Seko · سۆرانی

سیاسەتی زمان، زمانی زبر

2026-09-14T15:02:36Z

پرسی زمان بەتەنیا پرسێکی زانستیی زمانەوانیی ئەبستراکت نییە، واتە ڕەهەندەکانی قسەکردن و کارکردن لەسەر پرسەکانی زمان بەدەر لە لایەنە زانستییەکە دەچێتەوە سەر ڕەهەندی فەلسەفەی زمانناسی و کۆمەڵناسی و دەروونناسی و دەلیڤەکانی دیکەی زمانناسییەوە، لەوانەش سیاسەتی زمانناسی، یان سیاسەتی زمان، کە ئامانجی نووسینی ئەم وتارەی ئێمەیە. هەندێک پێیان وایە قسەکردن لەسەر زمان هەر دەبێت باسی لایەنە زانستتیەکەی زمان بکرێت، وەکوو گراماتیک و ئیتمۆلۆجیا و فەرهەنگنووسی و سینتاکس و مۆرفۆلۆلۆجی و فۆنۆلۆجی بەس. لە ڕاستیدا، بایەخی زمان لە بایەخی سروشتی “سیاسی-کەلتووری” و “کۆمەڵایەتی-کەلتووری”دایە، واتە هەرچەند زمان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەوە، سیاسەتیش لەژێر باندۆری دەربڕینە زمانەوانییەکاندایە، میناک: زمانی زبر و توندوتیژ، یان زمانی نەرم و هێمن لە نووسین و دەربڕینەکاندا، کاتێک لایەنێکی سیاسیی ئۆپۆزسیۆن لە دژی دەسەڵاتدا، بە پێچەوانەش زمانی دەربڕینی دەسەڵات لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا، لە کاتی قەیران و کێشەکاندا، کاتێک ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، ئەو شێوازە زمانە زبر و توندوتیژە بەکار دەهێنن و پەنا دەبەنە بەر ناووناتۆرە و ناوزراندن، کە هەندێکجار لە ئاکامی ئەو زمانە زبرە دووچاری هەڵایسانی شەڕی ناوەخۆ و جەنگێکی وێرانکەر دەبنەوە.

زمان لە وشەسازیی بەکارهێنراوەوە دەست پێدەکات و درێژ دەبێتەوە بۆ واتای وشە هاوبەشەکان، تەنانەت بۆ خودی شێوازی ئاخافتن، وەکوو لە دەربڕینی زمانی گوند و خێڵەکی و شارستانیدا دەبینین، جگە لەوەش زمانگەلێکی تایبەت بە نەتەوە جیاوازەکان هەیە، کە هەمان زمانی دەربڕینی دایکیانە، وەکوو زمانەکانی تورکی و فارسی و عەرەبی…هتد کە لە بنەڕەتدا، کۆمەڵێک زمانن، نەوەکوو یەک زمان، هەر زمانێکیش نوێنەرایەتی ناوچە و گرووپێکی جیاواز لە ئاخێوەرانیان دەکەن، لەسەر ئەم بنەمایەش کەسانی وەکوو ئەمیری حەسەنپوور و میهرداد ئیزەدی و محەمەد موکری و جەعفەر شیخولئیسلامی و …هتد زمانی کوردی بە کۆمەڵە زمان، یان زمانە کوردییەکان دەناسێنن.

ڕەنگە یادەوەری سیاسی و زمانەوانی شایەتحاڵی نەهێشتنی فیزیکی بێت لەسەر بنەمای زماندا، وەکوو لە شەڕی ناوخۆی هەندێک نەتەوە و وڵاتاندا بینران، لەوانەش شەڕە ناوخۆییەکانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جۆراوجۆری ئەو دەربڕینی زمانەی کە لایەنە شەڕکەرەکان قسەیان پێ دەکرد، وای لێکردن ببنە ئامانج، هەر لایەنێک بە ڕوونی لایەنەکەی دیکەی بەو زمانە زبرە دەکردە ئامانج. واتە هەر لایەنێک زمان و زاراوەی تایبەت بە خۆی هەبوو، تەنانەت لەناو ئەندامانی حیزبەکانیش، کە هەمان باوەڕ و ئایدۆلۆجیایان هەبوو، کە بە کۆمەڵ ئەو هزرە پێک دەهێنن، بە گوتاری گرووپێکی دیارکراو ناسراون، بۆ نموونە: بزووتنەوە ئیسلامییە میانڕەوەکان گوتارێکی جیاوازیان هەیە، لە بزووتنەوە ئیسلامییە ڕادیکاڵەکان و گوتاری پراگماتیک لە گوتاری پرەنسیپی جیاوازە، جگە لەوەش سۆفیگەری جیاوازە لە سەلەفییەت و هەردووکیشیان جیاوازن لە بزووتنەوە سیاسییەکان. بەم شێوەیە، مرۆڤ بە زمان و زاراوەی خۆی دەناسرێتەوە، ئەوەی جێگەی سەرنجە، شێوازی ناساندنی چەپێک، یان مارکسیستێک بە هاوزیندانییەکانی، نیشاندەرێک بوو بۆ پەیوەستبوونیان بەو حیزبەوە، پێیان دەگوتن هاوڕێ، نەتەوەییەکان بە هەڤاڵ، ئیسلامییەکانیش بە “برای تۆ لە خودا”، و …هتد دەناسرانەوە.

هەموو ئەمانە لە گوتاری سیاسی و زمانەوانیدا ڕەنگدانەوەیان هەبووە، بۆ هەمان ڕووداو بەلایەنی کەمەوە دوو زاراوە هەن، بۆ نموونە: کەسایەتییە سیاسییەکان و کەسایەتییە میدیاییەکان و نووسەران و ڕووناکبیرانی سەر بە هەردوو پارتی دەسەڵات، دەستەواژەی “دابەشبوون” بەکار دەهێننن، وەکوە: بۆ وەسفکردنی ئەوانەی لە زۆنی زەردن، کە لە ساڵانی شەڕی ناوخۆی نەوەدەکاندا ڕوویدا، جیاوازتر لە دەربڕینی ئەو زمانەی کە لە زۆنی سەوز بەکار دەهێنرا، کە بریتی بوو لە زمانی زبری میدیایی لایەنی شەڕکەر. لە کاتێکدا، لایەنی بەرانبەر بە “سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە” ناوی دەبرد. ئەویدیکە بە خیانەت.

لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا شاراوە نییە، لە میدیای جیهانیدا دەستکاری زمان و زاراوەکان دەکرێن، کە هەموو ئەمانە ئاماژەن و بەربڵاون بۆ ڕوانگەیەکی سیاسی و ئایدۆلۆجی و زاراوەگەلێکی وەکوو ئیمپریالیزم و کۆلۆنیالیزم و تیرۆر و کوردفۆبیا و ئیسلامۆفۆبیا…هتد لە ماوەی پێنج دەیەی شۆڕشەکانی کوردستاندا، دوو زاراوە لە گوتاری سیاسیدا بەریەککەوتن، ئەو لایەنەی کە لەگەڵ ڕژێمدا هاوتەریب بوون و بە جاش و بەکرێگیراو دەناسران، ئەو لایەنەش، کە لە دەرەوە بوون ناوزەند دەکران بە شۆڕشگێروە شەڕڤان و گەریلا و پێشمەرگە. هەڵبەتە لەگەڵ ئامێرە زمانەوانییە پەیوەندیدارەکاندا، بۆیە گوتارەکانیان لەگەڵ ئەم زاراوانەدا یەکیان دەگرتەوە، ئەم دیاردەیە لە هەموو زمانێکی جیهاندا بەدی دەکرێت، کە زاراوەکانی مەیلی ڕەنگدانەوەی دیدگای ئاخێوەرەکانیان هەیە.

جێی سەرنجە لە چوارچێوەی ئەو شەڕەی کە لە لایەن زلهێزە جیهانییەکانەوە دژ بە گەلانی ناوچەکە، بۆ نموونە لە ئەفغانستان و عیراق، یان ئێران و کوردستان بەڕێوەچوون، میدیاکان پشتیوانییان لەو زلهێزانە دەکرد و زاراوەی جیاوازیان بەکار دەهێنا لە چاو ئەوانەی بەرگرییان لە نیشتمان، یان ئایینەکەیان دەکرد. لەو سۆنگەیە بە سەدان وشەو زاراوە و ئیدۆیان درووستبوون و بەکار هێنران، تاوەکوو ڕادەی ئەوەی کە بەرگریکارانی ئەم نەتەوانە بە تیرۆریست و دڕندە و وەحش دەناسێران. لێرەدا، زمانی وەسفکەر ئەم لایەنگرییە ئاشکرا دەکات و دەتوانێت بنەمای توێژینەوەیەکی زمانەوانی جددی و کاریگەر پێک بهێنێت، ئەم نموونەیە ئەم لایەنگرییە دەسەلمێنێت، لەم چوارچێوەیەدا ویستم خاڵێک بخەمە ڕوو سەبارەت بەو زمانەی کە میدیکاران و ڕۆژنامەنووسان لە کاتی ئاماژەدان بە داگیرکەری ناوچەیەک، یان وڵاتێک بەکاری دەهێنن. زۆرێک لە ڕووناکبیران بە ئاسانی ئەم ناوە بەکاردەهێنن، کە لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەرگیراوە و لە لایەن داگیرکەرانەوە وەکوو ڕەمزی کیانەکەیان قبوڵکراوە، ئەم ڕووناکبیرانە بەبێ ئازاری ویژدان و ناڕەزایی ئەم ناوانە بەکار دەهێنن، بێ ئاگا لەوەی کە چەواشەکارانە و بێمانان. کە مخابن نابێت لە ئەدەبیاتی کوردیدا بوونی هەبێت، بەڵکوو زمان دەبێت یەکگرتوو بێت لە وەسفکردنی ئەم ستەم و نادادپەروەری و داگیرکارییانەی کە لە ڕابردووی نزیکدا دووچاری نەتەوەکەمانی کردەوە. دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان وەکوو چەمگەلی ˮداگیرکەری عیراقی و سوری و ئیرانی و تورکی“، تەنانەت ئەگەر هەموو جیهان دان بەوەدا بنێن، کە ئەم دەوڵەتانە قەوارەیەکی دەستوورین، کۆلۆنیالیزمی نین، لەسەر بنەماکانی کوشتن و دزین و بێ یاسایی و بێڕێزیکردن بە شکۆی مرۆڤی کورد دانەمەزراون، چۆن دەتوانرێت بە دەوڵەتێکی مۆدێلرن هەژمار بکرێن؟

