Seko · سۆرانی

کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ لە خاڵی لاوازییەوە بۆ خاڵی بەهێزی ئێران

2026-09-09T17:34:34Z

دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ ئێران، تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو پرسێکی زیندووی نەتەوەیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییە، کە لە ماوەی چەند سەدەیەکدا بە شێوەی جۆراوجۆر خۆی نیشان داوە. ئەگەر ئێستا باس لە داهاتووی ئێران و سەقامگیریی ئەو وڵاتە بکرێت، پێویستە پرسی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی نوێدا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، نەوەکوو تەنیا وەکوو بابەتێکی ئاسایشی نیشتمانیی مەترسیدار لێی بڕوانرێت، بەڵکوو دەبێت وەکوو پرسێکی سیاسی و نەتەوەیی تەماشای بکرێت، کە پێویستی بە چارەسەرێکی سیاسی و یاسایی و دەستووری هەیە، چونکە دۆزی نەتەوەکان بە تێپەڕبوونی کات، نە کۆن دەبن و نە دەپووکێنەوە و نە لەناو دەچن، ئەوەشە وای کردووە، دوای چەندین سەدە دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە زیندووی بمێنێتەوە.

ئەگەر سەرنج بدەین لە چاڵدێرانەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتانی ناوچەکە و جیهان بڕیاریان لە چارەنووسی گەلان داوە، نیشتمان و نەتەوەی کورد یەکێک بووە لەو نەتەوانەی کە لە چاڵدێران بە فەرمی بەسەر دوو قەڵەمڕەودا دابەشکراوە، بۆیە هەمیشە بەدەر لە ئیرادە و ڕەزامەندیی کورد دابەشکراوە و چارەنووسی وابەستەی نەخشەی دروستکراو و پەسەندنامەی کۆمەڵەی گەلان و نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، کە لە بنەمادا لە لایەن نەتەوەی کورد بە بڕیارێکی پووچەڵ لە قەڵەم دراوە. بەڵام مێژوو نیشانی داوە، کە دابەشکردنی خاک و نەتەوە دەتوانێت سنوور دروست بکات، بەڵام ناتوانێت ناسنامەی نەتەوەیی و بەرخودانی نەتەوەیی بسڕێتەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا، چەندین بزووتنەوە و جووڵانەوەی سیاسی سەریان هەڵداوە. لە سمکۆی شکاکەوە تاوەکوو کۆمەڵەی ژێکاف و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆماری کوردستان لە ١٩٤٦ و جووڵانەوەی ساڵی ١٩٦٧ و ١٩٦٨، بەرخودانەکانی ساڵی ١٩٧٩ و دوای ساڵی ١٩٧٩ تاوەکوو شۆڕشی ژینای (ژن ژیان ئازادی)، ناوی کورد و خەبات و بەرخودانی کورد بە شێوەی جیاواز لە مێژووی سیاسیی ئێراندا بەردەوام بووە، بە ئێستاشەوە، کە ئێران لە جەنگدایە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا.

ئەم مێژووە، بەپێی میتۆدی هەڵسەنگاندنی نوێش بێت ناکرێت ئەم شۆڕش و بەرخودانانە بە یەک پێوەر و پێوانە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە، کە دۆزی نەتەوەی کورد نەبووەتە بابەتێکی کاتیی و لەبیرکراو و لەناچووە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی چارەسەرێکی سیاسیی بەردەوام، بە شێوەی جیاواز خۆی دووبارە نیشان داوەتەوە.

بۆیە پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە لێرەدایە، ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە، باس لەوە بکرێت، کە ئایا دۆزی کورد هەیە، یان نا. بەڵکوو پرسیارەکە ئەوەیە، ئێران چۆن دەتوانێت لەگەڵ ئەم بارودۆخە مێژوویی و سیاسییە مامەڵە بکات؟

لە ئێستادا، ئەم پرسیارە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە ناوچەکە گۆڕاوە. لە عێراقدا، کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی فیدراڵیدا ماف و پێگەی دەستووریی هەیە. تورکیاش پاش سەدەیەک لە نکۆڵی، ئێستا لەگەڵ کورد لە گفتوگۆدایە و پرسی کورد جارێکی دیکە بووەتە بابەتی ڕۆژ لە ڕووی یاسایی و سیاسی، لە قۆناغی دەست پێکی دانوستاندن و دانپێداناندایە. لە سووریاش کورد بووەتە پێکهاتەیەکی گرنگ لە گفتوگۆکانی داهاتووی وڵات و لە ئێستادا، هەنگاو بەرەو ئاراستەی گفتوگۆی جددیە لە ڕووی یاسایی و دەستوورییە. بە شێوەیەک، کە بەبێ داننان بە ماف و بوونی نەتەوەی کورددا دۆزی کورد کۆتایی نایەت و دەست پێکی خەباتێکی نوێیە بە ئامرازی هێزی نەرم، ئەم گۆڕانکارییانە بەو مانایە نییە، کە هەمان مۆدێل دەبێت لە ئێران دووبارە بکرێتەوە، هەروەها هەر وڵاتێک مێژوو و دەستوور و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە. بەڵام ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان دەتوانێت وانەیەکی گرنگ بێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، چونکە کار و بڕیاری لۆجیکییانە پێمان دەڵێت، کە دۆزی نەتەوەکان بە کلیلی ئاشتی لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانپێدانان و ڕێککەوتن و دەستوور و دامەزراوە سیاسییەکانەوە چارەسەر دەبێت.

ئەم گۆڕانکارییانەی ئاماژەمان پێدان لە سێ بەشەکەی دیکەی کوردستاندا (باشوور و باکوور و ڕۆژاڤا) بۆ ئێران پەیامێکی ڕوونیان هەیە، کە پرسی کورد لە ناوچەکەدا لە قۆناغێکی نوێی یاسایی و سیاسیدایە، بەمەش ئێران دەتوانێت دەستپێشخەر بێت، کە کاریگەری و لێکەوتەکانی کاریگەریان بەسەر بەشەکانی دیکەی کوردستان بەجێ بهێڵێت.

لەبەر ئەوە، مامەڵەکردن لەگەڵ دۆزی نەتەوەیەکی خاوەن خاک و نیشتمان بە هەمان شێوازی کۆن، بەبێ هەڵسەنگاندنەوەی بارودۆخی نوێ، دۆزەکە چارەسەر ناکات و کێشەکە کۆتایی پێ ناهێنێت، بەڵکوو تەنیا دوای دەخات، دەکرێت لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستای ناوچەکە، بارودۆخی ئێران بەرەو ئاڵۆزی بڕوات، هەروەکوو لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵی بۆ درا، ناکرێت کاربەدەستانی ئێرانیش لە ئاست پەیام و هەڵوێستی گەلی کورددا خۆیان بێدەنگ بکەن.

