سەکۆ گۆڤارێکی هزری سۆرانییە: وتار، شرۆڤە، دیرۆک و کولتور.https://sekokurd.org/ckb/2026-09-14T07:10:00Z https://sekokurd.org/a/93982026-09-14T07:10:00Z2026-09-14T07:10:00Zمەلا هندرێنhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/mela-hndren/

لە هەر کەسێک بپرسم، چ دەستەڵاتدار و خاوەن‌ هێز، یان بێدەسەلات و هەژار، یاخود ڕووناکبیر و جەوهەردار، نەخوێندەوار، گەورە یان بچووک، ژن یان پیاو، دڵنیام هەموویان بەیەک زمان و یەک نەوای بڵند وەڵامم دەدەنەوە.

<p>لە هەر کەسێک بپرسم، چ دەستەڵاتدار و خاوەن‌ هێز، یان بێدەسەلات و هەژار، یاخود ڕووناکبیر و جەوهەردار، نەخوێندەوار، گەورە یان بچووک، ژن یان پیاو، دڵنیام هەموویان بەیەک زمان و یەک نەوای بڵند وەڵامم دەدەنەوە. ئەگەر خانەوادەیەکی عەرەب بە بیانووی ئاوارەبوون و بێدەرەتانی ڕووت تێ بکەن و لێت بپاڕێنەوە، تاوەکوو لە حەرەمی ماڵەکەتدا پەنایان بدەیت، تۆش لەسەر بنەمای بەزەیی و پاکی دڵ و نیشاندانی نییەتی پاکی نەتەوەپەروەری، بۆ چەند ڕۆژێک دەرگای خۆتیان بۆ واڵا بکەیت، بەڵام دوای پشوودان و چاوکرانەوە، میوانەکە لە سووچێکی ماڵەکەتدا خۆی قایم بکات و بە لووتبرزییەوە بڵێت: «من ناڕۆم و ئەم سەرایە موڵکی منیشە»، نەوەکوو هەر ئەمەش، بەڵکوو ڕۆژانە کەس و کاری زیاتری خۆی بهێنیتە حەوشەکەت و چاوت لێ سوور بکاتەوە و هێمای ئەوەت پێ بدات، کە دەبێت سەرایەکەشیان بۆ چۆڵ بکەیت، ئەگەرنا هێرش دەکەنە سەرت… گەلۆ، ئاخۆ هەڵوێستت چی دەبێت؟</p><p>ئایا کەس هەیە وەکوو شێری ژیان کۆست بگرێت و پەلاماری ئەو بێڕەوشتانە نەدات و بە شەق و پێلەقە لە حەرەمی خۆی دەرییان نەکات؟ ئایا کەس هەیە لە بەرانبەر ئەم داگیرکارییە ناپیاوانە و ترسنۆکانەیەدا خۆی گێل بکات و بڵێت «تەنیا کڵاوی خۆم بگرم، با با نەیبات».</p><p>مادام مرۆڤ لەسەر شەرەفی بەرەی ماڵی خۆی ڕێگە بە دەستدرێژی لەم جۆرە نادات، چۆن دەتوانێت بۆ سەر ئاخ و نیشتمانەکەی قبووڵی بکات، لە کاتێکدا نیشتمان، ئەو هێلانە پیرۆز و کەلاوە دێرینەی کۆکەرەوەی سەرجەم شکۆ، فەڕ و ژیاری ئێمەیە.</p><p>چیرۆکی دێرین و ئیمڕۆی تەعریب ڕێک بەم جۆرەیە؛ سەرەتا بە خشپەی بێدەنگ و بە پاڕانەوە پەنات بۆ دەهێنن، پاشان وەکوو ماری سڕبووی ناو هێلانەی خۆمان، پێوەمان دەدەن. ئەوانە هێندە بێباک و پشتیوانشکێنن‌، بەدرێژایی مێژوو بە دەیان وڵاتیان داگیرکردووە و مۆرکی نەتەوەیی و زێدی ڕەسەنی گەلانیان بەسڕینەوە سپێردراوە. لە کۆی ٤٠٠ میلیۆن عەرەبی ئەمڕۆ، تەنا ٦٠ میلیۆنیان عەرەبی ڕەسەنی هۆڤی و بیابانن، ئەو ٣٤٠ میلیۆنەی دیکە لە ڕەسەندا نەتەوەی خاوەن مێژووی سەربەخۆ بوون، کە لەژێر پەردەی دەسەڵات و شەریعەتدا بەزۆر کراون بە عەرەب، بە یەکجاری سیمای نەتەوەیی و دیمۆگرافیای دەیان هەرێم و ئاخیان فەوتاند و ناسنامەکەیان قووت دا.</p><p>سەیرە، کە بە هەزاران مرۆڤی کورد، بە چاوی کراوەوە تۆفانی تەعریب دەبینن و ڕۆژانە بە دەیان وتار و ڤیدیۆ مەترسییەکە دەخرێتە بەر دیدەیان، کەچی زۆر بێباکانە پشتی تێ دەکەن و لە ناخی خۆیاندا دەڵێن: «سەری بێئێش بێسەرئێشەیە، بۆ سێ تای لێ ببەستم»، یان دەڵێن: «دەست بە کڵاوی خۆمەوە دەگرم، با با نەیبات، من چی کارم بە ئاگری تەعریبەوە هەیە»، تەنانەت هەندێکیش بە ڕاشکاوییەکی شەرمهێنەر دەڵێن: «بازاڕ و بژێویمان لەسەر گیرفانی ئەم عەرەبانەیە، چی تێدایە، مادام بەشێکین لە بونیادی عێراق دەبێت بەمەش ڕازی ببین».</p><p>منیش لەم مینبەرەوە بەو کەسانە دەڵێم: لەچی دەترسێیت، ئەی ئەرزی وێران. ئایا دەزانیت تەمەنی ئەم ملکەچی و سەردانەواندنەت بە تەعریب تەنیا چەند وەرزێکی کەمە، ئەوکاتەی عەرەب، وەکوو ناوچەکانی “کەرکووکی دڵ و مووسڵی بریندار” دەست بەسەر ئەم شوێنەشدا دەگرن، ئیدی هیچ کوردێک نەوەکوو هەر ناتوانێت دەست بە کڵاوەکەیەوە بگرێت، بەڵکوو فریای شەرواڵەکەی خۆشی ناکەوێت. هیچ کوردێک ناتوانێت بە ئاسوودەیی نان لە شارەکەی خۆی پەیدا بکات و کەرامەت و نامووسی خۆی لە دەستدرێژی ئەو هۆڤیانە بپارێزێت. ئەگەر ئەمڕۆ خەمی قازانجکردنی چەند قڕۆشێکی کاتیت بێت، بەیانی خەمی داڕمانی شکۆ و کەرامەتی خێزانەکەت پشتبڕت دەکات، یان دەبێت ببیتە کۆیلەی ژێردەست، یاخود دەبێت سەرت هەڵبگریت و ئاخ و شوێنەواری بابوباپیرانت بە زەلیلی بەجێ بهێڵیت.</p><p>گەلۆ لەم ساتە وەختە مێژووییەدا، تۆ دەتوانیت تەنانەت بە لایکێک هەڵوێستێک، یان پەیامێک پشتیوانیی نەتەوەیی خۆت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەعریب بپڕژێنیت. کەس ئامراز و دەنگی بچووکی دەستی خۆی بە بێبەها نەزانێت، بەو کارە سادەیە دەستت دەخەیتە ناو ڕێڕەوی گەرمی تێکۆشانی کوردانە و هەناسەیەکی بەرزتر دەبەخشیتە ئەم نیشتمانە و ویژدانی نەتەوەییشت لە بەردەم مێژوودا پاک دەکەیتەوە. ئەو ترسە بێبنەما و بێڕێزە فڕێ بدە، بێڵە تەنیا ترست ئەوە بێت، کە شەمەندەفەری تەعریب لەسەر ئایندەی ئەم خاکەی دروست کردووە، نەوەکوو لەدەستدانی چەند سکەیەکی ڕەش لە دەستی داگیرکەراندا.</p> https://sekokurd.org/a/93892026-09-11T11:33:43Z2026-09-11T11:33:43Zهیوا ساعدیhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/hiwa-sadi/

شەهیدکردنی ژینا ئەمینی تەنیا ڕووداوێکی بەڕێکەوت، یاخود پەیوەست بە ڕێساکانی پۆششی زۆرەملێ لە ئێراندا نەبوو، بەڵکوو خوێندنەوەی ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوە تەنیا لەناو چوارچێوەی پرسی ڕەوا و دۆزی مێژوویی نەتەو