لێرەدا، دەمەوێت ئاماژە بە لایەنگری لە زمانی دەربڕین و هزرینی هەندێک ڕۆژنامەنووس بکەم لە وتووێژ و وتارەکانیاندا، لەبری ئەوە زاراوەگەلی سەیروسەمەرە بەکار دەهێنن، کە هۆشیارییەکی زمانەوانی و سیاسیی ئاڵۆز نیشان دەدەن، سەبارەت بە دەربڕینی هەندێک بۆچوونی ڕەخنەگرانە و هزری جیاواز، بەهۆی ئەوەی گوایە ستانداردەکانیان پێشێلکردووە، ئیدیکە لەو کەناڵانەدا بایکۆتکراون، ئەمەش ناچاری کردوون لە سەرەتای یەکێک لە بابەتەکانیاندا، ئەگەر تەنیا ژینگەی کولتووری بە هەموو هەمەجۆرییە سیاسی و ئەدەبی و ئایینییەکانیانەوە خۆیان لەگەڵ ئەو ڕێگایەدا بگونجێنن، کە دەسەڵاتداران گرتوویانەتە بەر، لە ترسی ئەوەی نەبادا لێپرسینەوەمان لەگەڵدا بکەن لەو زمانەی کە بەکاری دەهێنین، بۆیە دەبێت خۆیان بە دوور بگرن لە ئاماژەکردن بە هەندێک وشەو زاراوەی هەستەوەر و ناوزراندنی ئەو کەسانەی سەر بەو قەوارەیەن. گرنگە بگەڕێینەوە، بۆ ئەو کەناڵانەی بە ئاشکرا لەژێر پەردەی داگیرکەراندا شەڕمان لەگەڵ دەکەن، مێژووەکەمان چەواشە دەکەن، تەنانەت لەسەر بانگەشەیەکی ڕەوای نەتەوەییمان بەناوی ئایدۆلۆجیا و ئاساییشی نەتەوەییان دەمانکوژن، یان بەناوی پیرۆزی ئایینەکەیان لە خاکەکەمان دەرمان دەکەن.

کەواتە ڕۆڵی سیاسەتی زمان لەو ئاقارەدا چییە، ئایا ئێمە ناچار دەبین لە ئاست زمانی توندوتیژ و زبری ئەوان، بە زمانێکی نەرم بدوێین، ئەگەر وا بکەین، نادادپەروەری و شەڕانگێزییەکمان بەرانبەر خۆمان و دژی پرەنسیپی پیرۆزی مرۆڤبوونمان ئەنجامداوە، نەوەکوو هەر ئەوە، بەڵکوو دەبێت هەمووان خۆمان بە دوور بگرین لە وەسفکردنی پیلان و بەرنامە ڕەگەزپەرستییە ڕێکخراوەکانیان لە چەواشەکردنی زمان و ناسنامەو مێژوومان، یان دەبێت هەر هەموومان بەیەک شێوە، کە خۆیان دەیانەوێت لە ناشیرینکردنی وێنەی سیمبولە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانمان پێناسە بکرێن، هەردەم وەکوو تیرۆریست و تاوانباری جەنگ و ئەنجامدەری جینۆساید بناسرێین، کە ماوەیەکە لەڕێگەی وتارە پڕ لە درۆ و چەواشەکارییەکانیان لە کەناڵەکانی سۆشیالمیدیا، وەکوو کۆلۆنیالیست و داگیرکەر و هیچی دیکە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی دەئافرێنن، ئەگەر بەڕاستی چەمکەکانی پێکەوەژیان و ئاشتەوایی و چارەنووسی هاوبەش و یەکپارچەیی هزری لە گوتاری سیاسی داهاتووماندا بخوازین. ئاخۆ دەبێت ئێمەش لە ئاست ئەو زمانە زبرەیان بێدەنگ ببین، ئەوەی بەڕاستی سەرسامم دەکات، خودی زمانی سیاسیی ئەوان نییە، هەرچەندە سیاسەت بەشێکە لە کولتوور، بەڵکوو بەکارهێنانی گوتاری قێزەون و ناڕەوایە لە دەربڕینی ئەم جۆرە زاراوانە لە لایەن نووسەرەکانیانەوە، بۆیە دوورکەوتنەوە لە زمانی زبردا، لەم دەستەواژانە بایەخێکی سەرەکی هەیە. نووسەران دەبێت سەرلەنوێ بە هەرچییەک، کە نووسیویانە لێی بکۆڵنەوە بۆ پاککردنەوەی هزر و هەستەکانیان لەو کەموکوڕییە زمانەوانیانەی کە هۆشیاری زمانەوانی دەشێوێنن و هۆشیاری گشتیی ساختە دەکەن. درککردن بەم ڕاستییە، من لە خۆمەوە دەستم پێکرد و گەڕامەوە سەر هەموو ئەو شتانەی کە نووسیبووم و هیشتا بڵاوم نەکردبوونەوە، دووبارە دەستکاریم کرد و زمانەکەمم لەو جۆرە تەڵە زمانەوانییانە ڕزگارکرد و ڕێگە بە خۆم دەدەم، کە بیان گۆڕم و واتایەکە وەربگرم، ئەمەم زۆر بە تووندی لەدوا نووسینمدا، بەناوی “بیرکردنەوە لە واقیعی کولتووریمان” جێبەجێ کرد. ئیدیکە پێم وانییە بە هیچ شێوەیەک ڕێگەم بەم ناوە دابێت، بە تاک یان فرە، بچێتە ناو زمانەکەمەوە، کە لە سیاسەتی زمانەوانیدا بە زمانی هێمن ناسراوە.

حوکمڕانی لەنێوان ڕەوایەتیی سیاسی و باڵادەستیی تەکنیکیدا؛ سەرنجێک لەسەر “پڕۆژەی ڕووناکی” و گۆڕانی پارادایمی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان‌دا

2026-09-13T19:02:15Z

لەم سەردەمەدا، وزەی کارەبا تەنیا خزمەتگوزارییەک بۆ ڕووناکی نییە، بەڵکوو گۆڕاوە بۆ مەرجێکی بنەڕەتی و بێ چەندوچۆنی ئەخلاقی بۆ بەردەوامیی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ. چونکە بڕینی کارەبا لەسەر هاووڵاتییەک تەنیا بڕینی ڕووناکی نییە، بەڵکوو چەندین مانای دیکەی هەیە. بڕینی وزەی کارەبای ماڵێک بە مانای بڕینی ئاو و بڕینی پەیوەندییەکان و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری، بڕینی وزەیە لەسەر ساردکەرەوە، دەرمان و خۆراک. لەهەمان کاتدا، هێرشە بۆ سەر پاراستنی مرۆڤ و هێشتنەوەیەتی لەبەردەم گەرما و سەرمادا، چونکە لە ئێستادا، وزەی کارەبا بووەتە سەرچاوەی ژیان.

لەکاتێکدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ چاکسازی ئابووری ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی و گەندەڵی و فشاری دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بووەتەوە، “پڕۆژەی ڕووناکی” بۆ چاکسازیی کەرتی کارەبا دەست پێ دەکات. ئەمە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە پارادایمی حوکمڕانیدا، کە پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتدار و هاووڵاتی و تێڕوانینی دەوڵەت بۆ ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی خۆی دەگۆڕێت. ئەم پڕۆژەیە لۆجیکی بازاڕ و قازانج دەخاتە پێش لۆجیکی ماف و پاراستنی کۆمەڵایەتیی هاووڵاتییانەوە.

لەم وتارەدا هەوڵدەدەین ئەم گۆڕانکارییە لە چەند ڕەهەندێکەوە، وەکوو قەیرانی ڕەوایەتیی سیاسی و چەسپاندنی “سەروەریی تەکنیکی” وەکوو جێگرەوەیەک و لێکەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان و بەکاڵاکردنی مافەکان و گرفتە دەستوورییەکان و مافی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ، هەروەها بەراوردکارییەکی هەندێک نموونەی وڵاتان شیکار بکەین.

بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆکی ئەم گۆڕانکارییە، دەبێت سەرەتا گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نەریتی لە هەرێمی کوردستان شی بکەینەوە. ئەم گرێبەستە، کە هاوشێوەی دەوڵەتە بەرخۆرەکان (rentier states) بوو، لەسەر بنەمای ملکەچیی سیاسیی هاووڵاتی لە بەرانبەر دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان، وەکوو کارەبا و ئاو و مووچە بە شێوازێکی هەرزان، یان بەخۆڕایی دامەزرابوو. لەم چوارچێوەیەدا، ڕەوایەتیی سیاسیی دەسەڵاتی حوکمڕان زۆرجار بەهۆی “کاراییی خزمەتگوزاری” (service delivery performance) بەدەست دەهات، نەوەکوو لۆجیکی یاسا، یان دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، یاخود ڕێزگرتن لە مافە سیاسییەکان. بەڵام ئەم گرێبەستە لە دوای قەیرانە داراییە بەردەوامەکان و شکست لە شەفافییەتی داهات و پەککەوتنی دامەزراوە یاسایی و چاودێرییەکان، پاشەکەوتی مووچە بەتەواوی هەڵوەشاوەتەوە، یان کێشەی تێکەوتووە و حکوومەت نەیتوانیوە بە ئەرکی خۆی وەکوو لایەنێکی فەرمی لە گرێبەستەکەدا پابەند بێت.

لە ئەنجامدا، دەسەڵاتی سیاسی ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی ڕەوایەتی بووەتەوە، کە تێیدا متمانەی هاووڵاتی بە دەسەڵات بۆ دابینکردنی مافەکان بە نزمترین ئاست گەیشتووە. لەم دۆخەدا، حکوومەتی هەرێم پەنا بۆ “پڕۆژەی ڕووناکی” دەبات، نەوەکوو تەنیا وەکوو چارەسەرێکی تەکنیکی بۆ کێشەی کارەبا، بەڵکوو وەکوو هەوڵێک بۆ چەسپاندنی سەروەریی خۆی لە ڕێگەی تەنیا کەرەستەیەکەوە، کە هێشتا لێی تێ ناگات، ئەویش “تەکنەلۆجیا و لۆجیکی بازاڕ”ە.

لێرەدا دەگەینە ناوەڕۆکی پرسەکە، ئەویش کاتێک دەسەڵات ناتوانێت بە یاسا و دادپەروەریی، یان بە کاراییی سیاسی جەماوەر بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، هەوڵدەدات سەروەریی خۆی لە ڕێگەی “تەکنیک”ـەوە بچەسپێنێت. “پڕۆژەی ڕووناکی” و پێوەرە زیرەکەکان نموونەی پارادایمی “حوکمگەرایی” (Governmentality)ین، کە میشێل فوکۆ شیکاریی بۆ دەکات، تێیدا دەوڵەتی نوێ نەوەکوو بە زەبری هێزی پۆلیس، بەڵکوو بە زەبری تەکنەلۆجیا و سیستەمە تەکنیکییەکان حوکمی ڕەفتاری هاووڵاتی دەکات.