بۆیە ئەگەر بپرسین، دەکرێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، ئەمە بە دەرفەت لە قەڵەم بدرێت، دەرفەتێک بۆ گۆڕینی پرسی کورد لە پرسێکی ئەمنییەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی، پڕۆژەیەک کە دان بە مافی خودموختاری (مافی چارەی خۆنووسین) و چارەسەری دۆزی کورددا بنێت، نەوەک وەکوو مەترسی و دژە شۆڕش سەیری بکات.

ئێران دەتوانێت مۆدێلێکی تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە. مۆدێلێک، کە لە لایەکەوە ماف و تایبەتمەندییەکانی نەتەوەی کورد بناسێت و لە لایەکی دییکەشەو تایبەتمەندیی ئێران و بەرژەوەندییە گشتییەکانی بپارێزێت.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، یەکپارچەیی دەوڵەت و داننان بە جیاوازییە نەتەوەییەکان پێچەوانەی یەکتر نین، بەڵکوو لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسیندا کۆک و هاوتەریبن، چونکە ئەوەی دەتوانێت یەکپارچەیی لاواز بکات، نکۆڵیکردن و نەسەلماندنی ماف و ناسنامە و کەرامەت و زمان و فەرهەنگ و کولتوورە، نەوەکوو دانپێدانانیان.

بۆیە وای دەبینم، ئەگەر ناوەندە سیاسی و ستراتیجییەکانی ئێران بە ڕوانگەیەکی درێژخایەنەوە سەیری دۆزی کورد بکەن، دەبێت ڕوانگە و ڕوانینی کاربەدەستانی ئێران لە شێواز و بڕیاری “چۆن کورد کۆنترۆڵ بکەین”ەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێک، کە وەڵامدەرەوەی بارودۆخی نەگۆڕی دۆزی کورد و مافەکانی بێت. واتە “چۆن کورد ببێتە هاوبەشی ئێران؟”

گۆڕینی وەڵامی ئەو پرسیار وڕوانینە، خۆی لە خۆیدا گۆڕانێکی ستراتیجییە، چونکە کورد، ئەگەر هەست بکات ناسنامە و مافەکانی لە چوارچێوەی سیستەمێکی سیاسیی دادپەروەردا پارێزراون، دەتوانێت هێزی خۆی لە پەرەپێدان و ئابووری و کولتوور و ژیانی سیاسیی ناوخۆدا بەکار بهێنێت. بەڵام ئەگەر هەست بکات بەردەوام لە دەرەوەی سیستەمەکەیە، ئەوا ئەو وزەیە دەکرێت بۆ ناڕەزایەتی و ململانێ بەکار بهێنرێت و دەوڵەتە زلهێزەکانیش سوودی لێ وەرگرن، حکوو مەتەکانی پێشوو وئێستای ئێرانیش ئەزموونیان زۆرە لەگەڵ دۆزی کورددا.

هەروەها دەبێت ڕوون بێت، کە چارەسەری دۆزی کورد دژی دەوڵەتی ئێران نییە، هەروەکوو داننان بە ناسنامەی پێکهاتەکانی دیکە هاوشانی نەتەوەی فارس لە “ئازەری و عەرەب و تورکمان و لووڕ و بەلووچ و قەشقاییەکان” کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێک دەهێنن، دژی دەوڵەت و نیزامەکەی نییە. ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەکولتوورە و کۆمەڵگەکەی لە نەتەوەی جیاواز پێکهاتووە. لەو ڕوانگەیەوە، بوونی کورد و مافە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی نابێت وەکوو هەڕەشەیەک بۆ سەر بوونی ئێران لێک بدرێتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان بە شێوەیەکی یاسایی و سیاسی بناسرێن، دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی بەهێزتر لەنێوان پێکهاتەکانی وڵاتدا. ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئەزموونی جەنگی ئێران و ئەمریکا وا دەخوازێت بە بیرکردنەوەیەکی نوێ لە مانای دۆزی نەتەوەکان بڕوانرێت، دەوڵەت دەتوانێت لەناو خۆیدا یەکگرتوو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت ئازایانە و واقیعیانە جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی ببینێت و بناسێت و ڕێزیان لێ بگرێت.

ئەمەش بۆ هەر دەوڵەتێک، کە پێکهاتەی فرەنەتەوە بێت پەیامێکی گرنگە. دۆزی نەتەوەیی، ئەگەر بە شێوەیەکی سیاسی و دەستووری چارەسەر نەکرێت، زۆرجار بە شێوەیەکی دیکە خۆی دووبارە دەکاتەوە، لەهەمان کاتدا، دەبێتە خاڵی لاوازی وڵاتەکە.

ئەگەر ئێران بتوانێت ئەم هاوسەنگییە دروست بکات، ئەوا دەتوانێت دۆزی کورد لە دۆزێکی مێژوویی چارەسەرنەکراو بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی نوێی سیاسی، لەوانەیە کاتی ئەوە هاتبێت، کە ناوەندە سیاسییەکان و ناوەندە ستراتیجییەکانی ئێران مانیفێستۆی چارەسەری دۆزی کورد بخەنە سەر مێزی ڕابەر و پەرلەمان و حکوومەت، نەوەکوو لەسەر ئاستی ڕۆژ هەڵاتی کوردستان، بەڵکوو لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەی کوردستانیش، کە ئیدیکە کورد وەکوو خاڵی لاوازی ئێران نەبینن و لێی نەڕوانن، بەڵکوو وەکوو خاڵی بەهێزی ئێران لێی بڕوانن، چونکە کێشەی سەرەکی لە بوونی کورددا نییە، بەڵکوو لە شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ نەتەوەی کورد لە نیشتمانەکەی لەسەر خاکەکەیدا.

لەو چوارچێوەیەدا، کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێت بیرکردنەوەی بژاردەی خۆی لەناو ئێراندا بگۆڕێت و بگاتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی نوێ، بەڵام ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون لە خەون و هیوای نەتەوەییی کورد نییە. خەونی دەوڵەتی کوردستان هەروا بەشێکە لە مێژوو و هەستی نەتەوەییی کورد، بەڵام پرسیاری لۆجیکی سەردەم ئەوەیە، کە چۆن دەتوانرێت ماف و ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی “دەوڵەتی فرەنەتەوە لەناو یەک دەوڵەتدا” گفتوگۆی لەسەر بکرێت لەگەڵ باقی نەتەوەکانی دیکەی ئێران.

لەو ڕووەوە، ئەگەر ئاماژە بە ئەزموونی کیوبێک بدەین لە کەنەدا وەکوو نموونەیەکی گرنگ، کیوبێک دووجار ڕێگەی ڕاپرسیی بۆ جیابوونەوە هەڵبژاردووە، و لە ڕاپرسیی ١٩٩٥دا، تەنیا بە جیاوازییەکی زۆر کەم، ٥٠.٥٨٪ بەرانبەر ٤٩.٤٢٪، بڕیار لەسەر مانەوە، یان جیاکردنەوەی درا، بەڵام لە کۆتاییدا، کیوبێک لە کەنەدا مایەوە.

