرەوەرییانەدا، شێرزاد بە توندی ڕەخنە لە حیزبە کوردییەکان دەگرێت. بە تایبەت دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و شەڕی ناوخۆ. بە باوەڕی ئەو، زۆرێک لە خەونە گەورەکانی ئازادی لەو قۆناغەدا تووشی شکست بوون. بۆیە پرسیار دەکات، گلەیی دەکات، بەڵام بێهیوا نابێت. جوانترین تایبەتمەندیی ئەم کتێبە شایەدیدانە کە شێرزاد هەموو ئەوانەی دەستیان گرتووە لەبیر ناکات. مەلا هەمزە، مەلا سامان، دکتۆر مەولود ئیبراهیم، مامۆستا تەحسین، حەیدەر کەریم، مەحمود زامدار، شوکروڵڵا بابان و دەیان کەسی تر. ئەوەش نیشانەی ئەوەیە کە گەورەیی لە ڕوانگەی شێرزاد، بە مانای لەبیرکردنی هاوڕێیان نییە. شێرزاد ڕاستگۆیەکی سەرسووڕهێنەرە. لە بیرەوەرییەکانیدا تەنانەت باسی ئەوە دەکات کە سەرەڕای ستەم تۆقاندنەکانی باوکی بەڵام بۆنی جلەکانی باوکی دەکرد، بۆ ئەوەی بزانێت باوکبوون چییە و دەبێت چۆن بێت. ئەم ڕاستگۆییە ئەوەندە قووڵە کە ژیانی خۆی دەکاتە کتێبێکی کراوە بۆ خوێنەر. شێرزاد حەسەن نووسەری ژنانە. ژن لە نووسینەکانیدا تەنها کارەکتەر نییە؛ مرۆڤە. بوونەوەرێکە شایستەی ئازادی و ڕێز. بۆیە هەمیشە دژی ستەمکردن لە ژنان و دژی باوکسالاری وەستاوەتەوە. شێرزاد مرۆڤدۆستە، ژینگەپارێزە، پەروەردەکارە و ڕووناکبیرێکە کە بەردەوام داوای مرۆڤبوون دەکات. هەر بۆیە شێرزاد حەسەن تا ئێستا نووسەری وەڵامەکان نییە، نووسەری پرسیارەکانە. بەڵام جوانیی کتێبەکە لە ئازارەکانی نییە؛ لە ڕاستگۆییەکەی دایە، کە وەک خۆی باسی دەکات گلەیی لێ دەکرێت کە بەو ڕاشکاویە دێتە گۆ. شێرزاد حەسەن لەم کتێبەدا هیچ شتێکی نەپاراستووە. لە خێزان، لە کۆمەڵگە، لە ئایین، لە سیاسەت و تەنانەت لە خۆیشی پرسیار دەکات. بۆیە ئەم کتێبە تەنها چیرۆکی ژیانی نووسەرێک نییە؛ چیرۆکی گەشەکردنی بیرێکی یاخییە کە دەیەوێت هەموو شتێک بخاتە ژێر تاقیکردنەوەی پرسیار. ئەم ئەزموونانە لە ناخی شێرزاد دا نەبوونە زام، بەڵکوو بوونە سەرچاوەی تێگەیشتن لە مرۆڤ. ئەم کتێبە شایستەی ئەوەیە تەنها وەک ژیاننامە نەخوێندرێتەوە. دەبێت وەک ڕۆمانێکی ژیان، وەک نۆڤێلێکی مرۆیی و وەک بەڵگەنامەیەک بۆ سەردەمێک بخوێندرێتەوە. چونکە لە کۆتاییدا، شێرۆی پلە زارێ تەنها چیرۆکی ژیانی خۆی نانووسێت؛ چیرۆکی مرۆڤێک دەنووسێت کە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”دا هەرگیز لە گەڕان بەدوای ڕووناکیدا نەوەستاوە. لە کۆتایی کتێبەکەدا، داواکارییەکی سادە دەکات؛ دەیەوێت تەرمەکەی بسووتێندرێت و خۆڵەکەی بخرێتە خەرەندی ڕواندز. ئەوە وەسیەتی کورت و پوختەی تەواوی ژیانیەتی. مرۆڤێک کە لە سروشتەوە هاتووە و دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ سروشت، دڵنیاییە کە ڕۆحی بە زیندووی دەمێنێتەوە لەناو وشەو پەیامەکانی کە لە تەواوی کتێبەکانیدا جێی دەهێڵیت. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها ژیاننامەی نووسەرێک نییە، تەنیا ژیاننامەی شێرزاد حەسەن نییە. ژیاننامەی خوێنەرێکە کە بوو بە نووسەر، مامۆستایەکە کە بوو بە ڕووناکبیر و بیرمەند. ئەو مرۆڤێکە کە تا دوا هەناسە لە پرسیارکردن، لە جەنگی دژی تاریکی نەوەستا و کۆڵی نەدا تا ئەم ساتەش. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”، کتێبێکە پڕە لە ڕاستگۆیی و بوێری، پڕە لە جوانی مێژوو، بۆیە ناوی شێرزاد حەسەن تەنها ناوێک نییە لەسەر بەرگی کتێبەکان؛ ئەو جەنگاوەرێکی ڕووناکییە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”. شێرزاد لە دوا دیداریشیدا لەگەڵ مەلا هەمزە، کە ماڵئاویی لێ دەکات پێی دەڵیت شێرۆ کوڕم؛ بیرت نەچێ ئەو کاتیش پێم گوتی، عیسای مەسیح دەفەرموێت، چ کەڵکی هەیە دنیات بردبێتەوە، کەچی خۆت دۆڕاو بیت، جا بەڕاستی مامۆستا لە سەنگەری ڕۆشنایی مایەوە. لەکۆتایی دا جێگای خۆیەتی دەست خۆشی لە کاک مەسعودی مەلا هەمزە و دەزگای فام بکەین بۆ بە چاپگەیاندنی ئەو بەرهەمە بەنرخە، کە شایستەی خوێندنەوەیە.