تەکنەلۆجیای پێوەرە زیرەکەکان و بڕینی ئۆتۆماتیکیی کارەبا بە بێبەزەییترین شێوە کاردەکات. ئەمە جۆرێکە لە حوکمڕانیی بێدەموچاو، کە تێیدا بڕیاری بڕینی کارەبا لە لایەن “ئەلگۆریتم”ێکەوە دەدرێت لەگەڵ بەسەرچوونی کاتی پارەدانی کارەبا لە لایەن هاووڵاتییەوە. ئیدیکە چەمکەکانی وەکوو “بەزەیی” و “دۆخی ئاوارتە” (وەکوو نەخۆشیی درێژخایەن، یان هەژاریی تووند) لەناو دەچێت و لە لایەن حکوومەتەوە گوێی لێ ناگیرێت و کاری پێ ناکرێت، چونکە ئەلگۆریتمەکە چاوی پێ ناکەوێت و گوێ لە قسەی هاووڵاتی ناگرێت. ئەمە ئاڵنگاریی لۆجیکی “لێپرسینەوە” دروست دەکات. ئەگەر کارەباکەت بڕا، کێ بەرپرسیارە؟ وەزیر؟ بەڕێوەبەری گشتیی؟ یان ئەلگۆریتمەکە؟ ئەمە بێدەموچاوکردنی دەسەڵاتە و وا دەکات لێپرسینەوە شتێکی نەکردەی “مەحاڵ” بێت.

ئەم سیستەمە تەکنیکییە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە متمانەی هاووڵاتی بێت، حوکمڕانی دەکات. سەروەریی حکوومەت تەنیا لە یەک شوێندا دەچەسپێت: “توانای تەکنیکیی بڕینی ئۆتۆماتیکی، کاتێک هاووڵاتی پارە نادات”. ئەمە جۆرێکە لە ملکەچکردنی تەکنیکیی هاووڵاتی، نەوەکوو ڕازیبوونی سیاسیی ئەو.

لە ڕووی سیاسەتی گشتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە نیشانەی چەسپاندنی بنەما فکری و فەلسەفییەکانی “نیولیبرالیزم”ـە. لە کاتێکدا، پارتە سیاسییەکانی پێکهێنەری حکوومەتی هەرێم هیچیان لەسەر ئەم بنەما فکرییە دەنگی خەڵکیان بەدەست نەهێناوە.

یەکەم، بەکاڵاکردنی وزە و مافەکان: حکوومەت چیدیکە کارەبا وەکوو ماف، یان پێداویستیی گشتیی نابینێت، بەڵکوو وەکوو کاڵایەکی ئابووری لێی دەڕوانێت، کە تەنیا کڕیار، بەکاربەر، نەوەکوو “هاووڵاتی” دەتوانێت تێچووەکەی بەتەواوی بدات. ئەمە بە واتای کەمکردنەوەی ئەرکی کۆمەڵایەتیی حکوومەت و خۆبواردن لە بەرپرسیارێتییەکان بەرانبەر ئەو چین و توێژانەی پێویستیان بە هاوکارییە، وەکوو سوودمەندانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی و کەمئەندامان و نەخۆشانی دۆخی قورس. لێرەدا، گرفتەکە تەنیا لە نرخەکەدا نییە، بەڵکوو لەوەدایە، کە هیچ سیستەمێکی پاراستنی کۆمەڵایەتیی نوێ بۆ هاووڵاتییە هەژارەکان، یان چینە داهات ‌نزمەکان دانەنراوە بۆ ئەوەی لە کاتی گۆڕانی نرخ و بڕینی وزەی کارەبادا پارێزراو ببن. سیاسەتەکە گشتگیرە و جیاکاری لەنێوان توانای داراییی هاووڵاتییاندا ناکات.

دووەم، بەکارهێنەری ئابووری نەوەکوو هاووڵاتیی سیاسی: ئەم پڕۆژەیە، “پڕۆژەی ڕووناکی”، ناوەڕۆکی پەیوەندییەکە، گرێبەستی کۆمەڵایەتیی نێوان دەسەڵات و هاووڵاتی، دەگۆڕێت. جاران هاووڵاتی وەکوو خاوەن ‌ماف سەیر دەکرا، کە دەبێت حکوومەت خزمەتی بکات. ئێستا وەکوو “بەکارهێنەر” تەماشا دەکرێت، کە تەنیا کاتێک خزمەتگوزارییەکەی پێ دەگات، کە پارە بدات. ئەمە دەبێتە هۆی “پەراوێزخستنی سیاسی”. لەکاتێکدا، مرۆڤەکان خەریکی کێشە کاتییەکانی پارەدانی کارەبا و ئاون بە شێوەی ڕۆژانە، کاتی کەمتریان دەبێت بیر لە مافە سیاسییە گەورەکان و چاودێریی دەسەڵات بکەنەوە.

سێیەم، پێشێلکاریی دەستووری و مرۆیی: کارەبا وەکوو سەرچاوەی ژیان مافێکی دەستوورییە. دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ جەخت لەسەر مافی ژیان و کەرامەتی مرۆڤ دەکاتەوە (ماددەی ١٥ و ١٧). ژیان بەبێ کارەبا لە سەدەی بیست و یەکەمدا، بە پێشێلکاریی کەرامەتی مرۆڤ دادەنرێت. دەوڵەت بەرپرسیارە لە دابینکردنی “کەمترین ئاستی گوزەران” بۆ هەموو تاکێک و بڕینی ڕەهای کارەبا ئەم بنەمایە تێک دەدات. بڕینی کارەبا لەسەر نەخۆشێک، کە پێویستی بە ئامێری تەندروستی، یان ساردکەرەوەی دەرمانە، یاخود بڕینی ئاوی خواردنەوە بەهۆی نەمانی کارەباوە، بە واتای بێبەشکردنی ڕاستەوخۆی هاووڵاتی لە “مافی ژیان” و کەرامەتی مرۆڤ دێت، کە ئەم ماددە دەستوورییانە دەیپارێزێت.

پێشتر ئاماژەمان پێدا، لە دەوڵەتێکی دەستووریدا، کاتێک بابەتەکە پەیوەندی بە ژیانی ڕاستەوخۆی هاووڵاتییانەوە هەبێت، ئەوا ناتوانرێت تەنیا پشت بە لۆجیکی “بازاڕ” یان “گرێبەستی کارگێڕی” ببەسترێت. دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ چەندین ماددەی تێدایە، کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پاڵپشتی لەو بیانووانە دەکەن، کە بڕینی وزەی کارەبا وەکوو نادەستووریی، یان پێشێلکاریی بنەما دەستوورییەکان دادەنێن:

یەکەم، مافی هەبوونی ژیان و کەرامەت (ماددەی ١٥ و ١٧): هەموو تاکێک مافی ژیان و ئاساییش و کەرامەتی هەیە. بڕینی ڕەهای کارەبا، کە سەرچاوەی ژیان و کەرامەتە، بەبێ بڕیاری دادوەر، پێشێلکارییەکی مرۆیی مەترسیدارە.

دووەم، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ئەرکی دەوڵەت (ماددەی ٣٠): دەوڵەت دەستەبەری دابینکردنی ژیانێکی شایستە و کەمترین ئاستی گوزەران دەکات. ئەم ماددەیە لۆجیکی “نیولیبرالیی ڕەها” ڕەت دەکاتەوە، کە دەڵێت: خزمەتگوزاری تەنیا بۆ ئەوانەیە، کە پارە دەدەن.

سێیەم، نایاساییبوونی باج و ڕسومات بەبێ یاسای پەرلەمان (ماددەی ٢٨): هیچ باج و ڕسوماتێک ناسەپێندرێت، نە هەموار دەکرێت و نە هەڵدەوەشێندرێتەوە، ئەگەر بەپێی یاسا نەبێت. نرخە نوێیەکانی پڕۆژەی ڕووناکی، وەکوو “ڕسومات” یان “باجی شاراوە”، دیاریکردنی نرخ بە بڕیاری حکوومەت بەبێ گەڕانەوە بۆ یاسای پەرلەمان، پێشێلکاریی ئەم ماددە دەستوورییەیە، حکوومەت ناتوانێت بە بڕیاری کارگێڕیی بارگرانیی دارایی نوێ بخاتە سەر هاووڵاتییان.

چوارەم، یەکسانی و نەبوونی جیاکاری (ماددەی ١٤): بڕینی کارەبا تەنیا لەسەر هاووڵاتییانێک، کە توانای داراییان کەمە (دۆخی ئابووری)، جێبەجێ دەکرێت و وەکوو “جیاکاری لەسەر بنەمای دۆخی ئابووری” سەیر دەکرێت. دەوڵەت پابەندە بەوەی کە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان یەکسان بێت بۆ هەمووان.

پێنجەم، مافی پاراستنی ماڵ و نیشتەجێبوون (ماددەی ١٦ و ١٨): دەوڵەت دەستەبەری دابینکردنی نیشتەجێبوونێکی گونجاو بۆ هەمووان دەکات. ئەم بڕینە گشتگیرەی وزەی کارەبا ڕاستەوخۆ دەستکاریکردنی شێوازی نیشتەجێبوونی هاووڵاتییە.

نموونەی هەرێمی کوردستان لە بواری “باڵادەستیی تەکنیکی”دا تاقانە نییە، حکوومەتی هەرێم هەمان ئەو ڕێچکەیە دەگرێتەبەر، کە هەندێک لە دەوڵەتانی ڕووبەڕووی قەیران بووەوە، کاتێک ناتوانن بە کارایی حوکم بکەن دەیگرنەبەر. لێرەدا، چەند نموونەیەکی بەرچاو دەخەینەڕوو:

یەکەم: نموونەی عێراق (ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوور): ئەمە نزیکترین نموونەیە. لە ٢٠١٦ بەدواوە، حکوومەت بە هاوکاریی کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت، پڕۆژەی “کۆکردنەوەی داهات و چاکسازیی کارەبا”ی دەستپێکرد. ئەمە بووە هۆی زیادکردنی نرخەکان و بڕینی کارەبا، کە بووە هۆی ناڕەزایەتییەکی تووندی جەماوەری لە شارەکانی باشوور و ناوەڕاستدا (وەکوو بەسرە و ناسریە و نەجەف).

دووەم: نموونەی ئەردەن: ئەردەن بەهۆی فشاری دارایی نێودەوڵەتی، پاڵپشتیی حکومیی بۆ وزە کەمکردەوە و نرخەکانی کارەبای بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزکردەوە و سیستەمی بڕینی کارەبا بۆ پارەنەدان زۆر تووندتر کرا، ئەمەش بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی خۆپێشاندان لە ٢٠١٨ و دواتردا.