ئەم ئەزموونە دەتوانێت بۆ کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش پرسیارێکی نوێ دروست بکات، کە ئایا دەتوانرێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نوێدا، بە داننان بە بوونی چەند نەتەوە و چەند ناسنامەیەک، مافی خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی زمان و کولتوور و ناسنامەی کورد بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری مسۆگەر بکرێت؟

ئەگەر ئێران بتوانێت بگاتە ئەو ئاستەی کە بڵێت: “چەند نەتەوە و یەک دەوڵەت”، ئەوا کورد نابێت ناچار بکرێت لەنێوان ناسنامەی کوردی و هاووڵاتیبوونی ئێران یەکێکیان هەڵبژێرێت. لەو کاتەدا، جیاوازیی نەتەوەیی نەوەک هۆکاری دابڕان، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە بنەمای پەیوەندییەکی نوێی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەت.

ئەمەیە ئەو گۆڕانەی کە دەتوانێت کورد لە “خاڵی لاوازیی ئێران” بگۆڕێت بۆ “خاڵی بەهێزی ئێران”، بێگومان ئەوە بۆ نەتەوەکانی دیکەش ڕاستە.

بۆیە دەبێت بە دیدێکی دیکە وەڵامی “ترس و نکۆڵیکردن و فشار و جەنگ” بدرێتەوە، ترس بگۆڕدرێت بۆ متمانە و نکۆڵیکردن بگۆڕدرێت بۆ دانپێدانان و فشار و جەنگ و تیرۆر بگۆڕرێت بۆ دانوستاندن و ڕێککەوتن.

هاواری من: بەڵگەنامەیەک لەسەر سەدەیەک لە نادادی

2026-07-03T18:03:27Z

من مرۆڤێکی ترسنۆکم، ئەگەر ترسنۆک نەبام، زۆر توندتر دەهاتمە گۆ. ئەم وتەیەی “یەشار کەمال” کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لە کەسایەتیی ئەو ڕۆماننووسە(لە ڕاستەیەکدا دوو جار ناوێک جوان نییە دووبارە بێتەوە). ئەو خۆی بە پاڵەوانی سیاسەت و کوردایەتی ناوزەند نەکرد و نەناساند، بەڵکو وەک نووسەرێک کە هەوڵیدا دەنگی بێدەنەگان بگەیەنێتە گوێی جیهان. بەڵام هەمان ئەو ترسە وای لێ کرد، لەکاتێکدا زۆر کەس بێدەنگ بوون و قسە نەکەن، ئەو بە شێوازێکی جیاواز بەرخودانی دەست پێ کرد بۆ ئەوەش، قەڵەم و وشە، ئەو دوو چەکە بوون پەنای بۆ بردن.

هەندێکجار کتێبێک تەنها کتێب نییە. هەندێکجار نووسەرێک تەنها نووسەر نییە. هەندێکجار وشەکان تەنها لەسەر کاغەز نانووسرێن، بەڵکو لەسەر دڵی خەڵک و مێژووی نەتەوەکان تۆمار دەکرێن.

کتێبی “هاواری من” لەو جۆرە کتێبانەیە، “هاواری من بۆ ئێوەیە” ناوی کتێبێکی نووسەری ناوداری جیهانی “یەشار کەمال”ە. کتێبەکە کۆکراوەی وتار و چاوپێکەوتن و نامە و بەرگرینامەی نووسەرە، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها کۆمەڵە دەقێکی جیاواز نییە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و سیاسییە لەسەر سەدەیەک لە نکۆڵی و نادادی و خەبات بۆ ئازادی بۆ کورد و کوردستان.

کاتێک یەشار کەمال ئەم ناونیشانەی هەڵبژارد، بە سادەیی نووسیوویەتی؛ زۆر هاوارم نووسی، گوتم با هاوارەکانی بیست ساڵی تەمەنی خۆم کۆ بکەمەوە، بەڵام ئەوەی لە دوو توێی بەرگی ئەم کتێبەدا کۆکراوەتەوە تەنها هاواری نووسەرێک نییە، هاواری سەدەیەکە، هاواری گوندە سووتێنراوەکانە، هاواری زمانی قەدەغەکراوە، هاواری مرۆڤە بێدەنگکراوەکانە، هاواری جینۆسایدی نەتەوەیەکە.

ئێمە لە باشووری کوردستان زۆرێک لە خوێنەران “یەشار کەمال”مان لە ڕێگەی ڕۆمانی “حەمەدۆک”ەوە ناسی، کە بە بۆچوونی بەندە ڕۆمانی مرۆڤی ناچارییە. ناچارییەک کە پەنا بۆ سەرهەڵدان و شۆڕش و بەرخودان و بۆ ماف و ژیان و ئازادی و ڕزگاری دەبات، چونکە دەرگای بژاردەکانی دیکە داخراون. بەڵام یەشار کەمال لە “هاواری من” جیاوازە. لێرەدا ڕۆماننووسەکە جێگەی خۆی بە ویژدانێک دەدات، کە ناتوانێت لە بەرانبەر نادادی بێدەنگ بێت.

لە هەموو لاپەڕەکانی ئەم کتێبەدا پرسیارێک دووبارە دەبێتەوە؛ کە چۆن وڵاتێک دەتوانێت خۆی بە دیموکراسی بناسێنێت، بەڵام دان بەبوونی بیست ملیۆن مرۆڤدا نەنێت و زمانیان قەدەغە بکات و بە کێوی ناویان ببات؟

یەشار کەمال کێشەی لەگەڵ دیموکراسی تورکیا دا هەبوو، تورکیا و کێشەی دیموکراسی دروشمێک بوو تا لە ژیاندا بوو بۆی جەنگا و باجی قورسیشی بۆ دا. لە چاوپێکەوتن و وتارەکانیدا یەشار کەمال بەردەوام دەبێژێت تورکیا هەرگیز دیموکراسییەکی تەواوی نەبووە. چونکە نەیدەشاردەوە و دەیگووت عەسکەر دژی دەستوور دەوەستنەوە، دوای هەر خۆیان دەبن بە سەرۆک کۆمار، هەروەها دووپاتی ئەوەی کردۆتەوە دیموکراسی بەبێ ئازادیی ڕاگەیاندن و ئازادیی بیرکردنەوە و سەربەخۆیی دادگا و داننان بە فرەیی و یەکسانیی هاووڵاتییان و بوونی نییە و نابێت.