بێژنگکردنێک بۆ “وشەنامەکەی” مامۆستا جەمال نەبەز

2026-04-29T15:01:49Z

بەر لە هەر شتێک، جێی خۆیەتی دەستخۆشی لە ڕێکخراوی ڕۆشنبیریی جەمال نەبەز بکرێت کە ئەرکیان کێشاوە و ئەم بەرهەمەیان، “وشەنامەکی ئیتیمۆلۆژیای زمانی کوردی“، بە چاپ گەیاندووە؛ پەرتووکێک کە ساڵانێکی زۆرە وەک کۆپییەکی ئەلیکترۆنی لە فەزای ئۆنلایندا دەسوڕێتەوە، تا ئەوەی هەر دوێنێ خۆم لە کۆڕی ناساندنەکەیدا ئامادە بووم و دانەیەکیشم لێی بە دیاری وەرگرت. مامۆستا جەمال نەبەز، وەک منەوەرێک و خەمخۆرێکی هۆشیاری نەتەوەکەی، جێ پەنجەی بەسەر مێژووی بیری نەتەوەییدا دیارە و دڵسۆزییەکەی بۆ کولتوورەکەی لای کەس جێگەی مشتومڕ نییە. لێ لێرەدا، وەک چۆن لە حەرەمی زانستدا دۆستایەتی بۆ حەقیقەت لە دۆستایەتی بۆ ئەفلاتوون گەورەترە، حەق وایە بێ پێچوپەنا و بە پێوەری وردی مەعریفی لەمەڕ ئەم پەرتووکە بدوێین.

ئەگەر بە چاوی حوججە و لێکۆڵینەوەی ڕەسەنی زمانەوانییەوە بڕوانینە ئەم نووسراوەیە، زۆر زەحمەتە بتوانین بیخەینە خانەی سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوەوە. لە ڕاستیدا، من بە ڕەوای نابینم تەنانەت ناوی “وشەنامە”شی لێ بنرێت، چ جای ئەوەی پاشگری قورس و گرانبەهای وەکو “ئیتیمۆلۆژیا” بە باڵادا ببڕدرێت. زانستی ڕیشەسازی یان ڕیشەناسی (ئیتیمۆلۆژی)، زانستێکی تا بڵێی ماتماتیکییانەی فیلۆلۆژییە؛ پشت بە یاساکانی دەنگسازی، گۆڕانی مێژوویی ڕێزمان، و بەراوردکاریی ناو خێزانی زمانەکان دەبەستێت، نەک خەیاڵدانی کەسی و لێکچوونی ڕواڵەتی.