سێیەم: نموونەی ئەفریقای باشوور (پێوەری پێشەکیی پارەدان): لە ئەفریقای باشوور، حکوومەت بە شێوەیەکی بەرفراوان “پێوەری پێشەکیی پارەدان”ی پەیڕەوکرد، ئەمەش وەکوو مۆبایل وایە، کاتێک پارەکە تەواوبوو، کارەباکە بۆ خۆی دەبڕێت (لە هەرێمی کوردستانیش چەند یەکەیەکی نیشتەجێبوون هەمان سیستەمیان پەیڕەو دەکرد). ئەمەش وەکوو “سزایەکی بەکۆمەڵ” لەسەر هەژاران تەماشا کرا و کەرامەتی هاووڵاتییانی شکاند، چونکە تەنانەت کەمترین دەرفەتی گفتوگۆیان نەماوە. ئەمە نموونەیەکی تەواوی “سەروەریی تەکنیکی”یە وەکوو سزا.

چوارەم: نموونەی وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژهەڵات (دوای سۆسیالیزم): ئەم وڵاتانە دوای ئەوەی لە سیستەمی سۆسیالیستییەوە، (کە کارەبا نزیکەی بەخۆڕایی بوو، وەکوو ماف سەیر دەکرا) گۆڕان بۆ سیستەمی سەرمایەداری، کەرتی کارەبایان بەتەواوی خستە ژێر دەستی کەرتی تایبەت، بەمەش نرخەکان بەخێرایی بەرزبوونەوە و لۆجیکی بازاڕ چەسپا. ئەم گۆڕانکارییە بووە هۆی شۆکێکی کۆمەڵایەتیی مەترسیدار و “هەژاریی وزە”ی گەورەی لێکەوتەوە.

گۆڕینی شێوازی دابینکردنی کارەبا بۆ هاووڵاتییان لە هەرێمی کوردستان، لەژێر ناوی “پڕۆژەی ڕووناکی”دا، تەنیا تەکنیکێکی ئابووری نییە بۆ چارەسەری کەمتەرخەمییەکانی پێشوو. ئەمە چەسپاندنی بنەما فکری و فەلسەفییەکانی “نیولیبرالیزمی بێبەزەیی”یە لە حوکمڕانیدا، کە تێیدا حکوومەت لۆجیکی بازاڕ و قازانج دەخاتە پێش لۆجیکی ماف و پاراستنی کۆمەڵایەتیی هاووڵاتییانەوە و مافی دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی ژیان، وەکوو کارەبا، دەکاتە بارمتەی توانای داراییی تاک. حکوومەتی هەرێم بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و کۆکردنەوەی داهات، پەنا بۆ تەکنەلۆجیای سزا دەبات و ئەمەش هەمیشە دەبێتە هۆی ناسەقامگیری و گرژیی کۆمەڵایەتی و پێشێلکاریی مافی مرۆڤ و تێکچوونی ڕەوایەتیی سیاسی. حوکمڕانیی ڕاستەقینە بە تەکنەلۆجیا ناچەسپێت، بەڵکوو بە دادپەروەری و متمانەی هاووڵاتییان دێتە دی.

حیکمەتی شکست؛ ماتەم، پڕوپاگەندە و کارگەی بەرهەمهێنانی دوژمن لەنێو دووایین گۆڕان و بەدگۆڕانی پەکەکە دا

2026-09-11T10:58:17Z

زۆربەی بزووتنەوەکان دواجار ئەزموونی ئەو ساتەوەختە دەکەن، کە پڕۆژەکەیان بە تێپەڕبوونی کات و لە ڕێگەی مێژووەوە لە پەلوپۆ دەکەوێت و ماندوو و شەکەت دەبێت. بەڵام ئەوەی پەکەکە و وەرچەرخان-بەدگۆڕانەکەی ٢٠٢٥-٢٠٢٦ی جیا دەکاتەوە ئەوەیە؛ کە بانگەوازی ئۆجەلان لە دوورگەی ئیمرالییەوە بۆ چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوە و گۆڕان و بەدگۆڕانی بزووتنەوەکە بۆ ناو یاسای چوارچێوەی «تورکیای بێ تیرۆر» و قبووڵکردن و بەناوەکییکردنی ئەم بەدگۆڕانە، بریتی نییە لەوەی ئەم شەکەتبوون و لەپەلوپۆکەوتنە ڕوویداوە، بەڵکوو بریتییە لەو شێواز و ڕێچکەیەی ئەم شەکەتبوونەی تێدا دەگێڕدرێتەوە و دەگوازرێتەوە. ئەو ڕێکخراوە شۆڕشگێڕییەی زیاتر لە چل ساڵ سەرقاڵ بوو بە ڕۆنانی ناسنامەی خۆی لە دەوری بەرەنگاریی و خەباتی چەکدارییدا، لە لایەن ڕابەرایەتیی-سەرۆکایەتیی، یاخود شوێنکەوتووانییەوە ڕێگەی پێنادرێت ئەم کۆتاییە، وەکوو کۆتایی ئەزموون بکات، بەڵکوو ڕێک ساتی ئێستا وەکوو سەرکەوتن و بردنەوە، دووبارە پێناسە و ڕاڤە دەکرێتەوە، چەکدانان وەکوو «سەرکەوتنی ستراتیجیی»، خۆبەدەستەوەدان بۆ هەمان لە قاڵبدانی «تیرۆریستیی»، کە ڕۆژگارێک وەکوو جوێنی کۆڵۆنیالیی و ئیمپریالیستیی و فاشیستیی ڕاگەیەنرابوو، ئێستا وەکوو «ترۆپکی حیکمەتێکی باڵای سیاسیی»، کە لە پیرێکی حەکیمەوە دێت، ڕاڤە دەکرێت و مەرگی هەزاران لاوی گەریلای کورد ئێستا وەکوو قەرزێک دەبینرێت، کە لە کۆتاییدا، بەشێوەیەکی پڕ لە ڕاز و ڕەمز و نەبینراو و لە لایەن دەستێکی نادیارەوە، بە تەواویی دراوەتەوە.

لە وتارێکی ٢٠٢٢ی خۆمدا، بەناوی «لە شکستەوە بۆ شانازییکردن بە شکست: لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی بنەماکانی گوتاری کوردایەتیی و عێراقچێتیی»، بە وردیی چوومەتە ناو عەقڵی کاردانەوەیی کوردانی باشوور سەبارەت بەو شتەی لەو ساڵانەی دوواییدا وەکوو گەڕاندنەوەی سەروەریی عێراق بەرانبەر ئەوەی پێیان دەگوت «تڕەکەڵەکی کوردایەتیی» دەبینرا و بانگەشەی بۆ دەکرا. بەشێکی هەڵگرانی ئەم گوتارە ئێستا بە فراوانی لە پەکەکە دا بەرجەستە بوون و تەنانەت میدیای بەرفراوانیشیان بەدەستەوەیە، لەوانە بۆ نموونە، پلاتفۆڕمی ئینگلیززمانی ئەمارگی، کە ساڵانێکی ئێجگار زۆر، بەتایبەتی ساڵی ٢٠٢٢ کە وتارەکەم تێدا نووسی، بەفراوانی و بەشێوەی فرەلایەن باسی هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان و گەڕانەوەی سەروەریی عێراق‌ـیان لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان دەکرد، هەمان ئەو شتەی ئێستا لەژێر ناوی «ئینتگراسیۆنی دیموکراتیی»دا کاری لەسەر دەکەن و پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن.

وتارەکەی ٢٠٢٢م بەدیاریکراویی و بە گشتیی تایبەت نەبوو بە پەکەکە، بەڵام شوێنکەوتووانی ئایدیۆلۆجیای ئاپۆچی بەشێک بوون لە بابەتی ڕەخنەیی من. لەم وتارەدا، هەوڵدەدەم بە دیاریکراویی ئەو تێزەی ئەو کات دەستم پێ کردبوو، لێرەدا فراوانتری بکەم، تاوەکوو دوا لۆجیکی خۆی بیبەم، لە وتارێکی ئەم دواییانەشمدا بەناوی «دۆگماتیزم بەبێ دۆگما: دەروازەیەکی سایکۆلۆجیی بۆ تێگەیشتن لە دۆگماتیزم و کاریزما و ئایینی کەسایەتیی لای ئۆجەلان و پەکەکە» لێکۆڵینەوەیەکی دوور و درێژم لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، نەوەکوو بۆ گوتاری پەکەکە، بەڵکوو بۆ شوێنکەوتووانی پەکەکە ئەنجامداوە. ئەم لێکۆڵینەوەیەی بەردەستتان تەواوکاری وتارەکەی پێشووە، بەڵام هەردووکیان دەکرێت بەشێوەی سەربەخۆ بخوێنرێنەوە.

لە وتاری پێشوودا، گوتبووم پەکەکە ئایدیا و بیرۆکە نییە، بەڵکوو کەسایەتییە، کەسایەتیی بۆ هەرکوێت بەرێت، تەنانەت بۆ ناو خەرەند و بەربوونەوە و دۆزەخیش، بەبێ پرسیارکردن بەدوای دەکەویت. هۆکاری ئەوەش، کە شوێنکەوتووانی پەکەکە هیچ یەکێک لە گۆڕانکارییە خێرا و لەناکاو و دژبەرەکانی ئۆجەلان بۆیان نابێت بە پرسیار، بۆ ئەو شتە دەگەڕێتەوە، کە ئۆجەلان خۆی لە سەرەتای دامەزراندنی پەکەکە دا گوتوویەتی: من کەسایەتیی دەخوڵقێنم. ئەم وتارەی بەردەستتان باس لە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ڕەتکردنەوە دەکات. واتە ڕەتی بکەیتەوە شکست وەکوو شکست ببینیت، ڕەتکردنەوە وەک کلیلی سەرەکیی بۆ هەر شتێک، کە دەکرێت لەڕووی دەروونشیکاریی و فەلسەفیی و سیاسیی و کۆمەڵناسانەوە بەرانبەر پەکەکە و پەرستشی کەسایەتیی لە دەوروی ئۆجەلان‌دا، بگوترێت. سێ نیشانەی بنچینەیی لەم ڕەتکردنەوەیەدا هەن:

یەکەم، پێکهاتە و بونیادی ماخولیایی، کە قەدەغەی دەکات پرسە و ماتەم بۆ بابەتێکی لەدەستچوو بگێڕیت و لەڕووی سایکۆلۆجییەوە بێتوانات دەکات لە توانای ماتەم و پرسە و داننان بە لەدەستچوون. بەڵام لە بەرانبەردا، ئەم لەدەستدانە دەباتە ناو تاقانە وێنەی خودی بزووتنەوەکەوە.