<p>شەهیدکردنی ژینا ئەمینی تەنیا ڕووداوێکی بەڕێکەوت، یاخود پەیوەست بە ڕێساکانی پۆششی زۆرەملێ لە ئێراندا نەبوو، بەڵکوو خوێندنەوەی ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوە تەنیا لەناو چوارچێوەی پرسی ڕەوا و دۆزی مێژوویی نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا مانای تەواوی خۆی وەردەگرێت. مێژووی دەسەڵاتە سەنتراڵەکانی ئێرانی داگیرکەر هەمیشە کورد وەکوو پەراوێزێکی مەترسیدار و جیاواز لە ناسنامەی سەپێنراوی ناوەند بینیوە. جەستەی ژینا، جەستەیەکی کوردی بوو، هەمان ئەو ناسنامەیەی ساڵانێکە لە لایەن دەسەڵاتەوە هەوڵی سڕینەوە و پەراوێزخستنی دەدرێت. سزادانی ژینا لە تاران، درێژکراوەی هەمان ئەو سیاسەتە مێژووییەی دەسەڵاتە، کە هەر دەنگ و ڕەنگێکی جیاوازی دەرەوەی چوارچێوە سەپێنراوەکانی ناوەند بە هەڕەشە بۆ سەر بوونی خۆی دەبینێت. ئەم توندوتیژییە سیستەماتیکە لە بۆشاییەکدا گەشەی نەکردووە، بەڵکوو بەرهەمی ئەقڵیەتێکە، کە هەموو جیاوازییەکی کولتووری و نەتەوەیی وەکوو ئامرازێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی دروستکراوی خۆی تەماشا دەکات.</p><p>ژینا لە شوێنێکدا ژیانی لێ زەوت کرا، کە ناسنامەی کچە کوردێک لە تاراندا، بە هەڵگری جیاوازیی نەتەوەیی و کولتووری و ڕوانگە دەبینرا. ئەم جیاوازییە تەنیا لە ئاستی ئاخاوتن بە زمانێکی دیکەدا نانوێنێت، بەڵکوو بڕوانامەی ئامادەیی مێژوویی و ڕەتکردنەوەی ژێردەستەییە، کە لە جەستە و کەسایەتی یەک بەیەکی تاکەکانی کوردستاندا ڕەنگی داوەتەوە. كاتێک ژینا لە ناوەندی دەسەڵاتدا ڕووبەڕووی تووندوتیژی بووەوە، ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەی دوو فەلسەفەی جیاواز بوو؛ فەلسەفەی سەپاندن و یەکپۆشیی ناوەند، لەگەڵ فەلسەفەی سەربەستی و خۆڕاگریی کوردبوون. تاوانەکە تەنیا داپڵۆسینی ئازادییەکی تاکەکەسی نەبوو، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ ڕامکردنی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ، کە سڵ لە گوێڕایەڵی ناکاتەوە و بەها خۆبەڕێوەبەرییەکانی سپۆنسەری ژیانی ڕۆژانەی دەکەن.</p><p>دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” و ئەو ڕاپەڕینەی دوای کوژرانی ژینا لە سەقز و سنە و شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتەوە سەری هەڵدا، گەواهی ئەوە دەدەن، کە ئەم پرسە ڕەگ و ڕیشەی لە هۆشیاریی سیاسیی کوردستاندا هەیە. لە ڕاستیدا کوردستان جارێکی دیکە سەلماندی، کە مۆڵگەی سەرەکیی تێکۆشان و بەرەنگاربوونەوەی زوڵمە. ژینا لەم هاوکێشەیەدا بووبووە خاڵی بەیەکگەیشتنی دوو جۆر لە چەوسانەوە؛ چەوسانەوەی جێندەری و جیاکاریی نەتەوەیی. ئازادیی ژن لە کوردستاندا جیاواز نییە لە ئازادیی گشت نەتەوەکە و ناکرێت ڕەهەندە جێندەرییەکەی لە ڕەهەندە سیاسی و کۆمەڵایەتییە نەتەوەییەکەی داببڕدرێت. لە بنەڕەتدا ژن لە کۆمەڵگەی کوردیدا تەنیا قوربانی نییە، بەڵکوو کارەکتەری سەرەکیی پاراستنی زمان و کولتوور و بەردەوامیدانە بە خەبات، بۆیە بەئامانجگرتنی ژینا، لێدانبوو لە بڕبڕەی پشتی بەرهەمهێنانەوەی ناسنامەی کوردی.</p><p>هەوڵدان بۆ دابڕینی کوژرانی ژینا لە پرسی کوردستان و کەمکردنەوەی بۆ بابەتێکی کاتیی، یان مافێکی ڕووکەشیی بەکاربەری و نادیدەگرتنی ڕەگی مێژوویی ئەو زوڵمەیە، کە دەیان ساڵە بەسەر نەتەوەی کورددا سەپێنراوە. دەسەڵات تەنیا لە ڕوخساری ژینادا کچێکی ناڕازیی نەبینی، بەڵکوو نەتەوەیەکی بینی، کە ئامادە نییە بپوکێتەوە و لەناو ناسنامەی ناوەنددا بتوێتەوە. ژینا نەوەکوو تەنیا سیمبولی مەزڵومیەتە، بەڵکو بووبووە وەرچەرخانێک لە مێژووی خەباتی سەربەرزانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا و خاڵی دەستپێکی قۆناغێکی نوێ لە ڕاپەڕینی کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی. ئەو چەمک و ئاراستەیەی لە گۆڕستانی ئایچی سەقزەوە بە ڕستەی «ژینا گیان تۆ نامری، ناوت دەبێتە ڕەمز» دەستی پێکرد، سنوورەکانی جوگرافیای بەزاند و پیشانی دا، کە پرسی کورد توانای ئەوەی هەیە بێتە تەوەری سەرەکیی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان.</p><p>لێکۆڵینەوە لە پاشخان و دەرئەنجامەکانی ئەم کارەساتە ئاشکرای دەکات، کە گوشارە پێکهاتەییەکان و ڕوانگەی ئاساییشپارێزیی ناوەند بەرانبەر بە کوردستان، هەمیشە زەمینەسازی بۆ بەکارھێنانی تووندوتیژیی بێسنوور دەکەن. کاتێک ناوەند ناتوانێت جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان له چوارچێوەی سیستەمێکی دادپەروەرانەدا لەخۆ بگرێت، ڕێگەی سەرکوت وەکوو تاقە ئامرازی زاڵبوون هەڵدەبژێرێت. بەڵام کاردانەوەی خێرا و سەرانسەریی خەڵکی کوردستان ئاماژەیەکی ڕوون بوو بۆ ئەوەی کە توندوتیژیی دەسەڵات نەیتوانیوە ئیرادەی جەماوەری تێک بشکێنێت، بەڵکوو تەنیا جیاوازی و مەودای نێوان ناوەند و پەراوێزی قوڵتر کردووەتەوە و هۆشیاریی نەتەوەیی بەهێزتر کردووە.</p><p>لە کۆتاییدا، هەر خوێندنەوەیەک، کە بیەوێت ژینا لە زێد و لە مێژوو و لە ناسنامە کوردییەکەی داببڕێت، هەوڵێکە بۆ شێواندنی حەقیقەتی ڕووداوەکە و زەوتکردنی مانای ڕاستەقینەی ئەو قوربانیدانە. ژینا بەهۆی ئەو مێژوو و ناسنامەیەی هەڵیگرتبوو بووە ئامانج، وەڵامی کوردستان و خەڵکەکەی بۆ ئەم کارەساتەش ئاماژەیەکی ڕاشکاوانە بوو بۆ ئەوەی کە دۆزی کورد بە شەهیدکردنی ڕۆڵەکانی نەوەکوو بێدەنگ نابێت، بەڵکوو دەبێتە هەوێنی بەردەوامیی و خەبات لەپێناو گەیشتن بە ئازادیی و کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوە و بەدیهێنانی ڕزگاریی یەکجارەکی.</p> https://sekokurd.org/a/93802026-09-11T10:24:18Z2026-09-11T10:24:18Zخەبات عەبدوڵاhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/khebat-eebdwla/

وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی گشتی داهێنانی مۆدێلێکی وەبەرهێنانە کە لە بەشێکی زۆریدا پشت بە داگیرکردن و وێرانکردنی خاک و سروشتی کوردستان دەبەستێت و بەهیچ