ئەم کتێبە، سەرەڕای نییەتە پاکەکەی نووسەرەکەی، تەلەزگەیەکی پڕ مەترسییە بۆ بەکارهێنەر و خوێنەری ناوریا. پڕیەتی لە هەڵەی کوشندە و زانیاریی چەوت، کە لە زانستدا پێی دەوترێت ئیتیمۆلۆژیای میللی یان عەوامانە. نووسەر لە تاو پەرۆشیی بۆ سەلماندنی دێرینیی زمانەکەی، پەنای بۆ لێکدانەوەیەک بردووە کە زۆرجار مرۆڤ لە ئاستیدا سەری سوڕ دەمێنێت.

با سەیری ئەم دوو نموونەیە بکەین:

مامۆستا هاتووە وشەی ” جەهەننەم” (Cehenem)ی دابەش کردووە بۆ دوو بڕگە: “جێ” و “نزم”، پێی وایە ئەمە وشەیەکی پەتیی کوردییە بە واتای (جێگەی نزم)! ئەم لێکدانەوەیە نەک هەر لە ڕاستییەوە دوورە، بگرە زۆرلەخۆکردنێکی بێمانای پێوە دیارە. سادەترین شارەزای زمانە سامییەکان و فیلۆلۆجیای ڕۆژهەڵاتی دەزانێت کە “جەهەننەم” ناوی شوێنێکە. ڕاستەوخۆ لە وشەی (Gehinnom، גֵיהִנּוֹם) ی عیبرییەوە هاتووە، کە کورتکراوەی (Gei Ben-Hinnom)ـە، واتە “دۆڵی کوڕی هیننۆم”. ئەمە دۆڵێک بووە لە باشووری ڕۆژئاوای قودس (ئۆرشەلیم) کە لە کۆندا پاشماوە و خاشاکی تێدا سووتێنراوە و گڕی تێدا بەردراوە. بە تێپەڕبوونی کات و لە ڕێگەی دەقە ئایینییەکانەوە، ناوی ئەم دۆڵە لە عیبرییەوە پەڕیوەتەوە بۆ سریانی (Gēhannā) و لەوێشەوە بۆ عەرەبی (جَهَنَّم) و بووەتە هێمای میتافیزیکی بۆ سزای ئاخیرەت. ئیتر چۆن دەکرێت ناوی دۆڵێکی دیاریکراوی ناو جوگرافیای قودس، بهێنرێتە سەر قاڵبی “جێ” و “نزم”ی کوردی؟ ئەمە لەتکردنێکی زۆرەملێیە کە زانست و بەڵگەی حاشاهەڵنەگری مێژوویی بە تەواوی ڕەتی دەکاتەوە.

لە بیرمە لەو ڕۆژگارەی باوکم کێڵگەیەکی پەلەوەری (دەواجن)ی هەبوو، جێگەیەک هەبوو تایبەت کرابوو بە فڕێدان و سووتاندنی کەلاکی ئەو مریشکانەی ڕۆژانە مرداردەبوونەوە. ئێمە لەناو خۆماندا بەو جێگەیەی کە بەردەوام گڕ و دووکەڵی لێ هەڵدەستا دەمانوت «جەهەننەمەکە». ئەم ناونانە خۆڕسکییە، ڕێک کۆپییەکی زیندووی هەمان ئەو وێنە دێرینەی دۆڵی هیننۆمە لە قودس. سەیرتر لەمە ئەوەیە کە مامۆستا بۆ پاساودانی ئەم بۆچوونەی و چەسپاندنی چەمکی «نزم»ی، پەنا دەباتە بەر دەقی قورئان و دەستەواژەی «ئەسفەلە سافیلین» (أسفل سافلين) دەهێنێتەوە وەک بەڵگە بۆ ئەوەی جەهەننەم جێگەیەکی نزمە! ئەمە تێکەڵکردنێکی زۆر نامۆ و دژە-میتۆدە؛ چونکە نووسەر لەبری ئەوەی بە دوای ڕەچەڵەکی مێژوویی وشەکەدا بچێت لە زمانە دێرینەکاندا، هاتووە ‘سیفەت’ و وەسفێکی میتافیزیکیی ناو دەقێکی ئایینی کە سەدان ساڵ دواتر هاتووە، کردووەتە پێوەر بۆ بڕیاردان لەسەر ‘ڕیشە’ و پێکهاتەی وشەکە. ئەمە ڕێک وەک ئەوە وایە سیفەتی شتێک بکەیتە دایکی ناوی شتەکە.