دووەم، دەزگایەکی بەرهەمهێنانی گوتاری پڕوپاگەندە، کە هەرگیز ڕێگە نادات تۆ ڕاستیی لە ڕاڤە جیا بکەیتەوە، حەقیقەت و واقیع لە درۆ و پڕوپاگەندە جیا بکەیتەوە. لەناو ئەم دەزگایەدا، واقیعییەت خۆی دەبێتە شتێک شیاوی دانوستان لەسەرکردن.

سێیەم، ڕەوانبێژیی و ڕیتۆریکێکی ئەخلاقیی، کە ناکۆکیی و ناهاوڕایی ستراتیجیی دەگۆڕێت و بەرگی خیانەتی لەبەر دەکات، بۆ ئەمەش لە شوێنی دوژمنە کۆنە بەرهەمهێنراوەکان، کە چیدیکە باویان نەماوە، وێنەی دوژمنی نوێ ڕۆدەنێت. هەموو ئەمانە وا دەکەن سیستەمێکی بەرگریی لەناو جەستەی ئەم بزووتنەوەیەدا دروست ببێت بەرانبەر هەموو ڕامان و ڕەخنەیەکی دەرەکیی بووەستێتەوە.

فرۆید لە ماتەم و ماخولیا (١٩١٧)دا، جیاکاریی لەنێوان دوو وەڵامدا بەرانبەر لەدەستچوونی بابەتێکی سەر بە وزەی دەروونیی دەکات. ماتەم (Trauer) ئازاربەخش و بەژانە، بەڵام تێپەڕ و کاتییە. تاقیکردنەوەی واقیعییەت دواجار ئیگۆ (من) ناچار دەکات قبووڵی بکەم بابەت-ئۆبجێکت چیدیکە بوونی نییە، پاڵنەری ئارەزوو و لیبیدۆ بست بە بست پاشەکشێ لە خۆهەڵواسین بەو بابەت-ئۆبجێکتەوە دەکات، کە ئێستا لەدەستچووە، تاوەکوو ئەوەی بتوانێت لە شوێنێکی دیکە دووبارە بە گەڕی بخاتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، ماخولیا (Melancholie) لەو شوێنە سەرهەڵەدات، کە ئیگۆ ناتوانێت دان بەم ڕەهەند و کردەیەی جیابوونەوە لە بابەت و ئۆبجێکتەکە بنێت، کە ئێستا لەدەستچووە. لەجیاتی دەستبەرداربوونی بابەت و ئۆبجێکتەکە و وازهێنان لێی، ئیگۆ خۆی لەگەڵ پێناسە و هاوشێوە دەکات، بەجۆرێک وەکوو فرۆیدا دەڵێت؛ «سێبەری بابەت-ئۆبجێکت باڵ بەسەر ئیگۆدا دەکێشێت». ئەم ناڕوونیی و نادیارییەی ببووە پێناسە و سروشت و خەسڵەتی پەیوەندیی بە بابەت و ئۆبجێکتی ونبوو و لەدەستچووەوە، بزر نابێت و لاناچێت، بەڵکوو بەرەو ناوەوە پاشەکشێ دەکات، دەبێتە خۆلۆمەکردن و خۆسەرزەنشتکردنێکی بێ ڕەحمانە خۆ لە بەهاداماڵین، کە لە بە نزیکبوونەوە و ڕوانین لە نزیکەوە، هەموو کاردانەوەیەک بەرانبەر بە دەرەوە کاتێک بیریان دەخاتەوە ئەم ئۆبجێکتە لەدەستچووە، هەوڵە بۆ شاردنەوەی ئەو هەستە ناوەکییەی خۆلۆمەکردن و بۆ شاردنەوەی خۆلۆمەکردنیش، هەمیشە دەبێت ئەوی دیکەی دووەم لۆمە بکرێت.

ئەگەر ئەمە بگوازینەوە بۆ ناو ڕاستییەکی سیاسیی هەنووکەیی، وەکوو دەستپێکی وتارەکە بەڵێنی دابوو، ئەوا دەبینین هەلومەرجی ئێستای پەکەکە ڕێک کتێبێکی وانەیی و بونیادێکی ماخولیاییە، نەوەکوو ماتەم و پرسە. ئەو بزووتنەوەیەی ئەو بابەتەی لەدەستداوە، کە بۆی دامەزرابوو بریتین لە: ئاسۆی ڕزگاریی نەتەوەیی و ئەو بەڵێنەی قوربانیی دەبێتە هۆی دەوڵەتێکی سەربەخۆ و یەکگرتووی کوردیی و لە ئایدیۆلۆجیای دواتری بزووتنەوەکەشدا، بەڵێنی بەهەشتی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیی وەکوو تاکەچارەسەر و ئەڵتەرناتیڤی خۆسەریی کوردیی، نایەوێت و ڕێگە نادات دەستبەرداری ئەو بابەتە ببێت، کە بۆی دامەزرابوو و ماتەمی بۆ بگێڕێت، بەڵکوو ماخولیانە خۆی بەو ناسنامەیەوە هەڵدەواسێت، کە بووەتە بابەتی بزووتنەوەکە، بەبێ ئەوەی هیچ یەکێک لە ناوەڕۆکەکانی پێشووی مابێتن؛ نە پرسی نەتەوەیی و نە خەباتی چەکداریی و نە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیی و سێ بنچینەییترین ستوون و پایەی بزووتنەوەکە، هەموویان لەدەستچوون. نابێت دان بەوەدا بنرێت، کە خەبات لەدەستچووە و کۆتایی هاتووە، بەڵکوو لەناو ئیگۆی خودی بزووتنەوەکەدا نقووم دەکرێت، کە ئێستا بەجۆرێک دەدوێت، وەکوو بڵێیت هێشتا بەرجەستەکەری ئەو خەباتەیە. تەنانەت لەو کاتەشدا، کە هەموو هەلومەرجە ماتریالیی و بابەتییەکانی بەردەوامیی خەبات لەدەستچوون. ڕێک وەکوو چۆن وێنەی کلینیکیی فۆرید دەتوانێت کۆمەکمان بکات، ئەو ناڕوونی و ئارەزووە لەدەستچووەی دەبوو ماتەم و پرسە کاری قورسی لەسەر بکات بۆ تێپەڕاندنی. بۆ نموونە، تووڕەیی، کە بە تەواویی ڕەوایە و چوار دەیە قوربانییدان، چیدیکە ئاراستەی دەرەوە و دوژمنێکی مێژوویی ناکرێت، بەڵکوو ئاراستەی ناوەوە و ئاراستەی خودی ئەو کۆمەڵگە و ئەندامانە دەکرێت، کە بزووتنەوەکە بەڵێنی دابوو، ڕزگاریان دەکات. ئەوە چیدیکە دەوڵەتی تورکیی نییە تۆمەتبار بکرێت بەوەی لەپەلوپۆکەوتنی بزووتنەوەکەی خراپ قۆستووەتەوە و خەریکە دەیکاتە ئامرازێک بۆ ئیهانەکردن بە کۆی بکەری مرۆیی کورد، بەڵکوو ئەوە ڕەخنەگرانی کوردن مۆرکی خیانەتیان لێ دەدرێت، چونکە تێبینیی ئەم حاڵەتە ناوبراوانەی سەرەوە دەکەن.

ئەمەش دەقاودەق ئەم میکانیزمەیە لە وتاری پێشوومدا، دۆگماتیزم بەبێ دۆگما، سەبارەت بە پەرستشی کەسایەتیی ئیمرالی لەناو چوارچێوەی چەمکسازیی هاوشێوە، بەڵام جیاوازتردا دەرم بڕیوە، لە ڕێگەی «بەئایدیالییکردن و بەنموونەییکردن، ڕابەر لە ڕەخنە دەپارێزێت و لە ڕێگەی گۆڕینی شکست و نسکۆکان بۆ ناو بەڵگەی ڕوون و ڕاشکاو لەسەر حیکمەت و دانایی سەرووی ئاسایی و مرۆییەوە قەڵغانێکی بەهێز، خەرمانەیەکی پیرۆز بە دەوری ڕابەردا دروست دەکات، لە هێرشی دەرەکیی و لە ڕەخنە و ڕووبەڕووبوونەوە دەی پارێزێت».

ماخولیا و بەئایدیالییکردن دوو دیوی هەمان دراوی ڕەتکردنەوەن. فرۆید ئەم پەیوەندییەمان بۆ ڕوونتر دەکاتەوە: خۆیەکسانکردن و خۆهەڵواسین بە فیگەر و بکەری ئایدیالیزەکراوەوە، لە ڕووی بونیادییەوە، بریتییە لە کردەی ئاوێتەکردن و تواندنەوەی ئەو شتەی لە خۆیەکسانکردنی ماخولییانە بە بابەتی لەدەستچووەوە جیا ناکرێتەوە. کاتێک ڕابەر-سەرۆک پێگەی ئیگۆ-من-ئایدیال بۆ سەرجەمی پەیکەرە گشتیی و کۆییەکە وەردەگرێت، ئەوا لەدەستچوونەکانی گرووپەکە تەنیا دەکرێت لەڕێگەی ئەوەوە زیندوو بکرێنەوە و بەگەڕ بخرێنەوە. لەبەرئەوەش، شوێنکەوتووانی ئەم بزووتنەوەیە ڕێگە نادەن ئۆجەلان وا دەربکەوێت کە شکست دەهێنێت، ئەوا دەبێت شکستی بزووتنەوەکە بە ئاوڕدانەوە لە ڕابردوو وەک سەرکەوتنی ئەو دەربکەوێت، ئەوەی ڕوودەدات، دەکرێت هاوکات خیانەتی مێژوو بێت، واقیعی سیاسیی بێت، نەک هەڵەکانی سەرۆک، چونکە باوەڕی بنچینەیی و باوی چەسپاو و ڕەگداکوتاو ئەمەیە: سەرۆک هەڵە ناکات.