<p>وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی گشتی داهێنانی مۆدێلێکی وەبەرهێنانە کە لە بەشێکی زۆریدا پشت بە داگیرکردن و وێرانکردنی خاک و سروشتی کوردستان دەبەستێت و بەهیچ شێوەیەک ڕەنگدانەوەی زۆربوون و هەڵکشانی ژمارەی دانیشتوانی هەرێم نییە. هاوکات، وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبووندا کەرتێکی قۆرخکراوە لەلایەن ئەوانەی لەم ساڵانەی دواییدا لە سایەی نەوتی ڕژاو و ئابووریی خێزانە حیزبییەکانەوە، بوونە میلیۆنێر و میلیاردێری دۆلار.</p><p>برەودان بە بواری دروستکردنی زۆرتری یەکەکانی نیشتەجێبوون، وەبەرهێنانە بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی‌ خێرا. دەوڵەمەندبوونی خێرا درێژكراوه‌ی‌ كولتووری‌ تاڵانوبڕۆ و له‌ هه‌مان کاتدا ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی‌ ڕاسته‌وخۆی‌ ئابووریی‌ حیزبییه‌. ئه‌و ته‌رزه‌ ئابوورییه‌ی‌ كه‌ جگه‌ له‌ كوردستان و عێراق له‌ هیچ شوێنێكی‌ دنیادا بوونی نییە. ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی‌ خێرا جگه‌ له‌وه‌ی‌ له‌ڕێی‌ کەسە دەستڕۆیشتووەکانی‌ حیزب و حکومەتە‌وه‌ ئاراسته‌كراوه‌، شێوازێكی‌ تایبه‌ته‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبوون له‌ سایه‌ی‌ نه‌بوونی‌ سیستەمێكی‌ ڕوونی‌ باج و واوه‌تریش نه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ قانوون. بۆیە ئەم شێوازە لە وەبەرهێنان لە بەشێکیدا دەچێتە خانەی شه‌رعه‌نه‌كردنی‌ تاڵانییەوە.</p><p>وەبەرهێنان لەم کەرتەدا کایەیەکی لەبارە بۆ سپیکردنەوەی پارەی پیس، ئەو پارەیەی لە ئەنجامی تاڵانوبڕۆی کوردستان و عێراق‌ـەوە بەردەوام دەڕژێتە گیرفانی دەستەبژێری سیاسیی گەندەڵ و چاپلۆسە نزیکەکانیانەوە. لەو سۆنگەیەی کە بەشێکی زۆری ئەم ڤێلا و یەکانە لە مۆدێلی های کڵاسن، زۆربەیان ڤی ئای پییەکانی کورد و عەرەبی هاوردە لێی سوودمەندن نەک چینە نەدار و مامناوەندەکانی کوردستان.</p><p>وەبەرهێنان لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێبووندا مۆدێلێکی نوێ و مەترسیداری تەعریبکردنی کوردستانە بەناوی وەبەرهێنانەوە. بەگوێرەی هەندێک لە ئامارە فەرمییەکان، لە ٢٠٢٠دا، زیاتر لە یەک میلیۆن عەرەب نیشتەجێی هەرێمی کوردستانن (هەولێر ٦٠٠ هەزار کە دەکاتە ٢٩% دانیشتوانی پارێزگاکە؛ دهۆک ٢٧٥ هەزار کە دەکاتە ١٦% دانیشتوانی پارێزگاکە و سلێمانی ١٦٠ هەزار ٧% دانیشتوانی پارێزگاکە). لە ئێستادا ئەو ژمارەیە میلیۆن و نیوێکی تێپەڕاندووە.</p><p>ئەم مۆدێلەی وەبەرهێنان لە کاتێکدا بەردەوام کار لەسەر بە “بەهەشتکردن”ی ڕووبەری ناو سنوورەکانی خۆی دەکات، هاوتەریب دنەی “بەئۆردوگاکردن”ی بەشەکەی تری شار دەدات. هاوکات، ئەم مۆدێلەی وەبەرهێنان لە کاتێکدا کار لەسەر بە “گوندکردن”ی ناوەندی شار دەکات، هاوتەریب کار لەسەر بە “مەزرەعەکردن”ی گوندەکان دەکات.</p><p>سیتی و گوند و کۆمەڵگاکانی ئەم یەکانەی نیشتەجێبوون، تا ڕادەیەکی زۆر برەودانە بە دروستکردنی مڕومۆڵگە (مستوطنات)، ئەوەی کۆڵۆنیالیستە ئەورووپییەکان لە سەدەکانی پێشوودا وەکوو ستایلێکی ژیانی تایبەت بە خۆیان و بۆ خۆجیاکردنەوە لە هاووڵاتیانی ڕەسەنی ئەو وڵاتانە، بۆ خێزان و سوپا و بازرگانانی خۆیان لە وڵاتە داگیرکراوەکاندا دروستیان دەکردن.</p><p>هۆکاری هەڵکشان بۆ داگیرکردنی ئەو ڕووبەرانەی کە هێشتا دەستی داگیرکارییان پێ نەگەیشتووە (چیا و دامێنی گۆیژە لە سلێمانی و گوند و پێدەشتەکانی دەوروبەری هەولێر، بە نموونە)، برەودانە بە ژیان لەسەر هەمان ڕیتمی مڕومۆڵگە. ئەو مڕومۆڵگانەی کە تا دێت لەڕێی فراوانبوونی جیاوازییە چینایەتییەکانەوە و وەکوو زۆنی ئەمنیی لەیەکدابڕاو، وردە وردە تەونی کۆمەڵایەتیی و ئاشتیی کۆمەڵایەتیی کوردەواری بەرەو لێکترازانێکی مەترسیدار دەبەن.</p><p>ئەوە قسە هەڵناگرێت ئەوانەی لە پشتی ئەم کارەساتەوە وەستاون، ئەو سیاسییە گەندەڵانەن کە پۆستە حیزبی و حکومەتییە باڵاکانی خۆیان خستۆتە خزمەتی ئەم جۆرە پڕۆژانە و بوونەتە کۆمپرادۆر. بێگومان ئەمەش لە بەشێکی گەورەیدا پێوەندی بەو گۆڕانە دراماتیکییەوە هەیە کە لەم ساڵانەی دواییدا و پاش دابارینی پارەی نەوت و گرتنە دەستی دەسەڵات لەلایەن منداڵی سیاسییەکانەوە، بەسەر حیزبی چەکداری کوردی‌دا هات و لە جیاتی حیزب، ئێستا ئێمە ڕووبەڕوو لەگەڵ دەرەبەگایەتییەکی چەکداردا دەرگیرین.</p><p>ڕاستییەکەی دەسەڵاتی سیاسیی کوردیی عەیامێکە شەقاوی زل زل دەهاوێت، بۆ ئەوە نا سیستەم دروست بکات، بەڵکوو بۆ ئەوەی هەرچی زووترە بچێتە ڕیزی یەکێک لە کۆمارەکانی مۆزەوە!</p> https://sekokurd.org/a/93732026-09-07T16:04:02Z2026-09-07T16:04:02Zکارزان عزیزhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/karzan-eziz/

لەو دنیایە پڕ لە هەواڵ و خێراییەدا، کە تەکنەلۆجیا و پەنجەرە دیجیتاڵییەکان سنوورەکانیان بەزاندووە و زانیاری وەکوو بریقەی تیشک دەگاتە دەست خوێنەر، پێگەی ڕاگەیاندن وەکوو چاوی کراوەی کۆمەڵگە و ئاوێنەی ڕاس

<p>لەو دنیایە پڕ لە هەواڵ و خێراییەدا، کە تەکنەلۆجیا و پەنجەرە دیجیتاڵییەکان سنوورەکانیان بەزاندووە و زانیاری وەکوو بریقەی تیشک دەگاتە دەست خوێنەر، پێگەی ڕاگەیاندن وەکوو چاوی کراوەی کۆمەڵگە و ئاوێنەی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان قورساییەکی گەورەی پەیداکردووە. ئاراستەکردنی هۆشیاری و دروستکردنی ڕای گشتیی، دەسەڵاتێکی گەورە پێشکەش بە میدیا دەکات، بەڵام ئەم دەسەڵاتە مەرجی تووندی هەیە، کە خۆی لە پابەندبوون بە ڕاستی و ئەخلاقی پیشەکەدا دەبینێتەوە. لە هەرێمی کوردستانیشدا، وەکوو هەر مەیدانێکی دیکەی پڕ لە گۆڕانکاری، ڕاگەیاندن مێژوویەکی پڕ لە هەوراز و نشێوی هەیە. ئەگەر بە چاوێکی کراوە و بێلایەن سەیری دۆخی ئەمڕۆ بکەین، بۆمان دەردەکەوێت، کە میدیای کوردی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسدایە، لە لایەکەوە دەبێت پارێزگاری لە پیرۆزی و ڕاستگۆیی پیشەکە بکات، لە لایەکی دیکەشەوە خۆی لەو تەڵە سیاسی و بازرگانییانە ڕزگار بکات، کە بوونەتە بەشێک لە ژینگەی کارکردنی ڕۆژنامەگەری.</p><p>کاتێک دەگەڕێینەوە دواوە، ناکرێت چاو داخەین لەو دەستکەوت و فیداکارییە گەورەیەی کە ڕاگەیاندنی کوردی لە پاش ڕاپەڕین و لە بەستێنی کرانەوەی گشتیدا بەدەستی هێنا. لەو سەردەمەدا، ڕاگەیاندن توانی بەربەستە تووندەکانی زیندانی ڕابردوو بشکێنێت و دەرفەت بۆ دەنگی جیاواز و ڕۆژنامەگەریی بوێر و کاری بەدواداچوون بڕەخسێنێت. ئەمەش دەرگایەکی گەورەی کردەوە بۆ خستنەڕووی کەموکوڕییەکان و ئاشکراکردنی گەندەڵییەکان و هۆشیارکردنەوەی تاکەکان لە مافە سەرەتاییەکانیان. چەندین ڕۆژنامەنووسی دڵسۆز و دەزگای بوێر قوربانییاندا، بۆ ئەوەی ڕاستی لەژێر پەردەی تاریکیدا نەمێنێت، ئەمەش ورە و هیوایەکی دیکەی بە کۆمەڵگە بەخشیوە و دیموکراسییەتی کوردی خستە سەر ڕێڕەوێکی تازە.</p><p>بەڵام لە بەرانبەر ئەم وێنە درەوشاوەیەدا، واقعێکی تریش هەیە، کە ناکرێت بشاردرێتەوە، ئەویش سێبەری قورسی حیزبیبوون و بەرژەوەندییە تەنگەبەرەکانە، کە بەسەر زۆرینەی کەرتی ڕاگەیاندندا کێشراوە. کاتێک ئاراستەی کارکردن دەبێتە قوربانی ململانێ سیاسییەکان و هەواڵ و زانیاری لە خزمەت بەرژەوەندی گشتیدا بەکارنایەت، بەڵکوو دەگۆڕێت بۆ چەکێکی دەروونی و میدیایی. لەم ژینگەیەدا، ڕاستگۆیی یەکەم قوربانییە کە دەدرێت و متمانەی گشتیش وردە وردە پووکەنەوە بەخۆیەوە دەبینێت، بە جۆرێک، کە خوێنەر جارجارە نازانێت باوەڕ بە کام لایەن بکات و بێهیوایی لەناو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا بڵاو دەبێتەوە.</p><p>جگە لەمە، لە سەردەمی ئێستای ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی و ماڵپەڕەکاندا، تەوژمی بازاڕگەریی و ڕاکردن بە دوای بینەر و کلیکدا، ئاراستەیەکی دیکەی ناتەندروستی دروستکردووە. بڵاوکردنەوەی هەواڵی نەپاڵاوتە و پەلەکردن لە گەیاندنی زانیاری بێ دڵنیابوونەوە و بەکارهێنانی ناونیشانی هەڵخەڵەتێنەر لە پێناو کۆکردنەوەی لایک و سەرنجدا، زیانێکی گەورەی بە ناوەرۆکی پیشەکە گەیاندووە. پلاتفۆڕمەکان لەجیاتی ئەوەی ببنە مەیدانی هۆشیاری و پێگەیاندنی ڕووناکبیری، هەندێکجار دەبنە فاکتەری پشێوی و بڵاوکردنەوەی دەنگۆی ناڕاست و تێکدانی شیرازەی دەروونیی هاووڵاتییان، کە ئەمەش پێشێلکردنێکی ڕوونە بە بنەماکانی نووسینی هەواڵ و بێلایەنیی پیشەیی.</p><p>لە کاتێکدا، جیهان بەرەو پێشکەوتنی مەزن لە بواری ڕۆژنامەگەریی شیکاری و ڕاستەقینەدا هەنگاو دەنێت، میدیای کوردی پێویستییەکی بەپەلەی بە خۆداچوونەوە و نوێگەری هەیە. پێویستە دەزگا ڕاگەیاندنییەکان لەو بازنە داخراوەی بەرژەوەندییە حیزبی و تەسکەکان دەرباز ببن و بگەڕێنەوە بۆ سەر ئاراستە ڕەسەنەکەی کارکردن، کە خزمەتکردنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە و گەیاندنی دەنگی بێدەنگەکانە.</p><p>لە کۆتاییدا، ڕاگەیاندنی کوردی و بە تایبەتی ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی قووڵ و بوێرانە هەیە لە ستراتیجی کارکردنیدا. ڕاستگۆیی تەنیا ڕستەیەکی جوان نییە لە کتێبەکاندا، بەڵکوو مەرجی بنەڕەتیی مانەوەی هەر میدیایەکە، کە بیەوێت ڕێز لە عەقڵ و شکۆی خوێنەر بگرێت. تاوکوو ئەو کاتەی دەزگاکانی ڕاگەیاندن لە هەژموونی هێزە سیاسییەکان و بەرژەوەندییە تایبەتییەکان دەرباز نەبن و نەگەڕێنەوە بۆ بنەما ڕەسەنەکانی پیشەی ڕۆژنامەگەری و ڕێزگرتن لە ئەخلاقی کاری ڕۆژنامەنووسی، ڕاگەیاندن ناتوانێت ئەو پردە متمانەیە دروست بکات، کە کۆمەڵگە هەمیشە چاوەڕێی دەکات و لە پێناویدا قوربانی بەخشیوە.</p> https://sekokurd.org/a/93702026-09-06T14:26:38Z2026-09-06T14:26:38Zسەردار محەمەدhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/serdar-mhemed/