کاتێک ڕۆژنامە دادەخرێت، نووسەر دادگایی دەکرێت، زمانێک قەدەغە دەکرێت و هاووڵاتییەک بۆ ناسنامەی خۆی تاوانبار دەکرێت، ئەوە بە باوەڕی یەشار کەمال دیموکراسی نییە، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنیش هەبێت.

یەشار کەمال لە هاواری من باسی زۆر ژمارە دەکات، نەک وەک ژمارەی حیسابی بەڵکو وەک ژمارەی ترسناک، ئەو باسی سێ هەزار تاوانی بکەری نادیار دەکات، باسی سێ هەزار گوندی سووتێنراو دەکات، باسی سێ ملیۆن مرۆڤی ئاوارە و بێماڵ دەکات. بەڵام لە پشت ئەو ژمارانەوە تەنها ئامار نابینێت، بەڵکو ژیانی مرۆڤ دەبینێت. دەزانێت کە لە پشت هەر گوندێکی سووتاوەوە دایکێک هەیە چاوەڕوانی گەڕانەوەی کوڕەکەیەتی و لەپشت هەر ژمارەیەکدا چیرۆکێکی تەواو و نەبیستراو کارەساتبار هەیە.

یەشار کەمال نموونەی وتەیەکی “دۆغان گورەش”ی سوپاسالاری تورکیا دێنێتەوە کە دەڵێت؛ بۆ گرتنی ماسییەکان دەبێت دەریاکە وشک بکەین.

ئەم ڕستەیە تەنها ڕەخنە نییە لە سیاسەتێک، بەڵکو پوختەی بیرکردنەوەی سەدەیەکە، بیرکردنەوەی یەک زمان و یەک نەتەوە و یەک دەوڵەت، بیرکردنەوەی گورگە بۆرەکان و تۆرانییەکانە، بیرکردنەوەی ئەوانەی نەژادی تورکیان لە سەرووی هەموو نەژادێکەوە دەبینی، ئەوانەی منداڵانیان فێردەکرد بڵێن چەند دڵخۆشە ئەوەی دەڵێت تورکم، ئەوە دروشمی گوتنەوەی بەیانیان بوو لە مەکتەب (تورکم، ڕاستم، زیرەکم) دەسەڵاتدارانی کۆماری تورکیای نوێ بەم شێوازە درێژەیان بە سیاسەتی تۆرانیزم داوە.

بۆیە کاتێک دەوڵەت بۆ چارەسەری کێشەیەک نەتەوەیەک سزا دەدات، کاتێک بۆ گرتنی چەند کەس هەزاران خێزان ئاوارە دەکات، کاتێک بۆ کوژاندنەوەی دەنگێک زمانێک قەدەغە دەکات، کاتێک بۆ گرتن و کوشتنی سێزدە گەریلا دارستانێک دەسووتێنن، ئەوە وەک وشککردنی دەریایەکە بۆ گرتنی ماسییەک.

یەشار کەمال هەرگیز پرسی نەتەوەکەی، کوردی، وەک کێشەیەکی ئەمنی نەبینی، بە باوەڕی ئەو کێشەی کورد گرفتی دیموکراسیی تورکیایە، ئەم گوتەیە تەنها هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو تەواوی فەلسەفەی ئەو لەخۆ دەگرێت. ئەو دەیزانی کاتێک زمانێک قەدەغە دەکرێت، دیموکراسیش قەدەغە دەکرێت. کاتێک ناسنامەیەک ڕەت دەکرێتەوە، هاووڵاتیبوونیش ڕەت دەکرێتەوە.

هەروەها باسی دەستەواژەیەکی سەرۆک وەزیرانی تورکیا دەکات، کە بەردەوام دووبارەی دەکردەوە و دەیگوت (یان تەواو دەبن یان تەواو دەبن). لەمەڕ ئەوە، یەشار کەمال دەڵێت لەوانەیە ئەڵمانەکان لەو ڕستەیە تێبگەن، کە دروشمێکە بۆ جینۆسایدکردنی جووەکان. یەشار کەمال بە ئاشکرا و بە دەنگی بەرز نووسی و هاواری کرد بەر لە هەر شتێک کورد لە لۆزان ئەوەی دووپات کردەوە، کە ئەوان کەمینە نین. زیاد لە هەشتا ساڵیشە ئەوە دووپات دەکەنەوە، بەڵام بەرپرسانی تورکیا گوێیان لەو هاوارە نەبوو و باوەڕ ناکەم بەم زووانەش گوێیان لێی بێت، هەرچەندە دنیا گۆڕاوە و نەتەوە و کەمینەکانیش لە زۆربەی وڵاتان بە مافی خۆیان گەیشتوون.

لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باسی ئەوە دەکات کە ماوەی سەدەیەک زمانی کوردی لەژێر فشاردابوو زمانی گەلێکی بیست ملیۆنی قەدەغەکرا. بەڵام وەک نووسەرێک، یەشار کەمال، کە خۆی بە تورکی دەینووسی، هەرگیز نکۆڵی لە کوردبوونی خۆی نەکردەوە. ئەو باش دەیزانی ئەوەی دەمانکاتە مرۆڤ تەنها نان و ئاو نییە، بەڵکو زمان و ئەدەب و بیرەوەریشە.

بۆیە کاتێک باسی زمانی نەتەوەکەی دەکات باسی زیندوویەتی ئەدەب و وێژەی دەکات، ناوی مەلای جەزیری و ئەحمەدی خانی و عەڤدالێ زەینکێ دەهێنێت. دەیەوێت بڵێت ئەو نەتەوەی کە خاوەنی ئەو مێژوو و ئەدەبەیە، ناتوانرێت مێژووەکەی بسڕێتەوە.

لە لاپەڕەکانی “هاواری من”دا زۆر کەس دێن و دەچن، ڕووناکبیران و شاعیران و ڕۆژنامەنووسان و زیندانییە سیاسییەکان. ناوی “نازم حیکمەت” دێنێت کە حەڤدە ساڵ لە زیندان مایەوە. ناوی “سەباح تان” دێنێت کە کوژرا. ناوی “ئەحمەد عارف” و “ئۆڕهان کەمال” دێنێت کە تووشی چ دەردەسەرییەک کراون، ئەگەر لە ژیاندا مابووایە دڵنیام لەسەر “ئاپۆ” و “سەلاحەدین دەمیرتاش” و هاوڕێکانینان قسەی دەبوو. یەشار کەمال دەیەوێت بڵێت پرسی ئازادی، تەنها پرسی کورد نییە، پرسی مرۆڤە.

بەڵام لەناو ئەو هەموو ئازار و تاریکییەدا، یەشار کەمال هەرگیز ئومێدی لەدەست نەدا. دەبێت لێرەدا شایەتی ئەوەی بۆ بدەین، کە جوانترین وتەی لەم کتێبەدا ئەوەیە کە دەڵێت ئێمە دەزانین هێزی ئومێد چۆن مرۆڤ دەکاتە مرۆڤ، مرۆڤایەتی لە قووڵایی نائومێدیدا ئومێد بنیات دەنێت.