دەتوانین بە گەڕانەوە بۆ تیۆری سایکۆلۆجیای جەماوەر لای فرۆید ئاماژە بە شانۆنامەی رێچاردی سێیەمی ویلیام شەکسپیر بکەین. لەم شانۆنامەیەدا، ڕیچاردی سێیەم دەبێتە فیگەرێکی پارادایمیی و پارادایمسازی «ئاوارتە» و «نائاسایی»، «دەسەڵاتی نائاسایی، “کە ئێستا بە گشتیی تەنانەت بەشێوەیەکی باو وەکوو ‘موگناتیسی ئاژەڵیی’یش پێناسە دەکرێت” دەبێت هی هەمان ئەو دەسەڵاتە بێت، کە دەبێت لە لایەن خەڵکی ئاسایی و سەرەتاییەوە وەکوو سەرچاوەی تابوو سەیر بکرێت، هەمان ئەو دەسەڵاتەی لە پاشایان و سەرخێڵەکانەوە سەرچاوە دەگرێت و نزیکبوونەوە لێیان ترسناک دەبێت». ڕیچاردی سێیەمی شەکسپیر پێی وایە، خاوەنی ئەم دەسەڵاتەیە، بەڵام نادادپەروەریی بەسەردا جێبەجێ کراوە و لەم ڕووەوە مادام ئەم نادادپەروەرییەی بەرانبەر کراوە، دەبێت لە دەرەوەی هەموو ئەو یاسایانەوە بووەستێت، کە هەمووان بەیەکەوە گرێ دەداتەوە. ڕیچارد تێکچوونی جەستەیی خۆی وەکوو دزییەک ڕاڤە دەکات، کە سروشت بەرانبەری ئەنجامی داوە، بەو باوەڕە دەگات جوانی و چێژ و خودڕەزامەندیی لێ سەندراوەتەوەتەوە، ئەو شت و چۆنایەتییانەی ئەوانی دیکە هەیانە. بە پێچەوانەی دوکی یۆرک، کە خەم و ناڵینی پەیوەندییان بە لەدەستچوونە بەرجەستە و کۆنکریتییەکانی وەکوو لەدەستچوونی پانتایی و قەڵەمڕەو و تاجەوە هەیە، لەڕووی تیۆرییەوە دەکرێت ڕۆژێک لە ڕۆژان قەرەبوو بکرێنەوە و بەدەست بهێنرێنەوە. لەدەستچوونەکانی ڕیچارد خەیاڵیی و بوونگەریین، ناتوانێت ئەو شتە ساڕێژ بکات و بەدەست بهێنێتەوە، کە پێیوایە، لێی وەرگیراوە و لێی دزراوە چونکە بەهۆی ئەو تەواوێتییە ڕەسەن و بنچینەییە نارسیستییەی ئارەزووی دەکات، کە هەرگیز لە ڕاستییدا بوونی نەبووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم لەدەستدانە خەیاڵییە بەجۆرێک دەبینێت و ڕەفتاری لەگەڵ دەکات وەکوو بڵێیت قەرزێکە ئەویدیکە دەبێت پێی بداتەوە. ئەمەش دەبێتە پاساو و ڕەوایەتیی سایکۆلۆجیی بۆ هەموو جوڵەکانی تاوان و هەڵبەز و دابەزەکانی. لەبەرئەوەی پێی وایە، هەڵەی بەرانبەر کراوە، ئەوا هەست بەوە دەکات دەبێت یاساکان پێشێل بکات، بەسەر هەموو قەدەغە و ڕێگرییە ئەخلاقییەکاندا باز بدات، کە حوکمی خەڵکانی ئاسایی دەکەن. ڕیچاردی سێیەم بەتەنیا یاسا تاقانەکان ناشکێنێت، لۆجیکەکەی لە کۆتاییدا بە ئاراستەی وێرانکردنی سەرجەمی ئەو نەزمە کۆنە کۆمەڵایەتیی و کولتووریی و سیاسییەدا دەڕوات، کە یاساکانی بە بۆچوونی خەیاڵیی ئەو، لەویان بێبەریی و مەحروم کردووە.

بەڵام ئەگەر بۆ خاڵ و ئاماژە قووڵترەکەی فرۆید بگەڕێینەوە، دەبینین دەسەڵاتی ڕیچارد لە سامان و کاریزما، یاخود چۆنایەتیی شایانی سەرسامیی و ستایشەوە نایەت. شەکسپیر بە مەبەستەوە بەشێوەیەکی ڕێژەیی پاڵنەری ڕاستەقینەی ڕیچارد بە ناڕوونیی دەهێڵێتەوە، ڕێگە بۆ بینەر-بەردەنگ خۆش دەکات خۆی لەگەڵ خەم و پەژارەی ڕیچارد هاوناسنامە و هاوشێوە بکات نەوەکوو تەنیا لە دەرەوە حوکمی بەسەردا بدات و بڕیاری لەسەر بدات. ناتەواویی جەستەیی و ڕق و کینەی ڕیچارد دەبێتە کێشکردنێکی سەرسوڕهێنەری شتێکی گشتیی و گەردوونیی. هەمووان هەست بە لەدەستچوونی نارسیزمی بنەڕەتیی و یەکەم و ترسی ئەو دۆزینەوەیە دەکەن، کە ڕەنگە ئێمە نەتوانین ببینە خاوەنی هەموو ئەو شتانەی ئارەزوویان دەکەین. ڕیچارد ئەم لەدەستچوونە گشتییە دەگۆڕێت و دەباتە ناو نادادپەروەرییەکی تایبەتەوە و خۆی وەکوو تاکە کەس پیشان دەدات لە لایەن سروشتەوە «بێشەرمانە مۆری لێدراوە» و لەم ڕووەوە تاکە کەسە مافی تۆڵەکردنەوەی هەیە. بەردەنگ-بینەر خەم و پەژارە و گازاندە بچووکترەکانی خۆی لە فۆڕم و شێوەی زێدەڕۆییکراو و گەورەکراوی ڕیچاردـدا دەناسێتەوە، خۆی لەگەڵ هاوشێوە دەکات، لەگەڵ ئەوەش تاوانە ڕاستەقینەکانی ڕەت دەکاتەوە. ئەمەش ئەو شتەیە ڕیچاردی سێیەم دەکاتە ڕابەر و سەرۆکی بەهێز لە مانای فرۆیدیی‌دا: ئەو دەبێتە بەرجەستەکەر و کێشکەری ڕق و کینەیەک، کە شوێنکەوتووانی لە سەرەتاوە لەناو خۆیاندا هەڵیانگرتووە، بەڵام ناتوانن دەری ببڕن و دای بڕێژن و پیشانی بدەن. لەبەرئەوە هێزی کێشکردنی ڕیچارد لەو شتەدا نییە کە هەیەتی، بەڵکوو لە توانای دایە بۆ نوێنەرایەتییکردنی مانا و دیدگای ئەوان بۆ بێبەشبوون و بێبەرییبوون، هەروەها لێوەشاوەیی. بەڵام ئەو بابەتەی هەوڵی دۆزینەوە و بەدەستهێنانەوەی دەدات، واتا نارسیزمی یەکەم و بنەڕەتیی، خۆی لە جەوهەردا فەنتازیا و خەیاڵێکە. کە هەموو قەدەغە و یاسا و دامەزراوە کۆمەڵایەتیی و ئایدیا و ناسنامە و پەوەندییەکان لە هەوڵی دۆزینەوەی ئەو بابەتەدا وێران بوون، ئەوا چیدیکە بەهەشتی لەدەستچوو بوونی نابێت و چاوەڕوانمان نابێت، بەڵکوو تەنیا بۆشایی و بەتاڵیی دەمێنێتەوە.

نارسیزمی گرووپیی، بەو مانایەی ئێریک فرۆم هەیەتی، ڕەهەندێکی دیکە لەم میانەیەدا نمایش دەکات: ئەوەی نارسیزمی گرووپیی دەیخاتە بەردەستی شوێنکەوتووانی، بریتی نییە لە ناوەڕۆکی حەقیقیی «ئێمە هەوڵ بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی»، یاخود «هەوڵ بۆ کۆنفیدرالیزمێکی دیموکراتیی نادەوڵەتیی» دەدەین، بەڵکوو ئەوەی زۆر کاریگەرترە ئەوەیە، کە «ئێمە» هەر شتێک خەباتی بۆ بکەین، هەر فۆڕم و ئایدیا و ناوەڕۆکێک، ئەوا پێشکەوتووترین و ڕاستترینە، لە ڕووی مێژووییەوە وەڵامگۆترین و هۆشیارانەترینە و لە ڕووی ڕابەرایەتییشەوە، لە لایەن کەسێکەوە ڕابەرایەتیی دەکرێت، کە مێژوو شتی وای بەخۆیەوە نەبینیوە.

ئەوەی ماخولیا قەدەغەی دەکات و ماتەم-پرسە ڕێگەی پێ دەدات، ڕێک بریتییە لە بونیادنانەوە و ڕۆنانەوەی ئەو ناسنامە دەستەجەمعیی و کۆلەکتیڤەی فێرکاریی سیاسیی پێویستییەتی. ئەو بزووتنەوەی توانا و هێزی پرسە و ماتەمی هەبێت، دەشتوانێت بڵێت: ئێمە جەنگاین و بەو ئامانجانە نەگەیشتین، کە دەمانویست پێیان بگەین، ئێستا دەبێت سیاسەتێکی جیاوازتر و میانڕەوتر و ڕاستگۆیانەتر لەسەر بنەمای ئەم شکستە دابمەزرێنین. بەڵام ئەو بزووتنەوەیەی ماخولیانە دامەزرابێت ناتوانێت شتێکی وەها بڵێت، چونکە گوتنی ئەمە، ڕێک پێویستی بە جیابوونەوە لە بابەتی لەدەستچوو هەیە: داننانی ڕاستگۆیانە بەوەی ئەو ئایدیالەی هەمان بوو پێی نەگەیشتین، بەڵام دەڵێت ئێمە بە زۆر شت گەیشتین و زۆر شتمان بەدیهێنا. ئەلێکساندەر میتشەرل‌یش لە کتێبە بەناوبانگە کلاسیکییەکەیدا، بەناوی ” بێتوانایی لە مانگێڕان: بنچینەکانی ڕەفتاری گشتیی” باسی دەکات. ئەڵمانەکان کاتێک بەهۆی هەبوونی ڕابەرێکی ئەفسانەییەوە پێیان وابوو هەرگیز ناکەون، کاتێک لەناکاو ڕابەری ئایدیال نامێنێت، «منی ئایدیال» زیانی بەردەکەوێت، لەبری ماتەمگێڕان بۆ ئەو نەمانە، پەنا بۆ ماخولیا دەبەن. بۆ ئەوەی پیشانیشی نەدەن لە ماخولیادا دەژین، دەبوو ڕاستەوخۆ نکوڵیی لە ڕابردوو بکەن. جارێک دەیانگوت؛ «جەنگ باشترە لە کۆیلایەتیی»، بەمە نەیاندەویست ماتەم بگێڕن، بەڵام دوای جەنگ دیسان بۆ ڕاکردن لە ماتەم، دەیانگوت؛ «جەنگ خۆی لوتکەی کۆیلایەتییە». مردووان لەم ئابوورییە سیاسییەی بزووتنەوەی ماخولیاییدا نابێت وا دابنرێن، کە لەپێناوی پڕۆژەیەکی شکستخواردوودا مردوون و شەهید بوون، «شەهید نامرن» وەکوو دروشم و جەختکردنەوە لێی ڕێک دوای شکست و ڕادەستبوونی بزووتنەوەیە، ئەم ڕێگەپێنەدانەیە. پڕۆژەکەش بەجۆرێک دەنووسرێتەوە، کە وا دەربکەوێت هەرگیز لەوە نەکات، کە پڕۆژەیەکی شکستخواردووە.