ساڵانێکە، لەگەڵ مەرگی هەر نووسەر و هونەرمەند و ڕووناکبیرێکی گەورەدا، بەدیار دووبارە بوونەوەی دیمەنێکەوە دەتاسێین: “پرسە چۆڵ‌ و مزگەوت چۆڵ‌ و سەرگۆڕ چۆڵ‌!” ڕووناکبیران تەنها و بێکەس بەرەو دوا ماڵی ژین بەڕێ دەکرێن.

<p>ساڵانێکە، لەگەڵ مەرگی هەر نووسەر و هونەرمەند و ڕووناکبیرێکی گەورەدا، بەدیار دووبارە بوونەوەی دیمەنێکەوە دەتاسێین: “پرسە چۆڵ‌ و مزگەوت چۆڵ‌ و سەرگۆڕ چۆڵ‌!” ڕووناکبیران تەنها و بێکەس بەرەو دوا ماڵی ژین بەڕێ دەکرێن.</p><p>چەند مانگێک لەمەوبەر، “سمکۆ ناکام”ی پێشەنگی هونەری شانۆی کوردی ‌‌و داهێنەری شانۆگەرییە درەوشاوەکانی “لانەوازان” و “چەخماخە”، کە دواهەمین ڕۆژەکانی ژیانی بەنەداریی‌ و دەردەداریی لە خانەی بەساڵاچووان لە ئەڵمانیا بەسەربرد، لەوپەڕی بێکەسی ‌و تەنهاییدا سەری نایەوە. ناکام ئەوەندە دڵی لەم وڵاتە شکابوو، وەسیەتی کرد کە تەرمەکەی بسوتێنن‌‌ و نەیبەنەوە بۆ “کوردستان”!</p><p>چەند ڕۆژێک لەمەوبەر، کە مامۆستا حوسێن عارف کۆچیدوایی کرد، چ دیمەنێکی خەمناک بوو ژمارەی ئەوانەی بەدەوری تەرمەکەیەوە بوون لە پەنجەی دەست تێنەدەپەڕین‌‌!</p><p>دیمەنی تەنیایی لەتیف هەڵمەت‌ـیش، کە بەسەر تەرمی ئازیزترین کەسیەوە، بۆ لەش بەباری‌ و بێکەسیی خۆی دەیناڵاند، دیسان برینەکەی کولاندیینەوە!</p><p>بەڕاست بۆچی ئەم مرۆڤە گەورانە، کە کولتووری کوردییان بەرهەمهێناوە و مێژووی ئەدەب‌ و هونەری ئێمەیان دروست کردووە، وەک هەموو نەتەوەکانی دنیا، بەڕێزێکی شایستەوە ماڵئاواییان لێناکرێ‌ و هاوسۆزی‌ و پشتیوانییەکی ڕاستەقینە پێشکەش بەخێزانەکەیان ناکرێت لەکاتی خەم و پەژارەیاندا؟!</p><p>ئایا دەکرێت “کۆمەڵایەتی نەبوون و ئامادەنەبوونیان لە پرسەی خەڵکیی و گۆشەگیرییان”، بکرێت بە پاساو بۆ ئەوەی بەتەنها بەجێبهێڵدرێن، لەکاتێکدا ئەوان جوانترین شاکاری هونەریی و ناوازەترین دەقی ئەدەبییان پێشکەش بە زمانی کوردی و بە ئێمە کردووە؟!</p><p>لەڕاستیدا چۆڵیی پرسەی ڕووناکبیران و دووبارەبوونەوەی ئەم دیمەنانە، زۆر سروشتی و ئاسایین. بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی سروشتی و ئاسایین‌، پێویستە لە ڕەهەندێکی دیکەوە لەم پرسە بڕوانین‌. ئەمڕۆ هەموو ئەو مرۆڤانەی کە لە کوردستان دەکەونە دەرەوەی بازنەی “کولتووری ئیسلامی و خێڵ و حیزب”‌ـەوە، تەنیا و گۆشەگیر دەکەونەوە. با زیاتر پەنجە لەسەر برینەکان دانێین.</p><p>کولتووری ئیسلامی بە مانا فکری و کۆمەڵایەتییەکەی، نەک سیاسیەکەی، هیچ کاتێک بە ئەندازەی ئەمڕۆ لە کوردستان‌دا باڵادەست نەبووە، کاریگەرییەکی هێندە قووڵی لەسەر ئاراستەی بیرکردنەوە و ژیانی کۆمەڵایەتی دروست کردووە، کە تەنانەت زۆربەی ئەندامانی حیزبە “نا”ئیسلامییەکانیش ئێستا هەڵگری هەمان بیرکردنەوەی ئیسلامییەکانن.</p><p>هەر کەسێک لە ژیانیدا ئەهلی مزگەوت نەبووبێت، مرۆڤێکی چەند داهێنەریش بووبێت، پرسە ئەو ساتەیە کە تێیدا سزا دەدرێت. ئەمە لەم چەند ساڵەی دواییدا بەرامبەر بە چەندین کەسایەتی و ناوی درەوشاوەی هونەری و ئەدەبی دووبارە بووەتەوە! بۆ ئەوەی بەڕای گشتی بڵێن: ئەمە ئاقیبەتی هەموو ئەوانەیە کە ڕوو لە مزگەوت ناکەن.</p><p>خێڵ و عەشیرەت هێزێکی دیکەی کۆمەڵایەتین، کە دیسان توانای خەڵک کۆکردنەوە و دروستکردنی قەرەباڵغییان هەیە لەکاتی شین و شادیدا.</p><p>هەرچەندە لەم سەدەی بیست و یەکەمەدا، کە تەکنەلۆجیا و زیرەکیی دەستکرد، هەموو ڕەوتی ژیانی مرۆڤی گۆڕیوەو “تەنیایی” سیمای هەرە دیاری ئەم سەردەمەی ئێمەیە، کەچی هێشتا لە کوردستان هۆز و خێڵ نەک هەر بوونی خۆیان پاراستووە، بەڵکوو ساڵانە فێستیڤاڵی گەورەی پڕ لە حەشامات ڕێکدەخەن‌ و سۆشیال میدیای هۆزەکانیش ڕۆژانە خەریکی نمایشکردنی هێز و ڕەسەنایەتی دیوەخانەکانی خۆیانن.</p><p>بێگومان بەشێکی فراوان لە هاووڵاتییانی کورد، هێشتا متمانەیان بە چەترە گەورەکە نییە بیانپارێزێت کە “نەتەوە”یە، بۆیە دەگەڕێنەوە ژێر چەتری خێڵ‌.</p><p>بەتایبەتی کاتێک هاووڵاتی هەست بەوە دەکات کە دامەزراوە یاساییەکان، زۆر لەوە لاوازترن لە کوردستان‌دا پشتیان پێببەستێت. وەک “ئەمریگۆ بۆناسیرا”ی فیلمی عەراب، کە بۆی دەردەکەوێت “هاووڵاتییبوون و پابەندبوون بە یاسا و ئەمریکییبوونێکی باش”، دادی نادات لەوەی یاسا مافی بۆ بسێنێ لەوانەی دەستدرێژییان کردوەتە سەر کچەکەی، بەناچار پەنا بۆ “دۆن کۆرلیۆن” دەبات تا تۆڵەی بۆ بکاتەوە.</p><p>زۆرێک لە خەڵکی کوردستان، دڵنیان لەوەی کە “دۆن کۆرلیۆن”ی خێڵەکان و حیزبەکان باشتر دەیانپارێزێن تا یاسا و دادگا و ئاسایش و پۆلیس! تەنانەت خەڵکێک کە تاوانیش ئەنجام دەدەن، ئەگەر “پشتێکیان هەبێت”، بە سوڵح و سوڵحکاریی دەرباز دەکرێن لە سزادان‌.</p><p>لەناو خێڵدا، کار بەو ڕێسایە دەکرێت “بەخەمی خزمەوە بیت، خزم بەخەمتەوە دەبێ”، ئیتر یەکێك لە دڵخۆشی و شانازییەکانیان ئەوەیە پرسەکانیان جمەی دێ و جێی یەکێکی تری تیا نابێتەوە.</p><p>خێڵ، کە بەرگەی بیرۆکە و شێوازی ژیانی جیاواز ناگرێت، هونەر و ڕووناکبیریی و عەقڵی کراوەی بۆچییە؟!</p><p>لە کولتووری خێڵدا، مرۆڤی ڕەسەن و ناڕەسەن هەیە، ڕەسەنەکەیان عەشایرە!</p><p>حیزبەکان هێزێکی دیکەن، کە ڕۆڵێکی گەورە لە پرسەدا دەگێڕن، بەپێی گرنگی پۆست‌، پلەی حیزبیی‌، زۆری و کەمیی ساڵانی خزمەتی کۆچکردووان و بەگوێرەی خزمایەتیشیان لەگەڵ سەرکردە و بەرپرسان، قەرەباڵغییان بۆ دروست دەکرێت، تەنانەت هەندێک لە پرسەکانیان، هاوشێوەی ئاهەنگ دەڕازێنرێنەوە.</p><p>حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان‌یش تەنها گرنگی بەو شاعیر و نووسەر و هونەرمەندانە دەدەن کە کاریان لەسەر جوانکاریی و سپیکردنەوەی مێژووی ڕەشیان کردبێت‌، ئەگینا ئەوانەی دوای حیزب و سەرکردەکانیان نەکەوتبن، هەمیشە پەراوێزخراون و تا توانیویشیانە ناشیرینیان کردوون.</p><p>حیزبیش، شاعیر و هونەرمەند و ڕووناکبیری ڕاستەقینەی بۆ چییە؟! حیزب پێویستی بە”شایەرە”!</p><p>بەکورتی، ئیسلامییەکان و خێڵەکان و حیزبە دەسەڵاتدارەکان‌، کە بە ناوی ئایین و دابونەریت و نەتەوە و ئەخلاقەوە قسە دەکەن‌ و لەسەر ئەرزی واقیع کارا و قەرەباڵغییان دروست کردووە، بەپێی ڕێسای سوود و بەرژەوەندیی “بزنسەکانیان”، مامەڵە لەگەڵ پرسە و ماتەمینی کەسەکان دەکەن!</p><p>لای ئەوان‌، ڕووناکبیریی و هونەر و ئەدەب و نیشتیمانپەروەریی بە”فلسێک”، ئەوان گرنگی بە نووسەر و شاعیر و هونەرمەندە زیندووەکان نادەن، چ بگات بە مردووەکان!</p><p>ئەم کولتوورە باڵادەستانە کە هەموو بەهایەکی جوانیان لە کۆمەڵگەی کوردی‌دا کوشتووە، بەگشتی گوێڕایەڵی وەک فەزیلەتێک و ڕەخنە و پرسیارکردنی ڕووناکبیرانیش وەک هەڕەشەیەک دەبینن‌.</p><p>لەم کولتوورەدا، ڕووناکبیرانێکی ڕاستەقینە کە دوای قەرەباڵغییەکی ڕواڵەتی و پڕ لە ڕیاکاریی‌ نەکەوتبن و ئازادی و تاکایەتی خۆیان لەدەست نەدابێت، پرسەکانیان هەر چاوەڕوانی ئەو دیمەنە چۆڵ و هۆڵانەی لێ دەکرێت.</p><p>ئەوە نەتەوە زیندووەکانن کە دەزانن چۆن ڕێزێکی شایستە لە هونەرمەند و نووسەر و ڕووناکبیرە گەورەکانیان بگر‌ن و وەک بەنرخترین سەرمایەی نیشتمانی لێیان بڕوانن، نەک عەقڵیەتی وڵاتێکی وەک کوردستان کە بەسەختی نەخۆشە!</p><p>کەواتە بیهینە بەرچاوت پرسەکەت: زۆر سروشتی و ئاساییە چارەنووسی خەمناکی سمکۆ ناکام و حوسێن عارف و ناڵە ناڵی لەتیف هەڵمەت، چارەنووسی هەموو ئەو ڕووناکبیر و مرۆڤە تەنیا و یاخیانە بێت کە دڵیان بۆ قەرەباڵغیی مزگەوت و بۆ گەلەکۆمەکی دیوەخان و بۆ گوێڕایەڵی لق و مەڵبەند و خزمەتکاریی حزبەکان لێ نادات.</p> https://sekokurd.org/a/93552026-09-04T13:47:00Z2026-09-04T13:47:00Zزەردەشت مەلا حەسەنhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/zerdesht-mela-hesen/