لە جێگەیەکی تردا، وشەی “بیانی” (Biyanî) دەباتەوە سەر “بێ-خانی”، واتا کەسێک کە ماڵ و خانووی نییە! ئەمەشیان هەڵەیەکی کوشندەی وشەسازییە و سەرپێچییەکی ڕوونی یاساکانی گۆڕانی دەنگە. لە زانستی ڕیشەسازیی زمانە هیندۆئێرانییەکاندا، بەڵگەی یەکلاکەرەوەمان هەیە کە ئەم وشەیە لە ڕەگی (bē)ی ئێرانیی کۆنەوە هاتووە بە واتای “دەرەوە” یان “ئەوی دی”. لە فارسیی ناوەڕاستدا (پەهلەوی) وشەکە بە ئاشکرا بە فۆرمی (bēgānag) تۆمار کراوە، کە دواتر لە زمانە ئێرانییە نوێیەکاندا وەک فارسی بووەتە “بیگانە” و لە کوردیشدا بووەتە “بێگانە” و فۆرمە سووککراوەکەی “بیانی”. وشەکە بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە “خانوو” و “خان”ـەوە نییە، چونکە ئەگەر وابوایە، دەبوو بپرسین پیتی “خ” چۆن و بە چ بنەمایەک توایەوە و بوو بە “ی”؟ لە یاساکانی فۆنۆلۆژیای کوردیدا هیچ پاساوێک نییە بۆ سڕینەوەی (خ)ی سەرەتای ناو لە پێکهاتەی ئاوەڵناودا بەو شێوەیە. ئیدی دەیان نمونەی دیکەش.

ئەم جۆرە لێکدانەوەیە لە شیعر و پەخشاندا ڕەنگە تامی هەبێت و بۆ پەرۆشیی نەتەوەیی کار بکات، بەڵام لە تەرازووی زانستی زمانەوانیدا هیچ سەنگێکی نییە و دەچێتە قاڵبی یاریپێکردنی وشەوە بەبێ گوێدانە مێژوو و قاعیدە زانستییەکان.

بۆیە، دەبێت هەر کەسێک کە بۆ مەبەستی توێژینەوە لای لەم پەڕتووکە کردەوە، لەوپەڕی وریاییدا بێت. ئەگەر ئەم بەرهەمە بەهایەکی هەبێت، تەنها و تەنها لە ڕووی مێژوویی و سۆسیۆلۆجییەوەیە؛ وەک بەڵگەنامەیەکی سەردەمێک کە تێیدا منەوەرێکی کورد لە ژێر فشاری تواندنەوە و چەوساندنەوەی نەتەوەکەیدا، هەوڵی داوە بە هەر نرخێک بووە قەڵغانێک بۆ زمانەکەی دروست بکات و شکۆی بۆ بگەڕێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر بە بەکارهێنانی کەرەستەی دژە-زانستیش بووبێت. ئەمە نموونەیەکە بۆ بینینی سایکۆلۆجیای بەرگریی نەتەوەیی، نەک سەرچاوەیەک بۆ هەڵکۆڵینی ڕیشەی زمان. دەبێت ئەوەش مەعلووم بێت کە بیناکردنی شانازیی نەتەوەیی لەسەر بناغەی زانیاریی چەوت و هەڵچوونی سۆزداری، وەک هەڵنانی قەڵایەکە لەسەر لمی سەراب؛ بە یەکەم ڕەشەبای پێوەری زانستی و بەراوردکاریی فیلۆلۆجی، نەک هەر قەڵاکە دادەڕمێت، بگرە پاساو دەداتە دەست نەیاران و تەنانەت ناوەندە ئەکادیمییە بێلایەنەکانیش، کە بە چاوی گاڵتەجاڕییەوە بڕواننە تەواوی ڕەسەنایەتیی زمانەکەمان و ئەوەشی کە ڕاستە و خۆماڵییە، بە گومانەوە تەماشای بکەن.

خزمەتی ڕاستەقینەی زمان، ڕووبەڕووبوونەوەیەتی لەگەڵ تیشکی تاقیگەی زانستدا، نەک داپۆشینی بە پەردەی ئیتیمۆلۆجیای عەوامانە. چونکە حەقیقەتی ڕووت، با بچووکیش بێت، لە وەهمێکی زەبەلاحی بێ بنەما زۆر سەنگینتر و بڕشتدارترە.