شیکاریی هانا ئارێنت بۆ پڕوپاگەندەی تۆتالیتاریی، کە بە فراوانیی لە کتێبی “سەرچاوەکانی تۆتالیتاریزم”دا پەرەی پێداوە، تاوەکوو ئەمڕۆش زیاتر لە هەر لێکۆڵینەوەیەکی دیکەی هاوچەرخ دەربارەی «هەواڵ و زانیاریی هەڵە» بە وردبینترین دەق دەمێنێتەوە. ئارێنت مەترسییەکە لە هەڵەبوونی بانگەشەیەکی تایبەتدا نابینێت، بەڵکوو لە هەڵگرتن و لەناوبردنی ئەو جیاوازییەی هەڵە پشتی پێ دەبەستێت. ئەو دەنووسێت بابەتی نموونەیی ئایدیالی پڕوپاگەندەیەکی وەها بریتی نییە لە باوەڕدارێکی باوەڕپێهێنراو، بەڵکوو بریتییە لەو کەسەی بۆ ئەو چیدیکە «جیاوازیی و جیاکاریی لەنێوان ڕاستیی و خەیاڵ، جیاکاریی لەنێوان حەقیقەت و هەڵەدا نامێنێت». ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتار و سەرتاپاگیر داوا لە شوێنکەوتووانی ناکات باوەڕیان بە یەک درۆ هەبێت، بەڵکوو چوارچێوەیەکی سەرتاپاگیری ڕاڤەکارییان دەخاتە بەردەست، بۆئەوەی بتوانن هەموو ناکۆکییەکی ئەزموونگەریی هەڵبلوشن و قوت بدەن، کە ڕەنگە لە حاڵەتێکی پێچەوانەدا ببێتە هۆی پاشگەزبوونەوەی شوێنکەوتووان لەو ئایدیۆلۆجییە.

ئەمەش ڕێک ئەو میکانیزمەیە لەناو گوتاری ئێستای پەکەکەـدا کار دەکات، بە ئاستێکی وەهاش کار دەکات، کە بە سانایی بڵاو ببێتەوە. بۆ نموونە، جووڵەیەکی کارگێڕیانەی ئەنقەرە دەتوانێت وەکوو «دانپێدانانی فەرمیی» مافەکانی کورد لێک بدرێتەوە. لێدوانێکی ناڕوونی وەفدی ئیمرالیی دەتوانێت وەکوو دابڕانێکی مێژوویی بخوێنرێتەوە. نەبوون و نائامادەیی بەرچاوی هەر جۆرە گەرەنتییەکی یاسایی بە مافە سیاسیی و زمانەوانییەکانی کوردـدا دەشێت و دەکرێت وەکوو بەڵگەیەک لە قەڵەم بدرێت، کە شتەکان وا خەریکن ڕوودەدەن و بەدڵی ئێمە دەچنە پێشەوە، مرۆڤ تەنیا پێویستی بە کەمێک لەسەرخۆیی و ئارامیی هەیە. لەوەش گرنگتر، کاتێک هەر یەکێک لەم بانگەشانە بخرێنە ژێر تیشکی ڕەخنە و ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی بکرێنەوە، وەڵامی حازربەدەست هەرگیز بریتی نابێت لە خستنەڕووی فاکت و ڕاستییەکی پێچەوانە، بەڵکوو حیکایەت و گێڕانەوەیەکی پێچەوانە: «پڕۆسەی ئاشتیی» دژ بە «تورکیای بێ تیرۆر»ی ئەنقەرە دادەنرێت، هەر یەکێکیان وەکوویەک دەتوانن لە ئاستی حیکایەتدا ڕاست بن، بەڵام لە ئاست بەدەستەوەدانی ئەو فاکت و ڕاستییە یاساییە بێدەنگن، کە پەکەکە بە تەواویی خۆی لەناو باڵەخانەی یاسای دژەتیرۆری تورکیاـدا زیندانیی کردووە و خۆی ڕادەستی ئەم یاسایە کردووە. دەرەنجامەکەش ڕێک بەو چەشنەی هانا ئارێنت دەستنیشانی کردووە، بریتی نییە لە سەرکەوتنی حیکایەت و خەیاڵێک، بەڵکوو زۆر و زەوەندبوونی بانگەشە کێبڕکار و وەکوو یەکێک لە هەڵبژێردراوەکان، کە پراکتیکی پشتڕاستکردنەوە و سەلماندن لەم حیکایەتانەدا، هەموو جۆرە بناغەیەکی سیاسیی لەدەست دەدات و دەپەڕێتەوە ناو هەرێمی ڕاز و ڕەمز و عیرفانەوە، «ڕەنگە ئێمەش نەزانین لە پشتی پەردەوە چی دەگوزرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە سەرۆک هەموو شت دەزانێت و گومان لە دانایی و حیکمەت و خەم و پەرۆشی ئەو ناکرێت».

کەس پێویستی بەوە نامێنێت بەهۆی درۆیەکەوە باوەڕی پێ بهێنرێت، تەنیا ئەوەندە بەسە چیدیکە کەس لە هەبوونی خەیاڵ و ئایدیا و تێز و بیرۆکە دژبەر و ناکۆکەکان شەرمەزار نەبێت و ئارەقەی شەرم نەڕێژێت، بەڵکوو وەکوو شتێکی شکۆمەندیش بیانبینێت. لیۆ لوێڤنتالی فەیلەسوفی ئەڵمانیی دەڵێت، لەم جۆرە ئایدیۆلۆجییانە و لەم مۆدێلەی ڕۆنانی خەیاڵ و حیکایەت و لێڵکردنی فاکتدا، هەرگیز ناوەڕۆکی بڕیاردانەکان گرنگ نین، چیان تێدایە و ناوەڕۆکی دەربڕینەکان چۆن چۆنین گرنگ نین، ئەوەی هەرە گرنگە، بریتییە لەوەی کێ ئەمانەی گوتووە. دەربڕین و وتەکانی ئەو کەسە هەرگیز بانگێشتی ئەوەت ناکات، کە پشکنین و لێکۆڵینەوە بۆ ناوەڕۆک بکەیت، بەڵکوو بانگێشتت دەکات بە دوای وتەکان بکەویت، بەناوەکییان بکەیت و جێبەجێیان بکەیت و هەرگیز پرسیار نەکەیت.

ئەوەی لەمەشەوە دێتە ئاراوە، بریتی نییە لەوەی شوێنکەوتووان دەشێت شتێکی ناڕاستیان پێ گوترا بێت. ئەوەی بزووتنەوەکە پێویستییەتی، بریتییە لە توانای دیاریکردن و لێکدانەوەی ڕووداوەکان، لە هەر بارودۆخێکدا، بەگوێرەی ئەو حەز و ئارەزووەی لەگەڵ ئەم خەیاڵەدا دەگونجێت. شکست، پێش ئەوەی هەرگیز دەرفەت دروست ببێت، وەکوو شکست تۆمار بکرێت، بە سەرکەوتن دەفرۆشرێتەوە. خۆبەدەستەوەدان و ڕادەستبوون وەکوو ستراتیجیی دەخوێنرێتەوە، پێش ئەوەی دەرەنجامەکانی شیبکرێنەوە و هیچ دەرفەتێک بۆ لێکدانەوەی ڕەخنەیی لەسەر ئاکامەکانی دروست ببن و ڕەخنە وەکوو دوژمنایەتیی دەبینرێت، پێش ئەوەی سەیری ئەو ئارگومێنتە بکرێت، کە ڕەخنەکە هەڵی گرتووە. پڕوپاگەندە لەناو ئەم ئایدیۆلۆجییەدا لەسەر ئەوە دەکرێت، کە هەڵوەستە لەسەر بیروباوەڕ بکات و ڕێگەی پێ بدات، بە مانای وردی هانا ئارێنت، پڕوپاگەندە خۆی بووەتە چوارچێوەی زانینناسیی و مۆدێلێکی نوێی مەعریفە، خەریکی ڕێکخستنی ئەو شتە دەبێت، کە پێویستە هەموو لێکدانەوە و بۆچوون و ڕەخنە و نرخاندنەکان بەگوێرەی ئەو چوارچێوەیە بپێورێن، کە بزووتنەوەکە دای هێناوە، لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیەوە، ڕەخنە و تێگەیشتن و ڕاستگۆیی و شکۆ و شەرەف نییە، بەڵکوو خیانەت و نەزانین و شکۆفرۆشییە.

لە چوارچێوەی پڕوپاگەندەی پەکەکەـدا، جەنگێکی سەرتاپاگیر لەسەر فاکت هەیە، مادام قەرەباڵغییەکی وەها گەورەی بە هەزاران مۆدێلی جیاوازی میدیا دروست کردووە، دەرفەت بۆ ئەوە ناهێڵێتەوە بزانیت چی لەسەر ئەرزی واقیع ڕوو دەدات. بۆ نموونە، مەرسومێکی زارەکیی حکوومەتی سووریا وەکوو «دانپیانانی فەرمی بە زمانی کوردیی» لە قەڵەم دەدرێت، بەڵام هێندە بەشێوەی قەرەباڵغ و فراوان دەگوازرێتەوە، خەڵک توانایان نامێنێت بزانن جیاکاریی لەنێوان مەرسوم و یاسا و دەستووردا بکەن و ناوەڕۆکی مەرسومەکەش هەرچییەکە گرنگ نییە، ئەوەش گرنگ نییە، کە ئەوە “ئەحمەد شەرع”ـە ئیمزای کردووە، بەڵکوو گرنگییەکە تەنیا ئەوەیە کە ماشێنی پڕوپاگەندەی پەکەکە گواستوویەتییەوە. بەڵام پێت ناڵێت لە مەرسومدا گەرەنتی نییە، پێشت ناڵێت زمانی کوردی دانی پێدانەنراوە، بەڵکوو کورتکراوەتەوە بۆ سێ وانەی ئارەزوومەندانە لە حەفتەدا، کە ناوەڕۆکی وانەکانیش حکوومەتی ناوەندیی دەری دەکات. بەڵام ئەمە هێشتا هەموو پرسەکە نییە، چونکە پەکەکە دەزانێت حکوومەتی سووریا دانی بە زمانی کوردی‌دا نەناوە، لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە بۆ ئەوەی پرسی شۆکی دەروونی نەبێتە قومبەلەیەک و پێیدا نەتەقێتەوە، بەمەش ئاگاداری سایکۆلۆجیای شوێنکەوتووەکانییەتی. سەرەتا دێت وەکوو دانپێدانان دەیگوازێتەوە، بەڵام کاتێک ناڕەزایەتیی دروست دەبێت، دەچێتە پاڵ ناڕەزایەتییەکەوە، ئەمجارە فۆڕمی هەواڵەکە بە شێوەیەکی دیکە دەگوازێتەوە: زمانی کوردیی دەبێت لەپاڵ زمانی عەرەبییەوە لە هەموو قۆناغەکاندا بخوێنرێت. ئەوەی پەکەکە دەیزانێت ئەو شتەیە: لای شوێنکەوتووانی هیچ هێز و توانایەک نەماوەتەوە بۆ جیاکردنەوەی فاکت و ڕاستیی، لە خەیاڵ و ناڕاستیی. بۆیە، ئەوەی ئەمڕۆ مەرسومێکی ساختە بە دانپێدانانی ڕەسمیی بە زمانی کوردی‌یدا دەگوازێتەوە، دەزانێت کەس پرسیار لە ناوەڕۆکەکەی ناکات، بۆیە بە سانایی سبەی هەواڵێکی دیکە دەگوازێتەوە، هەواڵی ئەمڕۆ ڕەت دەکاتەوە. ئەمەش ئەو شتەیە، کە دەزگای پڕوپاگەندەی سەر بەم بزووتنەوەیە شوێنکەوتووانی فێرکردووە شەرم لە ناکۆکی و دژبەرییەکانی ناو گوتاری حیزبەکە نەکەن، بەڵکوو شانازیی پێوە بکەن.