ئەم ڕستەیە وەک ڕووناکییەک لەناو هەموو تاریکییەکانی کتێبەکەدا دەدرەوشێتەوە، چونکە یەشار کەمال باوەڕی بە تۆڵە و ڕق نەبوو، باوەڕی بە گفتوگۆ و دیموکراسی و دانپێدانان هەبوو. ئەو هەرگیز نەیویست لە وشەکانیدا ئاگری شەڕ هەڵگیرسێنێت، بەڵکو ویستی ڕێگایەک بۆ ژیانی هاوبەش بدۆزێتەوە.

ئەمەش وامان لێ دەکات کە بەچاوێکی جیاواز لە کتێبی “هاواری من” بڕوانین و وای نەبینین کە کتێبێکە تەنها لەسەر کوردە و بۆ کورد نووسراوە. ئەم کتێبە بەڵگەنامەیەکە لەسەر ویژدانی مرۆڤ. هاوارێکە دژی نکۆڵی، هاوارێکە بۆ دادوەری، هاوارێکە بۆ دیموکراسی بۆ کۆماری هەمووان.

یەشار کەمال دووپاتی دەکاتەوە لە تورکیا ڕێگەی دیموکراسی بە پرسی کورد دا تێدەپەڕێت، هەروەها دووپاتی دەکاتەوە کورد مافە مرۆڤایەتییەکانی دەوێت، داواکاری زمانی دایک و مافی ژیان و کەرامەت. ئەو لە بەرگرینامەی لەبەردەم دادگای ئاسایشی تورکیا دەڵێت: هەموو نووسینەکانی من بۆ نەتەوەکەمە، داوای بەدەنگەوە هاتنە، هەروەها دەڵێت کەرامەتی مرۆڤی هەر وڵاتێک بەقەد خاکی نیشتمانەکەی پیرۆزە.

ڕاستە یەشار کەمال بە جەستە ماڵئاوایی لێ کردین، بەڵام لەکۆتاییدا لەپاش خۆی بیست و شەش ڕۆمان و یازدە وتار نۆ دیمانەی بڵاونەکراوەی بۆ بەجێهێشتین، ئەو گوڵدانە پڕ لە وشە و پەیڤە سەرڕێژبووانە لە جوانی و پەیام و نووسین تا ئەبەد دەمێنن و شایەتی دەدەن، هەندێک دەنگ هەرگیز نامرن چونکە هەندێک هاوار بۆ سەردەمێک نانووسرێن، بەڵکو بۆ مێژوو دەنووسرێن. بۆیە “هاواری من” بۆ ئێوەیە و ئەو هاوارە هێشتا لە گوێی مێژوودا دەنگ و هاواردەکات.

ئەم کتێبە بۆ هەندێکمان پڕیەتی لە زانیاریی ورد و نوێ، یەشار کەمال کورد بە هاوبەشی نەتەوەی تورکیا دادەنێت، ئەو دەڵێت: دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆربەی نەتەوەکان سەربەخۆییان وەرگرت، بەڵام کورد بە خواستی خۆیان ئەو کارەیان نەکرد، ڕووسەکان زۆر خوازیاری ئەوە بوون کوردی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەگەڵ کوردانی قەوقاس دەوڵەتی کوردییان بۆ دروست بکات و یەکیان بخات، بەڵام کورد بەڵێنی بە تورکیا دا بۆ دروستکردنی کۆماری نوێ پاڵپشتیان بێت، دواتر کۆماری نوێ بوو بە کۆماری تورکەکان نەک کۆماری تورک و کورد و چەرکەس و لاز و ئەلبانی و بۆشناغەکان، لە ئەنجامدا بوو بە کۆماری مەرگ و نکۆڵی و زیندان و گۆڕستان بۆ نەتەوەی کورد.

هاواری یەشار کەمال بۆ ئازادی ودیموکراسی و مافی مرۆڤ و ژیان و کەرامەت و پێکەوەژیان بوو.

لەکۆتاییدا جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لە بەڕێز “محەمەد عیزەدین ” بکەین کە کتێبەکەی وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردی و پێشکەش بە موسا عەنتەر (ئاپی موسا) و دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی کردووە.

شێرزاد حەسەن، لە گڵکەندەوە بۆ جەنگاوەری ڕۆشنایی، تێڕامانێک لە کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”