گەڕانەوەم بۆ دنیای یاسای ژینگە و مافی مرۆڤ بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماجستێرەکەم، تەنیا وێستگەیەکی ئەکادیمی ڕووت نەبوو، بەڵکوو دەستپێکی گەشەکردنی پرسیارگەلێکی ستراتیجی و فەلسەفی بوو؛ پرسیار لەسەر هاوک

<p>گەڕانەوەم بۆ دنیای یاسای ژینگە و مافی مرۆڤ بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماجستێرەکەم، تەنیا وێستگەیەکی ئەکادیمی ڕووت نەبوو، بەڵکوو دەستپێکی گەشەکردنی پرسیارگەلێکی ستراتیجی و فەلسەفی بوو؛ پرسیار لەسەر هاوکێشە و ڕەهەندەکانی ژینگە و نیشتمان و ناسنامە و داهاتووی نەتەوە.</p><p>نیشتمان بەپێی پێوەرە یاساییەکان تەنیا سنوورێکی جوگرافی، یان پێکهاتەیەکی سیاسیی بێگیان نییە، بەڵکوو کیانێکی زیندووی مێژوویی و فەلسەفییە، کە لە ئاوێتەبوونی گیانی نەتەوە لەگەڵ خاکەکەیدا دروست دەبێت. لەم سۆنگەیەوە، پڕۆسەی نیشتمانسازی تەنیا بونیادنانی دامەزراوە سیاسییەکان نییە، بەڵکوو لە ئاستە قووڵەکەیدا بەهێزکردنی ڕاگری سێکوچکەی سەروەریی خاک و هاوسەنگیی ئیکۆلۆجی و ناسنامەی نەتەوەییە.</p><p>لە ڕوانگەی بیری نەتەوەییەوە، پەیوەندیی نێوان خاک و نەتەوە پەیوەندییەکی ئۆنتۆلۆجی (بوونناسی)یە. خاک نەوەکوو هەر شوێنی ژیانە، بەڵکوو سەرچاوەی مانا و بیرەوەریی بەکۆمەڵ و ڕەسەنایەتیی کولتورییە. نەتەوە بەرهەمی دیالێکتیکی کارتێکردنی دوو لایەنەی مرۆڤ و ژینگەکەیەتی. شاخ و ڕووبار و دارستان و دەشتەکان تەنیا سەرچاوەیەکی سروشتی، یان دارایی نین، بەڵکوو بەشێکی دانەبڕاون لە مێژوو و گیانی نەتەوە.</p><p>کاتێک ژینگەی نیشتمانێک تووشی وێرانکاری و دارستانبڕین، یان پیسبوون دەبێتەوە، ئازارەکە لە ئاستی ئیکۆلۆجیدا ناوەستێت، بەڵکوو بریندارکردنی ڕاستەوخۆی جەستە لە گیانی نەتەوە خۆیەتی. پاراستنی ژینگە لەم ڕوانگەیەوە، کردارێکی بەرگریی دەستبەجێ و ستراتیجییە لە ناسنامە و هەبوونی نەتەوە.</p><p>نەتەوە وەکوو زنجیرەیەکی بەستراوە لەنێوان نەوەی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا دەخولێتەوە. نیشتمانسازی وەڵامدانەوەی خێرای پێداویستییەکانی ئیمڕۆ نییە، بەڵکوو بەدیهێنانی بەڵێننامەیەکی ئەخلاقی و یاساییە بەرانبەر نەوەکانی داهاتوو.</p><p>سوتاندن، یان پشتگوێخستنی ژینگە لەپێناو قازانجی کاتیی، خیانەتێکی بەکۆمەڵە لە بەردەوامیی نەتەوە. سەروەریی ڕاستەقینە کاتێک دەستەبەر دەبێت، کە نەتەوە بتوانێت ژینگەکەی بە پاکی و بەپیت وەکوو “سپاردەیەک” ڕادەستی نەوەکانی داهاتوو بکات. کۆمەڵگەیەک، کە ژینگەکەی وێران ببێت و توانای خۆژێنیی ئاوی و خۆراکی لەدەست بدات، کۆمەڵگەیەکی وابەستە و لاواز و بێ بڕیار دەبێت بەرانبەر هەڕەشە دەرەکییەکان.</p><p>نیشتمانسازی پێویستی بە هاووڵاتییەک هەیە، کە هەست بە بەرپرسیارێتیی کۆیی بکات. ژینگەپارێزی بەهێزترین ڕاهێنانی فەلسەفی و ڕەفتارییە بۆ پیادەکردنی نیشتمانپەروەریی هاوچەرخ. کاتێک تاکەکانی نەتەوە تێ دەگەن پاراستنی دارێک، یان ڕووبارێک بەشێکە لە پاراستنی سەروەری و کەرامەتی نەتەوەدا ئەوکاتە، وەرچەرخان لە هۆشیاریی نیشتمانیدا ڕوو دەدات.</p><p>پەیوەندیی نێوان نیشتمانسازی و پاراستنی ژینگە و پەیوەندیی خاوەن و کەلوپەل نییە، بەڵکوو پەیوەندیی جەستە و گیانە. هیچ نیشتمانسازییەکی مەزن بەبێ ژینگەیەکی تەندروست نایەتە دی.</p> https://sekokurd.org/a/86882026-04-22T08:49:57Z2026-08-22T18:49:42Zهیوا ساعدیhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/hiwa-sadi/