2026-06-14T09:19:20Z

هەندێک مرۆڤ هەن کە ئاسایی لە ژیان دەژین و ژیان ڕێدەکەن و تێدەپەڕن. هەندێکیش هەن کە لە ژیان دەژین و دەبنە بەشێک لە وێژدانی سەردەمەکەیان و دەبنە ئەستێرەی نیشتمان. شێرزاد حەسەن لەو جۆرە مرۆڤانەیە. بۆیە، خوێندنەوەی کتێبی “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها خوێندنەوەی بیرەوەرییەک نییە؛ گەشتێکە بەناو مێژووی ڕۆحێکدا. ڕۆحێک کە لە گڵکەندەوە دەست پێدەکات و لە فینلەندا دەگاتە جیهان، بەڵام هەرگیز پەیوەندیی بە یەکەم وێستگەکانی ژیانی نەپچڕاندووە. شێرزاد حەسەن لە ماڵێکدا گەورە بوو کە باوکێکی قومارچی و دایکێکی میهرەبانی هەبوو. بەڵام ئەوەی لە ناخی شێرزاد دا مایەوە، نە دەنگی قومار بوو و نە تامی برسیەتی و شکست؛ بەڵکو خۆشەویستی و قوربانیی دایک بوو. دایکێک کە ماندووبوونی ژیانی هەڵگرتبوو و لەژێر باری دڵتەنگی و نەداریشدا هێشتا دایکایەتی دەکرد، ئەوە “پلکە زارێ” بوو. شێرزاد لەم کتێبەدا تەنها چیرۆکی خۆی ناگێڕێتەوە، بەڵکو چیرۆکی نەوەیەک دەگێڕێتەوە. نەوەیەک کە لەنێوان هەژاری و هیوا، لەنێوان ستەم و خەون، لەنێوان داگیرکاریی و ئارەزووی ئازادی گەورە بووە. گڵکەند؛ گۆمی میری کوران؛ خەرەندی ڕەواندز؛ وێستگەی شەمەندەفەری هەولێر؛ بەغدا؛ سلێمانی و فینلەندا تەنها شوێن نین؛ وێستگەکانی دروستبوونی مرۆڤێکن. هەر وێستگەیەک بەشێکی لە کەسایەتیی شێرزاد دروست کردووە. ئەو لە گڵکەند تامی برسییەتی و مەرگ و کرێکاری ناسی؛ لە ڕەواندز سروشت و ئازادی و خەرەندی ناسی. لە وێستگەی شەمەندەفەر جیهانی دەرەوەی ناسیوە. لە زانکۆ پەنجەرەی ئەدەبی جیهانی بۆ کراوەتەوە. لە سلێمانی هێلانە و ماڵ و “کەژاڵ” و وەفای شارێکی ناسیوە؛ لە فینلەندا مانای دوورکەوتنەوە لە نیشتمان و نرخی نیشتمانی ناسی. لەنێوان هەموو ئەو وێستگانەدا، دوو کەس بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە دروستبوونی ئەو مرۆڤەدا بەشدارن: دایک و مەلا هەمزە. دایک لە کتێبەکەدا تەنها دایک نییە؛ ناوەندی هەستی مرۆڤایەتییە. شێرزاد لەسەر دایکی، دەڵێت: “دایکم ژنێک بوو لە فرمێسک”. لە ئەدەبی نوێی کوردی دا دەگمەنە بتوانرێت بە چەند وشەیەکی کەم، ئەو هەموو خۆشەویستی و ئازار و قوربانییە کورت بکرێتەوە. ئەوەی شێرزاد لە دایکەوە فێری بوو، تەنها خۆشەویستی نەبوو؛ مرۆڤبوون بوو. بەڵام ئەگەر دایک فێری میهرەبانیی کردبێت، مەلا هەمزە فێری پرسیارکردنی کرد. لە جوانترین بەشەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد هەوڵ دەدات سکێچێکی مەلا هەمزە بکێشێت. خۆی پێی وایە “پۆرترێت” ناتوانێت ڕۆحی ئەو مرۆڤە بگرێتەوە. ئەو مەلایەی کە کتێبی جیاواز و قاچاغی دەخوێندەوە، لە دەسەڵات نەدەترسا، هەژاری بە چارەنووسی خوایی نەدەزانی و دەیگوت: هەژاریی و نەداریی دەستکردی ئاسمان نین، بەڵکو بەرهەمی نەبوونی دادپەروەرییە لەسەر زەوی. ئەگەر بەهەڵەدا نەچووبم دەتوانین شایەدی بدەین کە ئەم ڕستەیە سەرەتای شۆڕشی فکریی شێرزاد بووبێت. ئەوی لەم کتێبەدا بە ئاشکرا دەڵێت کە پێش ئەوەی نووسەر بێت، خوێنەر بووە. بگرە هێشتاش خۆی بە خوێنەر دەزانێت. دەڵێت باوەشی کتێب لەلای ئەو خۆشتر و خۆشەویستر بووە لە باوەشی خۆشەویستی و دڵداری. ئەم دانپێدانانە هەموو تێگەیشتنێکمان بۆ کەسایەتیی شێرزاد دەگۆڕن. چونکە زۆر کەس بە نووسینەکانی دەیاناسن، بەڵام بناغەی ئەو نووسینانە خوێندنەوەیە. شکسپیر، گۆتە، سێرڤانتس، نیکۆس کازانتزاکیس، گاندی، پاولۆ فرێرە، چیخۆف و دۆستۆیڤسکی؛ هەموویان لەو جیهانە فکرییەدا ئامادەن. شێرزاد بە ڕەخنەوە دەڵێت عەیبە ئینگلیز بیت و “شکسپیر” نەناسێت، عەیبە ئەڵمانی بیت و “گۆتە”ت نەخوێندبێتەوە، بەڵام ئێمە زۆرجار لە ئەدەبی خۆمان دوور کەوتووینەتەوە. لە ڕوانگەی شێرزاد، پەروەردە نابێت ئامرازێک بێت بۆ دروستکردنی ملکەچی و دۆگمایی. هەر بۆیە مامۆستایان بانگهێشت دەکات کە کتێبی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێرە بخوێننەوە. چونکە لە باوەڕی ئەودا پەروەردە دەبێت مرۆڤ ئازاد بکات، مرۆڤی ئازاد بێنتە بوون، نەک بیکاتە بەرهەمی سیستەم و کۆیلایەتی و ملکەچی. لەم کتێبەدا شێرزاد حەسەن زۆر جار دەگەڕێتەوە بۆ ئایین، بەڵام نە وەک بانگەشەکار، بەڵکو وەک پرسیارکەر. لە منداڵییەوە قورئانی خوێندووە و لەبەری کردووە. سوورەتی یوسف کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داناوە. مزگەوت بۆتە شوێنی خۆ پەنادان و شاردنەوە لە دژی توندوتیژیی کۆڵان و گڵکەند و گۆمی میری کوران. بەڵام دواتر هەر ئەو منداڵە دەگاتە ئەو ئاستەی بڵێت: “خودای مەزن حیزبی ناوێت”. ئەوەش ڕەخنەیەکی قووڵە لە هەوڵی بەحیزبیکردنی ئایین، وەڵامێکیشە بۆ ئەوانەی بانگەوازی کوشتنی مامۆستیان دەکرد. لە بەشە جیاوازەکانی کتێبەکەدا، شێرزاد بەردەوام لە جەنگدایە دژی تاریکی. بۆیە وتەیەکی پرحیکمەت دەنووسێت، پێم وایە دەبێتە دەستەواژەیەکی ناسراوە، ئەو دەڵێت: “ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناژین، لە ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست دەژین”. ئەو تاریکییە لە ڕوانگەی ئەودا تەنها سیاسی نییە؛ تاریکیی بێپرسیاری و ڕەوایەتیدان بە ستەم و کەمتەرخەمیی بە مرۆڤە. بەڵام شێرزاد مرۆڤی مەرگ نییە، مرۆڤی ژیانە. هەر بۆیەش پرسیار دەکات بۆچی جەلالەدینی ڕۆمی لە شەرق و غەرب خوازراوە؟ خۆی وەڵام دەداتەوە: چونکە ژیاندۆستە. هەر لەو ڕێگەیەشەوە دەچێتە ناو جیهانی نیکۆس کازانتزاکیس و عیسا و گاندی. لە فینلەندا، دوور لە نیشتمان، بە ڕای بەندە یەکێک لە گەورەترین بەرهەمەکانی خۆی دەنووسێت؛ “دوا شەوی دابەزینی عیسای مەسیح”. لەوێدا کوردستان بە عیسا دەچوێنێت. چونکە هەر عیسای مەزن نییە لە خاچ دراوە، وڵاتەکەی ئەویش لەخاچ دراوە. نەتەوەیەک کە لە نێوان چوار دەوڵەتی داگیرکەردا دابەش کراوە. بەڵام ئەم پێکچواندنە و بەراوردکارییە تەنها بانگەشەیەکی سیاسی ڕووت نییە؛ بەڵکوو هاوارێکی مرۆڤایەتییە بۆ داد و ئازادی. هەروەها لەم بیرەوەرییانەدا، شێرزاد بە توندی ڕەخنە لە حیزبە کوردییەکان دەگرێت. بە تایبەت دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و شەڕی ناوخۆ. بە باوەڕی ئەو، زۆرێک لە خەونە گەورەکانی ئازادی لەو قۆناغەدا تووشی شکست بوون. بۆیە پرسیار دەکات، گلەیی دەکات، بەڵام بێهیوا نابێت. جوانترین تایبەتمەندیی ئەم کتێبە شایەدیدانە کە شێرزاد هەموو ئەوانەی دەستیان گرتووە لەبیر ناکات. مەلا هەمزە، مەلا سامان، دکتۆر مەولود ئیبراهیم، مامۆستا تەحسین، حەیدەر کەریم، مەحمود زامدار، شوکروڵڵا بابان و دەیان کەسی تر. ئەوەش نیشانەی ئەوەیە کە گەورەیی لە ڕوانگەی شێرزاد، بە مانای لەبیرکردنی هاوڕێیان نییە. شێرزاد ڕاستگۆیەکی سەرسووڕهێنەرە. لە بیرەوەرییەکانیدا تەنانەت باسی ئەوە دەکات کە سەرەڕای ستەم تۆقاندنەکانی باوکی بەڵام بۆنی جلەکانی باوکی دەکرد، بۆ ئەوەی بزانێت باوکبوون چییە و دەبێت چۆن بێت. ئەم ڕاستگۆییە ئەوەندە قووڵە کە ژیانی خۆی دەکاتە کتێبێکی کراوە بۆ خوێنەر. شێرزاد حەسەن نووسەری ژنانە. ژن لە نووسینەکانیدا تەنها کارەکتەر نییە؛ مرۆڤە. بوونەوەرێکە شایستەی ئازادی و ڕێز. بۆیە هەمیشە دژی ستەمکردن لە ژنان و دژی باوکسالاری وەستاوەتەوە. شێرزاد مرۆڤدۆستە، ژینگەپارێزە، پەروەردەکارە و ڕووناکبیرێکە کە بەردەوام داوای مرۆڤبوون دەکات. هەر بۆیە شێرزاد حەسەن تا ئێستا نووسەری وەڵامەکان نییە، نووسەری پرسیارەکانە. بەڵام جوانیی کتێبەکە لە ئازارەکانی نییە؛ لە ڕاستگۆییەکەی دایە، کە وەک خۆی باسی دەکات گلەیی لێ دەکرێت کە بەو ڕاشکاویە دێتە گۆ. شێرزاد حەسەن لەم کتێبەدا هیچ شتێکی نەپاراستووە. لە خێزان، لە کۆمەڵگە، لە ئایین، لە سیاسەت و تەنانەت لە خۆیشی پرسیار دەکات. بۆیە ئەم کتێبە تەنها چیرۆکی ژیانی نووسەرێک نییە؛ چیرۆکی گەشەکردنی بیرێکی یاخییە کە دەیەوێت هەموو شتێک بخاتە ژێر تاقیکردنەوەی پرسیار. ئەم ئەزموونانە لە ناخی شێرزاد دا نەبوونە زام، بەڵکوو بوونە سەرچاوەی تێگەیشتن لە مرۆڤ. ئەم کتێبە شایستەی ئەوەیە تەنها وەک ژیاننامە نەخوێندرێتەوە. دەبێت وەک ڕۆمانێکی ژیان، وەک نۆڤێلێکی مرۆیی و وەک بەڵگەنامەیەک بۆ سەردەمێک بخوێندرێتەوە. چونکە لە کۆتاییدا، شێرۆی پلە زارێ تەنها چیرۆکی ژیانی خۆی نانووسێت؛ چیرۆکی مرۆڤێک دەنووسێت کە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”دا هەرگیز لە گەڕان بەدوای ڕووناکیدا نەوەستاوە. لە کۆتایی کتێبەکەدا، داواکارییەکی سادە دەکات؛ دەیەوێت تەرمەکەی بسووتێندرێت و خۆڵەکەی بخرێتە خەرەندی ڕواندز. ئەوە وەسیەتی کورت و پوختەی تەواوی ژیانیەتی. مرۆڤێک کە لە سروشتەوە هاتووە و دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ سروشت، دڵنیاییە کە ڕۆحی بە زیندووی دەمێنێتەوە لەناو وشەو پەیامەکانی کە لە تەواوی کتێبەکانیدا جێی دەهێڵیت. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە” تەنها ژیاننامەی نووسەرێک نییە، تەنیا ژیاننامەی شێرزاد حەسەن نییە. ژیاننامەی خوێنەرێکە کە بوو بە نووسەر، مامۆستایەکە کە بوو بە ڕووناکبیر و بیرمەند. ئەو مرۆڤێکە کە تا دوا هەناسە لە پرسیارکردن، لە جەنگی دژی تاریکی نەوەستا و کۆڵی نەدا تا ئەم ساتەش. “لەسەر بنجی خۆم نەڕوامەوە”، کتێبێکە پڕە لە ڕاستگۆیی و بوێری، پڕە لە جوانی مێژوو، بۆیە ناوی شێرزاد حەسەن تەنها ناوێک نییە لەسەر بەرگی کتێبەکان؛ ئەو جەنگاوەرێکی ڕووناکییە لە “ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست”. شێرزاد لە دوا دیداریشیدا لەگەڵ مەلا هەمزە، کە ماڵئاویی لێ دەکات پێی دەڵیت شێرۆ کوڕم؛ بیرت نەچێ ئەو کاتیش پێم گوتی، عیسای مەسیح دەفەرموێت، چ کەڵکی هەیە دنیات بردبێتەوە، کەچی خۆت دۆڕاو بیت، جا بەڕاستی مامۆستا لە سەنگەری ڕۆشنایی مایەوە. لەکۆتایی دا جێگای خۆیەتی دەست خۆشی لە کاک مەسعودی مەلا هەمزە و دەزگای فام بکەین بۆ بە چاپگەیاندنی ئەو بەرهەمە بەنرخە، کە شایستەی خوێندنەوەیە.

ژینگە لەنێوان یاسا و جێبەجێکردندا؛ پێویستیی چوارچێوەیەکی یاسایی نوێ

2026-06-07T11:19:56Z

پاراستنی ژینگە لە سەدەی بیست و یەکەمدا تەنها بابەتێکی سروشتی و ئاسایی نییە، بەڵکو بابەتێکی هەنووکەییە کە پەیوەندی بە تەندروستی، ئابووری، ئاسایشی خۆراک و پاراستنی مافەکانی نەوەکانی داهاتووەوە هەیە. هەر بۆیە زۆربەی وڵاتانی جیهان یاسا و سیاسەتەکانیان بەشێوەیەکی بەردەوام نوێ دەکەنەوە تا بتوانن وەڵامی مەترسییە نوێکان بدەنەوە. بەپێی هەندێک لە بنەما گرنگەکانی یاسا، وەک بنەمای “بۆ پێویستییە نائاساییەکان حوکمی تایبەت هەیە” و بنەمای “هیچ تاوان و هیچ سزایەک بوونی نییە مەگەر بە دەقی یاسا نەبێت”. یاسادانەر پێویستە هەموو کاتێک وەڵامی گونجاو بداتەوە بۆ هەڕەشە و مەترسییە نوێکان. پرسی ژینگەش لە هەرێمی کوردستان لەو بابەتانەیە کە پێویستی بە پێداچوونەوەی بەردەوام و چوارچێوەیەکی نوێی یاسایی هەیە. لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش پرسی ژینگە لە چوارچێوەی چەند یاسا و بڕیارێکدا ڕێکخراوە. لە هەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٨ەوە تا ئێستا چەندین یاسا، هەموارکردنەوەی یاسایی و بڕیاری تایبەت بۆ پاراستن و چاککردنی ژینگە دەرچووە. لەوانە یاسای پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠٠٨؛ یاسای دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە ژمارە (٣)ی ساڵی ٢٠١٠؛ یاسای هەموارکردنەوەی ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠٢٢ و هەندێک یاسا و بڕیاری پەیوەندیداری تر. بەڵام دوای نزیکەی دوو دەیە لە دەرکردنی یەکەم یاسا، پرسیارێکی گرنگ هەیە؛ ئایا ئەم چوارچێوە یاساییانە هێشتان توانای وەڵامدانەوەی ئەو هەڕەشانەیان هەیە کە ڕوویان لە ژینگەی هەرێمی کوردستان کردووە؟ ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان ئێستا ڕووبەڕووی ژمارەیەک قەیرانی ژینگەیی بووەتەوە. لە بواری ئاو، وەک: وشکبوونی سەرچاوەکان، هەڵکشانی بێ سنووری ئاوی ژێرزەوی و کەمبوونەوەی ئاوی خواردنەوە، هەموویان مەترسییەکی گەورەیان دروست کردووە. لە بواری هەوا، وەک: پیسبوونی هەوا، سووتاندنی پاشماوەکان و هەڵکشانی گازی زیانبەخش کاریگەری خراپیان لەسەر تەندروستی هاووڵاتیان هەیە. لە بواری پاشماوە و ئاوەڕۆشدا، هێشتا شێوازی کۆکردنەوە و مامەڵەکردن لەگەڵ خۆڵوخاشاک و ئاوە پیسەکان لە ئاستی پێویستدا نییە. هەروەها کەمبوونەوەی ڕووبەری سەوزایی، تێکدانی دارستان و ناوچە سروشتییەکان، ئاگرکەوتنەوەی دارستان و پاوانەکان، پابەندنەبوونی هەندێک پرۆژەی نیشتەجێبوون بە پێوەرەکانی سەوزایی و مەترسییەکانی سەر ژیانی ئاژەڵە کێوییەکان و باڵندەکانیش بەشێکی دیکەی ئەم قەیرانە پێک دەهێنن. ئەمانەش کێشەگەلێکن کە لە زۆر حاڵەتدا یاساکانی ئێستا بە تەواوی وەڵامیان نادەنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشەی سەرەکی تەنها لە خودی یاساکاندا نییە، بەڵکو لە میکانیزمی جێبەجێکردنیشدایە، لە ئاستی هۆشیاری هاووڵاتییان، پلان و بەرنامەی حکومەت و ئامادەکاریی دامەزراوە پەیوەندیدارەکانیشدا دیارە. زۆربەی سزاکان لەگەڵ قەبارەی زیانە ژینگەییەکان ناگونجێن و هەندێک جار کاریگەری پێویستیان نییە. لە هەمان کاتدا دەزگا چاودێرییەکانیش هێشتا پێویستیان بە دەسەڵات، بودجە، تەکنەلۆجیا و کادری پسپۆڕ هەیە بۆ ئەوەی بتوانن یاساکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکەن. ژینگەی پاک تەنها بابەتێکی خزمەتگوزاری نییە، بەڵکو مافێکی بنەڕەتی هاووڵاتییە. بۆیە ئەرکی دەسەڵاتە گشتییەکانە کە ئەم مافە بپارێزن و ڕێگری لە هەر هەنگاوێک بکەن کە زیان بە تەندروستی مرۆڤ و سەرچاوە سروشتییەکان دەگەیەنێت. پاراستنی ژینگە لە ڕاستیدا پاراستنی مافی ژیان و مافی نەوەکانی داهاتووشە. بۆیە پێویستە پەرلەمانی کوردستان، کاتێک دەست بەکارەکانی دەکاتەوە، پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە یاساکانی ژینگەدا بکات و یاسایەکی نوێ و سەردەمیانە بخاتە بواری جێبەجێکردنەوە. هەروەها پێویستە سوود لە ئەزموون و شارەزایی پسپۆڕان، زانکۆکان، کۆمەڵگەی مەدەنی و ئەزموونی وڵاتانی پێشکەوتوو وەربگیرێت. ئەو یاسا نوێیە دەبێت سزادانی تاوانە ژینگەییە گەورەکان توندتر بکات، هەڵسەنگاندنی کاریگەری ژینگە بۆ هەموو پڕۆژە گەورەکان پێویست بکات، پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو و دارستانەکان بە شێوەیەکی ورد ڕێک بخات و دەسەڵاتی زیاتر بدات بە دەزگا چاودێرییەکان بۆ جێبەجێکردنی یاسا. ئایندەی هەرێمی کوردستان بە ئاستی پاراستنی ژینگەکەیەوە پەیوەستە. ئەگەر ئێستا هەنگاوی یاسایی و کارگێڕیی گونجاو نەنرێت، زیانەکانی داهاتوو تەنها ژینگە ناگرێتەوە، بەڵکو تەندروستی، ئابووری و ژیانی نەوەکانی داهاتووش دەگرێتەوە. هەر بۆیە کاتی ئەوە هاتووە ژینگە لە ئاستی دروشم و ئامۆژگارییەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی سیاسەتێکی گشتگیر و یاسایەکی سەردەمیانە و کاریگەر. پاراستنی ژینگە تەنها بەرپرسیارێتی حکومەت نییە، بەڵکو ئەرکێکی هاوبەشی تاک، خێزان، قوتابخانە، پەیمانگا، زانکۆ، کۆمەڵگەی مەدەنی و میدیایە. هەروەها پێویستە سوود لە تەکنەلۆجیای نوێ، سیستەمی ڕیسایکلکردن، پاککردنەوەی ئاوەڕۆکان و بەرنامەکانی هۆشیاری ژینگەیی وەربگیرێت. ئەگەر ئێمە ئەمڕۆ ژینگە نەپارێزین، لە داهاتوودا ژینگە ناتوانێت ئێمە بپارێزێت؛ چونکە پاراستنی ژینگە، پاراستنی ژیان و ئایندەی نەوەکانی داهاتووە.