کاتێک میقداد مەدحەت بەدرخان لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨دا، لە ناو جەرگەی قاهیرەی پێتەختی میسر و لە ناو غەریبییەکی پڕ لە ئیرادەدا، یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی بڵاو کردەوە، تەنیا لاپەڕەیەکی ڕەش و سپی نەخست

<p>هیوا ساعدی</p><p>کاتێک میقداد مەدحەت بەدرخان لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨دا، لە ناو جەرگەی قاهیرەی پێتەختی میسر و لە ناو غەریبییەکی پڕ لە ئیرادەدا، یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی بڵاو کردەوە، تەنیا لاپەڕەیەکی ڕەش و سپی نەخستە بەردەستی خوێنەران، بەڵکوو یەکەمین مانیفێستی سیاسی، فەرهەنگی و نەتەوەیی نەتەوەی کوردی لە سەردەمی نوێدا ڕاگەیاند. ئەم ڕووداوە مێژووییە کە ئەمڕۆ ١٢٨ ساڵ بەسەر تێپەڕبوونی نیشتمانپەروەرییەکەیدا تێدەپەڕێت، خاڵی وەرچەرخانی نەتەوەیەک بوو کە دەیویست لە ڕێگەی پیت و وشەوە، دیواری ئەو بێدەنگییە قورسە بڕوخێنێت کە داگیرکەرانی ناوچەکە بەسەریدا سەپاندبوویان.</p><p>ڕۆژنامەی کوردستان لە کاتێکدا لەدایک بوو کە کورد لە هەموو لایەکەوە ڕووبەڕووی سیاسەتی سڕینەوە، توانەوە و نکۆڵیکردن ببووەوە، بۆیە ئەم هەنگاوە بوێرانەی بنەماڵەی بەدرخانییەکان لە ئاستی خەباتێکی چەکداریی مەزن و بگرە کاریگەرتریش بوو بۆ پاراستنی شکۆی نەتەوەیی و زیندووکردنەوەی هەستی نیشتمانپەروەری لە ناو دڵ و دەروونی تاکی کورد دا.</p><p>ئەو ڕۆژنامەیەی کە لە چاپخانەی “دارالهلال” و بە هاوکاری نووسەری ناوداری عەرەب جۆرجی زێدان ڕووناکی بینی، تەنیا ئامرازێکی سادەی گواستنەوەی هەواڵ نەبوو، بەڵکوو سەنگەرێکی پۆڵایین و پڕ لە مەعریفە بوو بۆ بەرگری لە زمان، مێژوو و فەرهەنگی ڕەسەنی کوردی.</p><p>بڵاوکردنەوەی ٣١ ژمارە لە ماوەی پێنج ساڵدا و گۆڕینی بەردەوامی شوێنی دەرچوونی لە شارێک بۆ شارێکی تر و لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر ئەو ئیرادە نیشتمانپەروەرییە پۆڵایینەی کە لە پشت ئەم پڕۆژە پیرۆزەوە بوو. میقداد مەدحەت بەدرخان و جەلادەت بەدرخان بە تێگەیشتنێکی قووڵ بۆیان دەرکەوتبوو کە نەتەوەی بێ ڕۆژنامە و بێ دەنگی سەربەخۆ، نەتەوەیەکی بێ ئایندەیە، بۆیە ژیانی خۆیان و شکۆی بنەماڵەکەیان تەرخان کرد بۆ ئەوەی کورد ببێتە خاوەنی مینبەرێکی تایبەت بە خۆی. ئەمە سەرەتایەک بوو بۆ ئەوەی کورد لە جیهانی مۆدێرندا وەک کارەکتەرێکی سیاسی و فەرهەنگی خاوەن ناسنامە بناسرێت و چیتر ڕێگە نەدرێت مێژوو و کەرامەتی ئەم نەتەوەیە لەلایەن نەیاران و بێگانەکانەوە بشێوێنرێت.</p><p>ئەمڕۆ کە یادی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی دەکەینەوە، دەبێت ئەو ڕاستییەمان هەمیشە لەبەرچاو بێت کە ئەم کاروانە پڕ لە سەروەرییە بە خوێن، ئاوارەیی، زیندان و دوورخستنەوە گەیشتووەتە ئەمڕۆی ئێمە. ڕۆژنامەگەریی کوردی لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای ئازادیخوازی و پاراستنی مافە نەتەوەییەکان دامەزراوە، بۆیە هەر لادانێک لەم ڕێبازە نیشتمانییە، پشتکردنە لەو میراتە مەزنەی کە بەدرخانییەکان وەک ئەمانەتێکی پیرۆز بۆیان بەجێهێشتووین.</p><p>لەم سەردەمەدا کە جەنگی میدیایی و داگیرکاریی فەرهەنگی و جەنگی نەرمی زانیارییەکان لە هەموو کاتێک مەترسیدارتر و ئاڵۆزتر بووە، ئەرکی سەرەکیی هەموو قەڵەمبەدەستە نیشتمانپەروەرەکانە کە میدیا بکەنە قەڵغانێکی بڕواپێکراو بۆ پاراستنی خاکی کوردستان و یەکڕیزیی ڕیزەکانی گەلی کورد. دەبێت زمانی شیرینی کوردی لە ناو هەموو کایەکانی میدیادا وەک ناسنامەیەکی پیرۆز و هێڵێکی سوور تەماشا بکرێت و بە هیچ شێوەیەک ڕێگە نەدرێت وشەی بێگانە و کولتووری هاوردەکراوی نەیاران، ڕەسەنایەتی و پاکی گوتاری نەتەوەیی ئێمە تێکبدات یان مانا نیشتمانییەکانی کاڵ بکاتەوە.</p><p>پەیامی ئەمساڵی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی بۆ ئێمە، پەیامی کۆڵنەدان، یەکگرتوویی و بەردەوامییە لەسەر ڕێبازی سەربەخۆییخوازی. وەک چۆن ڕۆژنامەی کوردستان لە ناو جەرگەی ئاوارەییدا بوو بە چاوی بێداری کورد بۆ بینینی جیهان و ناساندنی مەزڵومیەتی نەتەوەکەمان، ئێستاش دەبێت میدیای کوردی ببێتە پێشەنگی ڕاستەقینەی ڕزگاریی نیشتمانی و هۆشیارکردنەوەی نەوەکانی داهاتوو بەرامبەر بە پیلانە داگیرکارییەکان.</p><p>ئێمە تەنیا یادی ڕووداوێکی مێژوویی ناکەینەوە، بەڵکوو پەیمانی وەفاداری بۆ ئەو ڕێبازە پیرۆزە نوێ دەکەینەوە کە پێمان دەڵێت: تا وشەی کوردی بە ئازادی و سەربەخۆیی بژی، نەتەوەی کوردیش بە سەربەرزی و شکۆمەندی لە ناو مێژوودا دەمێنێتەوە. پێویستە ڕۆژنامەنووسی کورد ئەمڕۆ زیاتر لە هەموو کاتێک خۆی بە خاوەنی خەمە نەتەوەییەکان بزانێت و قەڵەمەکەی نەکاتە قوربانی بەرژەوەندییە سیاسییە کاتییەکان، چونکە مێژوو تەنیا ئەو دەنگانە تۆمار دەکات کە بۆ نیشتمان و بۆ ئازادیی مرۆڤی کورد تێکۆشاون.</p> https://sekokurd.org/a/84702026-02-02T11:30:38Z2026-02-02T11:30:38Zمەریوان وریا قانعhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/meriwan-wiria-qan/

لە سێ هەفتەی ڕابردوودا دنیای ئێمە شایەتی دروستبوونی حەماسەت و کردە و هەڵسوکەوتێکی سیاسیی تەواو تازە بوو، کە دەشێت خەسڵەتە سەرەکییەکان و تەحەداکانی لەم چەند خاڵەدا کورت بکەینەوە:

<p>مەریوان وریا قانع</p><p>لە سێ هەفتەی ڕابردوودا دنیای ئێمە شایەتی دروستبوونی حەماسەت و کردە و هەڵسوکەوتێکی سیاسیی تەواو تازە بوو، کە دەشێت خەسڵەتە سەرەکییەکان و تەحەداکانی لەم چەند خاڵەدا کورت بکەینەوە:</p><p>سەرەتا، بوونی شەقام و کۆڵانی شار و شارۆچکەکان، واتە بوونی «ڕووبەری گشتیی» لە هەرێمەکەدا، هاوکات لەناو کۆچبەرانی کوردی بڵاوبووەوە بە جیهاندا، بە دروستکەر و هەڵگری گوتارێکی نیشتیمانیی و نەتەوەیی، کە لەناو زیاد لە کایەیەکی کۆمەڵگاکەدا تەواو لاواز و پەراوێزخرابوو، لەپێش هەموویشیانەوە لەناو کایەی سیاسیی و حیزبە سیاسییە دەسەڵاتدارەکاندا.</p><p>ئەوەی لە سێ هەفتەی ڕابردوودا بینیمان، لەپاڵ نمایشکردنی هەستی نیشتیمانیی و ڕۆحیەتی هاریکاریی و بەدەمەوەچوونی نەتەوەیی و نیشتیمانیی و ئینسانییدا، واتە لەپاڵ نیشتیمانسازیی و نەتەوەسازیدا، تەحەدایەکی گەورەش بوو بۆ ئەو شێواز و مۆدێلی حوکمڕانیی و بەڕێوەبردن و سیاسەتکردنەی لە دوای ڕاپەرینی ١٩٩١ ەوە سەروەر کراوە، کە مۆدێلێکی حوکمڕانیی و شێوازێکی سیاسەتکردنە، دژە بە نەتەوە و نیشتیمان و بەناوی بەشێکی زۆری ئەو یەکانەوە کە لە دەرەوەی نەتەوە و بەر لەدروستبوونی نەتەوەن.</p><p>ئەوەی بینیمان هەم نمایشی هاونیشتیمانبوونێکی نوێ و هەم تەحەدایەکی گەورەش بوو، بۆ ئەو فۆرمی ئینتیمایانەی مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییەکە و کایە سیاسییە پارچەپارچە و بێکۆگیرییەکەی، دروستی کردوە. کایەیەک لەسەر هەموو پێگەیەکی دەسەڵات ململانێیەکی هێندە سەخت دروست دەکات، کە تەنانەت دەگاتە ئاسی قفڵدانی هەرێمەکە و پەکخستنی پەیوەندیی نێوان شارەکانی و دابەشکردنیان.</p><p>ئەوەی لە ماوەی ڕابردوودا لەسەر شەقامەکان ڕوویدا دەکرێت بە پڕۆسەی «دروستکردنی نەتەوە لە خوارەوە» ناوی بنێین، لەلای مرۆڤە سادەکانی کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی دیدگا و بینین و هەڵسوکەوتی نوخبە حوکمڕانەکەدا، لە دەرەوەی ئەو پارت و ڕێکخراو و دەزگایانەشدا کە دروست و سەروەریان کردووە و بەسەریکیشەوە ڕێگری گەورە و هەمەلایەنن، لە بەردەم دروستبوونی نەتەوە و نیشتیماندا وەک فۆرمی گەورەتر و کراوەتر و پێشکەوتوتر بۆ ئینتیما.</p><p>لەم پرۆسەی نەتەوەسازییە ژێرەکیەی ناو ڕووبەری گشتیی و ئەو زمانە کە قسەی پێ دەکرا، ڕۆڵی ژنان و کچان ڕۆڵێکی تەواو کاریگەر و سەرەکیی بوو، بەپێچەوانەی، ئەو ڕۆڵە دیکۆریی و نیمچە-دیکۆرییەی بۆ ژنان لەناو مۆدێلی حوکمڕانییە سوڵتانییکەدا دانراوە.</p><p>لەپاڵ ژنان و کچاندا ڕۆڵی بەشێکی بەرچاوی نوخبە ئەدەبیی و هونەریی و ڕووناکبیرییەکەش ڕۆڵێکی دیار و بەرجەستەکراو بوو. ڕووداوەکان بەشێکی بەرچاوی ئەم نوخبانەی چالاککردەوە. هەندێکیانی هێنایە قسە و هەندێکی تریانی بردە سەرشەقامەکان و ژیانی گشتییەوە.</p><p>هاوکات ئەوەی ڕوویدا شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە سەرجەمی فۆرمە داخراوەکانی دینداریی و لەو بکەرە دینییانەش کە کاری سەرەکییان دروستکردنی دابەشبوونی دینییە لە کۆمەڵگاکەدا. ئیمانداران زیاد لە بکەرێکی دینیان ناردەوە ماڵەوە. ئەو بکەرانەی خەریکی پیادەکردنی دابەشکردنێکی ترسناکی کۆمەڵگاکەن لەسەر بنەمای مەزهەب و مەزهبەگرایی. هەروەها شەپازلەیەکی گەورەش بوو لە ڕوخساری ئەو بکەرە دینیانەیش کە ژنان و کچانیان بە ئەهلی ناوماڵ دەزانی و خوازیاری ڕێگرتنبوون لە بەشداری چالاکانەی ژنانن لە ژیانی گشتییدا، بە ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و فەرهەنگی و سەربازییەوە. ئەم بەشدارییەشیان وەک دەرچوون لە دین و گوێنەگرتن لە خودا، نیشان دەدا.</p><p>ئەو جۆش و خرۆش و ئامادەگییە نیشتیمانییە بەرفراوانەی سەر شەقامەکان، هاوکات قەیرانێکی گەورەیشی بۆ ئەو بەشانە لە ئیسلامی سیاسیی دروست کرد، ئیسلامی سیاسیی چ وەک ئایدیۆلۆژیا و چ وەک بزووتنەوەی سیاسیی، کە دینداریی مەزهەبیی دەخەنە پێش ئینتیمانی نەتەوەیی و نیشتیمانیییەوە، تا ئەو شوێنەی بەرگریی لە جیهادیستە تاوانبارەکان بکەن، بەرامبەر بە هاونیشتیمانیان و هاووڵاتیانی خۆیان.</p><p>حەماسەتی نەوە نوێیەکان بەشداری بەرفروانیان جوڵێنەرێکی گەورە و سەرکیی ئەو دۆخە تازەیە بوو کە هاتە کایەوە. نەوەیەک کە لە خەیاڵی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی باڵادەستی ناو بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەکەدا، پشتی لە نەتەوە و نیشتیمان کردبوو. ئامادەبوو لە دەریای ئیجە دا بخنکێت بەڵام لە نیشتیمانەکەیدا بەردێ لەسەر بەردێک دانەنێت. ئەوەی بینیمان و تێبینیمان کرد ڕێک پێچەوانەی ئەو دیدگا باڵادەستەبوو بۆ تێگەیشتن و خواست و توانای نەوە نوێیەکان.</p><p>بە کورتییەکەی، ئەو جووڵەیەی بینیمان جووڵەیەکی پێنج جەمسەرەیە. یەکەمیان جەمسەری بە سێنتراڵکردنی نەتەوە و نیشتیمان. دووهەمیان جوڵەی چالاکبوونی نەوە نوێیەکان بەگشتیی و ژنان و کچان بەتایبەتی. سێیەمیان تەحەداکردنی شێوازی سیاسەتکردن و مۆدێلی حوکمڕانیی باڵادەستە لە هەرێم دا، کە لۆجیکی بەر لە دروستبوونی نەتەوە و نیشتیمان دەی جووڵێنێت و کاری پێ دەکات. چوارەمیان: سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی دین و دینداریی و بەرگریکردن لەو فۆرمانەی دینداریی کە بەشێکن لە پڕۆسەی نەتەوە و نیشتیمانسازیی و مرۆڤ، بە ژن و پیاوەوە، دەکەن بە بوونەوەرێکی ئازاد. پێنجەم: چالاککردنەوەیەکی هەمەلایەنی کۆچبەران و بەشەکی بەرچاو لە نووسەران و هونەرمەندان و ڕووناکبیران و هێنانیان بۆ ناو ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە.</p> https://sekokurd.org/a/61672024-08-06T09:24:09Z2024-08-06T09:24:09Zسامان ساڵح فەرەجhttps://sekokurd.org/ckb/نووسەران/saman-salh-ferej/

وابڕیارە لە 20 ی تشرینی دووەمی 2024، حكومەتی عێراق لەسەرتاسەری وڵاتدا، بە هەرێمی كوردستان-یشەوە سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان ئەنجامبدات.

<p>وابڕیارە لە 20 ی تشرینی دووەمی 2024، حكومەتی عێراق لەسەرتاسەری وڵاتدا، بە هەرێمی كوردستان-یشەوە سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان ئەنجامبدات.</p><p>سەرژمێریی دانیشتوان ئامرازێکی گرنگە بۆ حکومەتەکان بە ئامانجی دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان و پلاندانان بۆ داهاتو تا خزمەت بە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بکات.</p><p>لە مێژووی دەوڵەتی دروستكراوی عێراق لەلایەن بەریتانییەكانەوە، یەكەمجار سەرژمێریی گشتیی ئەنجامدراوە. لەڕاستیدا بۆ هەڵخەڵەتاندن ناوی گشتیی لێنراوە، ئەگیان لە 1920 دا، بە هیچ جۆرێك نەتوانراوە سەرژمێریی ڕاستەقینەی دانیشتوان بكرێت، تا ئەوكاتە باشووری كوردستان بە عێراق نەلكێنرابوو.</p><p>دەوڵەتی عێراق، لەو دەوڵەتانەیە كە سیاسەتە گشتییەكانی لەكەدار و جێی گومانن، چونكە بەگوێرەی قۆناغە جیاوازەكان هەر لەسەرەتای دروستكردنی دەوڵەتەكەوە، حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی كاریان لەسەر بەلاڕێدابردنی زانیاری و ژمارەكان لەڕێگەی خراپ بەكارهێنانییەوە كردووە. بۆ نموونە، ئەو ڕاپرسییە درۆینەی كە بۆ لكاندنی ویلایەتی موسڵ (باشووری كوردستان) لەژێر سەرپەرشتی لیژنەیەكی نێودەوڵەتی کە لە ١٩٢٥ دا ئەنجامیاندا.</p><p>لە جیهاندا حكومەتە شۆڤێنی و ڕەگەزپەرست و مەزهەبیی و ئایدۆلۆجیی داگیرکەر و نادیموكراتەكان، سەرجەم تواناكانی خۆیان لەڕێگەی دەسەڵاتە گشتییەكانەوە بۆ مەبەستی سیاسیی و نادیموكراتی و مەزهەبیی بەكاردەهێنن. لەم ڕووەوە حكومەتی عێراق چەندین هەوڵی شۆڤێنی و نادیموكراتی و داگیرکەرانەی هەیە. بۆ نموونە، لە پڕۆسەی بە عەرەبكردنی ناوچە كوردستان-ییەكاندا لە پارێزگاكانی نەینەوا، كەركووك، هەولێر، دیالە، كوت، سەڵاحەدین و ناوچەكانی دیكە، ئەگەر لە تۆماری سەرژمێریی دانیشتوان، كە حكومەتی عێراق هەر10 ساڵ جارێك ئەنجامی دەدا بڕوانین، ئەوا دەبینین لەو ناوچانەی كە دەوڵەتی عێراق مەبەستیەتی دیمۆگرافیەكەی بگۆڕێت، ژمارەی كورد بەردەوام كەمی كردووە. لە كۆتاییشدا ئەم سیاسەتە داگیرکاریی و نادیموكراتییە كە لەڕێگەی سیاسەت و دەسەڵاتە گشتییەكانەوە ئەنجامدراوە، بۆتە دیفاكتۆ و هەتا ئێستا نەتەوەی كورد باجی دەدات و نیوەی خاكی باشووری كوردستان بەو سیاسەتانە كەوتۆتە بەرمەترسی سڕینەوەی ناسنامە و گۆڕینی دیمۆگرافیا و داگیركردنی خاك و دەركردنی خەڵكە ڕەسەنەكەی.</p><p>سەرژمێریی ساڵی 2024، بە دروشمی “سەرژمێریی بۆ گەشەپێدان (التعداد للتنمیة) بەڕێوەدەچێت، بەمەشدا دیارە كە حكومەت ئەنجامەكانی سەرژمێریی بۆ مەبەستی داڕشتنی سیاسەتی گشتیی و بڕیاردان و پلانی ستراتیجیی و تەرخانكردنی سەرچاوەكانی وڵات و هەنگاوە كردەییەكان بەكاردەهێنێت. وەك لە ڕاگەیاندنی حكومەت بۆ سەرژمێریی هاتووە، مەبەست لەم سەرژمێرییە ئەوە نییە كە لە مادەی140 ی دەستوور بۆ ناوچە دابڕێنراوەکان (ئەوانەی پێیان دەڵێن ناكۆكی لەسەرەكان) ئەنجام دەدەرێت، بەڵكو بۆ گەشەپێدانە.</p><p>ئەگەر لە ڕوانگەی دۆخی ئێستای کوردستانیان لە عێراق دا بڕوانینە ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان، كە حكومەتی عێراق بۆ خۆدزینەوە لەڕاستییە مێژووییەكان پرسیاری (بۆکسی) “نەتەوە”ی لە سەرژمێرییەكەدا دانەناوە، بۆیە لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەكانی سەرژمێرییەكەوە، دەكرێت پێشبینی ونبوونی ناسنامە و دۆزی كورد لە عێراق دا بكرێت بە بیانوی گەشەپێدان و لەبەر ئەم هۆكارانەی خوارەوە:</p><p>یەکەم، سەرژمێرییەكە، هیچ ئاماژەیەكی فرەیی و ڕەچاوكردنی بنەمای فیدراڵی تێدا نییە.</p><p>دووەم، سەرژمێرییەكە، ڕەچاوی بنەمای گەشەپێدان “كە سیاسەتێكی پارێزگارانەی دەوێت” دەكات، نەك بنەمای مێژووی و نەتەوەیی و لەبەرچاوكردنی ستەمەكانی سەر نەتەوەی كوردستان.</p><p>سێیەم، ئەنجامدانی سەرژمێریی بۆ گەشەپێدان، قۆناغی ئاسایبوونەوەی ناوچە كوردستانییەكانی تێپەڕاندووە و هەر لەخۆیدا ئەنجامەكانی سەرژمێریی دەبێتە دیفاكتۆ، ئەمە بۆ كوردستانیان لە عێراق دا هەتا ئاستی لەناوچوون مەترسیدارە.</p><p>چوارەم، دابەشكردنی سەرچاوەكانی وڵات لەبەرئەنجامی سەرژمێرییەكەدا دەبێت، ئەمەش بارودۆخی ناوچەكانی زۆرتر زیانپێگەیشتو (الأكثر تضرراً) كە تایبەتمەندییەكی ناوچە كوردستانییەكانە لە عێراق دا و ساڵانە بودجەی سەرباریان بۆ تەرخان دەكرێت، دەخاتە دواوە.</p><p>پێنجەم، ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان لە 2024، لە واقیعێكی شێواو دایە كە پڕۆسەی ئاساییكردنەوە تێیدا ئەنجام نەدراوە و هاوسەنگی سیاسی و نیشتەجێبوون و ڕاستییە مێژوویەكان بوونی نییە. ئەم سەرژمێرییە بە فەرامۆشكردنی زانیاریی لەبارەی نەتەوەوە دەبێتە پێشینەیەكی خراپ بۆ لەباربردنی مادەی 140 و ئەو مەبەستەی بۆی دانراوە.</p><p>شەشەم، بە ڕەچاوكردنی پرسیارەكانی ناو فۆڕمی سەرژمێریی، ئەوە ڕوونە كە، پشكی داهاتی هەرێمی كوردستان لە دوای ئەنجامەكان بە ئاراستەی كەمكردنەوە دەچێت، ئەمەش لە ئەنجامی ئەو ئاستە لە خزمەتگوزاریی سەرەتایی كە لە هەرێمی كوردستان بەراورد بە عێراق هەیە.</p><p>لە ئەنجامی ئەم زانیارییانەی سەرەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە حكومەتی عێراق ئاراستەی پەراوێزخستنی بنەماكانی فیدڕاڵی لەڕێگەی پلانەكانی گەشەپێدان پەیڕەودەكات. بۆ نموونە، لە كۆی 1200 كیلۆمەتری “ڕێگەی گەشەپێدان” هەرێمی كوردستان ناكەوێتە هیچ پنتێكی ڕێگەكەوە، كە دەكرێت ئەمە بە پیلانی خنكاندنی هەرێمی كوردستان، دابنێین.</p><p>ئەوەی لەم بوارەدا دەكرێت زیاتر لەسەری بدوێین گۆڕینی پرسە سیاسییەكانی عێراق-ـە لەلایەن حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی-ـەوە، ئەویش بە گرنگیدان بە كێشە هاوچەرخەكان و وەلاوەخستنی پرسە مێژووییەكان. لەم بوارەدا هەم ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەوروپا، هەم دەوڵەتانی ناوچەكە و هەم هێزە مەزهەبییەكانی عێراق-یش پشتیوانی سودانی دەكەن، چونكە درێژەپێكێشانی پرسە مێژووییەكان و چارەسەرنەكردنی بە مەبەست، لایەنەكانی تا ئاستی بێئومێدبوون بردووە، بەجۆرێك كە پارتە سیاسییەكانی كوردستانیش بێدەنگن و هیچیان بۆ ئەنجامدانی سەرژمێرییەكی لەم جۆرە نقەیان لێوەنایەت.</p><p>بەڵكو بەپێچەوانەوە، لە ئەنجامی ناكۆكییە نێوخۆییەكانی نێوان پارتە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان بەتایبەت پارتی و یەکێتیی لە ئێستادا پێشبڕكێیەكی توند هەیە لەسەر بەعێراقیكردنەوە و تواندنەوەی هەرێمی كوردستان لەسەر هەموو ئاستەكانی سیاسی، سەربازیی، كارگێڕیی، تەنانەت لە سیاسەتە سیمبولیەكانی وەك ڕیش دانانی سیاسییەكان و بانگەشە ئاینییەكانیشدا.</p><p>هەر لەم بارەیەوە حكومەتەكەی سودانی، دەرفەتی لە كێشە هاوچەرخەكان، وەك: بێكاریی، هەژاریی، پیسبوونی ژینگە، داكشانی ئابووریی، كۆچكردن، گەنجان و تاد (كە كێشەی جیهانین) وەرگرتووە و پرسە سیاسییە-مێژووییەكانی فەرامۆش كردووە. ئەمەش وایكردووە كە پرسی كوردستان لەعێراق دا لەسەرەتاوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێتەوە. چیتر لەدوای سەرژمێریی باس لەوە ناكرێت كوێ ئەنفالكراوە؟ كوێ كیمیایی بەسەرداكراوە، كوێ كۆمەڵكوژكراوە؟ چ شار و گوندێك بەسەر خەڵكەكەیدا وێرانكراوە؟ بەڵكو پرسیاری سەرەكی ئەوە دەبێت: لە كوێ دەرفەتی كار كەمە؟ لەكوێ ئابووری لاوازە؟ لەكوێ كۆچكردن زۆرە؟ چەندین پرسیاری تری لەمجۆرە، كە ئەوكاتە دەبێت كوردستان، كێبڕكێ لەگەڵ زیقار و بابل و میسان و نەجەف بكات، لەكاتێكدا تائێستاش تەرمی كوڕ و كچە ئەنفالكراوەكانمان لەژێر خاكی ئەو پارێزگایانەدایە.</p><p>من نازانم چۆن سیاسییە كوردەكان، ئەگەر هەبن، بەوە ڕازی بوون لە فۆڕمی سەرژمێرییدا پرسیاری لەبارەی: گسكی كارەبا، قاپشۆر و جلشۆر و واتساپ و ڤایبەر و فەیسبوك و ئایپاد و لاپتیۆپ و بۆیلەر و سپلیت و سەلاجە و پایسکل هەبێت، بەڵام پرسیاری نەتەوە نەخرێتە ناو فۆڕمەكەوە؟ ئایا پرسی نەتەوەی كورد پایسكل و بۆیلەر و ئینتەرنێت و قاپشۆرە، یان خاك و داگیركاریی و ستەمی سیاسیی دەوڵەتی عێراق؟</p>