کاریگەرترین پاساو و ڕەوایەتیدانی بەردەستی بزووتنەوەکە هاوکات لە ڕووی ئەخلاقییەوە کاریگەرترینیشە، دەڵێت: ئەگەر پەکەکە چەکی دانەنایە، کوردێکی زۆر دەبوونە قوربانیی و ڕووبەڕووی جینۆساید دەبووەوە. وەکوو لە وتاری «دۆگماتیزم بەبێ دۆگما»دا گوتبووم پەکەکە ئایدیا نییە، کەسایەتییە. ناوەڕۆکی وتەی کەسایەتی-سەرۆکایەتی هەرچییەک بێت گرنگ نییە، بۆ نموونە، تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥، هەموو پەکەکەییەک پێی وابوو، چەکەکانی دەستی گەریلا پیرۆزن، هەرگیز نابێت دابنرێن. لەو ڕۆژەوەی پەکەکە چەکی هەڵگرتووە، زیاتر لە چل ساڵ چەکی دەستی گەریلا پیرۆز بوو، بەپێی دوو ڕاپۆرتی جیاوازی سەر بەو تەڤگەرەش لەنێوان ٢٧ بۆ ٤٥ هەزار گەریلا شەهید بوون، لە شەڕی خەندەق لە ٢٠١٥دا، کە هێشتا کەس نازانێت بۆچی پەکەکە شەڕی هەڵگیرساند، کە بووە هۆی وێرانبوونی زۆربەی شارەکانی کوردستان و لەناوچوونی زۆرینەی پاشخانی مێژوویی و میراتی کوردستان بە دەستی سوپای تورک، کەچی تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ هەر کەسێک بیگوتبایە پەکەکە نابێت شەڕی چەکداریی بکات، ئەمە تەنیا زیانی بۆ کورد دەبێت، هەمووان بە خائین و بەکرێگیراو لە قەڵەم دەدران. تەنانەت ئەوانەی ڕەخنەیان گرتبوو لە بڕیاری نەزانراو و تاریک و نهێنیی هەڵگیرسانی شەڕی خەندەق لە ٢٠١٥ تاوەکوو ئێستاش، هەموویان ڕووبەڕووی ناوزڕاندن و بەسیخوڕدانان و سیخوڕی میتی تورکیی دەبوونەوە و هەندێکیشیان، یان لەناوبران یاخود لە ترسی کوشتن خۆیان شاردەوە. ئایدیۆلۆجیای پەکەکەش ڕەوایەتیی ئەخلاقیی بۆ ئەم هێرشانەی خۆی بۆ سەر ڕەخنەگران دەهێنایەوە، ئەوە تەنیا ئامادەیی پەکەکەـیە و چەکەکانی دەستییەتی دەوڵەتی تورکی ترساندووە، هەر ڕەخنەگرێک و خائین و بەکرێگیراوە. کەچی لەناکاو سەرجەمی قابلەمەکە قڵپ دەبێتەوە، بێ ئەوەی هیچ پەکەکەییەک بزانێت، هیچ شوێنکەوتوویەک، سەرەداوێکی هەبێت، لەناکاو ئۆجەلان لە ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥دا گوتی پەکەکە چەکی خۆی دابنێت و باوی شەڕی چەکداریی و خۆبەڕێوەبەریی و تەنانەت باوی مافی کولتوورییش نەماوە. لەپڕ هەموو ئەو پەکەکەییانەی تاوەکوو چەند چرکەیەک پێش ئەو بۆمبە، بەرگریان لە شەڕی چەکداریی دەکرد، لەناکاو بوونە لایەنگرانی ئاشتیی و هەموو ئەوانەیان ئەخلاقییانە تۆمەتبار دەکرد، کە ڕەخنەیان لە بڕیار و تاکڕەوییەکەی ئۆجەلان دەگرت. زۆرێک لە ڕەخنەکان پەیوەندییان بەوەوە نەبوو ئایا پەکەکە شەڕ بکات، یان شەڕ بووەستێنێت، بەڵکوو زۆربەیان پەنجەیان بۆ ئەوە ڕادەکێشا، چۆن دەکرێت کەسێک لە زیندانی دوژمنەوە، بۆ زیاتر لە ٢٧ ساڵ یاری بە چارەنووسی نەتەوەیەک بکات، کە گەورەترین قوربانی داوە.

ئێستا گوتارە بەئەخلاقییکراوەکە بەمجۆرە پێچی پێ لێدرا: هەموو ئەوانەی لە تاراوگە و لەپشتی لاپتۆپەوە دانیشتوون و لە ژیانێکی خۆشدا دەژین، داوا دەکەن کوردان بچن خۆیان بەکوشت بدەن. ئۆجەلان لە ڕاستییدا کوردی لە جینۆساید ڕزگارکردووە. وەکوو بڵێیت تاوەکوو ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ کەس نەیزانی بێت کورد هەڕەشەی لەسەرە، بە بانگەوازێکی چەکدانان، کورد ڕزگاری دەبێت. ئێستا دوژمن گۆڕاوە، ئەردۆغان و تەنانەت توندڕەوترین ڕووخساری فاشیزمی تورکیی، دەوڵەت باخچەلیی لە شەو و ڕۆژێکدا، بەهۆی بانگەوازی سەرۆکەوە، لای شوێنکەوتووان پیرۆز و ڕێزلێگیراو کران، بەڵام ڕەخنەگران وەکوو خۆیان مانەوە: خائین. ناسنامەی ڕەخنەگری پەکەکە هەرگیز نەگۆڕدرا، چ لە سەردەمی شەڕی چەکداریی، چ ئەوەی ناویان لێناوە ئاشتی، هەموو ڕەخنەیەک لە پەکەکە هەر لە خیانەتدا کۆتایی دێت. دەکرێت دوژمنی باوەکوشتەی دوێنێ، باخچەلی، ئەمڕۆ ببێتە هاوپەیمان و بەڕێز، بەڵام کوردی ڕەخنەگر و ناهاوڕا لەگەڵ ئۆجەلان، بۆ ئەبەد مەحکومە بەوەی بە خائین بمێنێتەوە و لە ڕووی ئەخلاقیی و مۆڕاڵییەوە بەنزمتر سەیر بکرێت.

با هەندێک بچینە ناو ڕەهەندی تیۆریی ئەم بابەتەوە: پەکەکە، یاخود ڕوونتر، ئۆجەلان خاوەن هەر بانگەشە و بانگەوازێک بێت، هەر ناوەڕۆکێکی هەبێت، ناچێتە ژێرباری ڕەتکردنەوەوە، ئێستا وەکوو محەمەدی مەهدی، یاخود عیسای مەسیح دەردەکەوێت، کە هاتووە بۆ پاراستنی ژیانی خەڵک، هەمان ئەو خەڵکەی تاوەکوو دوێنێ بۆ ئەو خۆیان بەکوشت دەدا. لێرەدا، هەموو لێدوانێکی ئۆجەلان وەکوو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر بۆ ئارگیومێنت و جەوهەری سیاسیی بەرز دەبێتەوە. ئەوەی سەرۆک دەیڵێت، ئەوە یاسایە. ئەوەی سەرۆک دەیڵێت، نەتەوە دەیڵێت. جیاکارییەکەی ماکس ڤێبەر لەنێوان عەقڵانییەتی ئامرازیی (Zweckrationalität) و عەقڵانییەتی بەهایی (Wertrationalität) یارمەتیمان دەدات بە وردبینییەکی تایبەتەوە لەم مانۆڕە تێبگەین.

ئەو جیاوازییەی کە ڤێبەر مەبەستییەتی ئەوەیە کە عەقڵانییەتی ئامرازیی کردەوەکان بەگوێرەی کاریگەرییە چاوەڕوانکراوەکەیانەوە لە گەیشتن بە ئامانجێکی تایبەتدا دەنرخێنێت؛ کەچی عەقڵانییەتی بەهایی ئەوەیە کە کردە و جووڵە لەسەر بنەمای بەهایەک ئەنجام دەدرێت، کە لە کڕۆک و بێمەرج گرنگە، بەبێ بیرکردنەوە لە ئەنجامەکانی، ڕێگەمان بۆ خۆش دەکات بڵێین، چەکدانان بەوەدا ژیانی خەڵک دەپارێزێت، بانگەشەیەکی ئەزموونیی، پێشنیازێکی ئامرازییە، ئەوا دەبێت بەگوێرەی ئاکامەکانی تاقی بکرێتەوە و بپێورێت: ئایا ئەم ڕێککەوتنە تاکلایەنە، لە ڕاستییدا دەبێتە دابینکەری ئاساییش و ئەو مافانەی بەڵێنی بەدیهێنانیانی دابوو، ئەگەر بەڵێ، بە چ پێوەرێکی باوەڕپێکراو؟ بەڵام هەر کە بانگەوازەکە-بانگەشەکە وەکوو ئەرکێکی ئەخلاقیی بێمەرج هاتە ئاراوە، نەوەک وەکوو ستراتیجێکی شایانی تاقیکردنەوە و هەڵسەنگاندن، ئەوا سەرجەمی باڵەخانەی بەڵگاندن و ئارگیومێنت دادەڕمێت. ڕەخنەگر بە هیچ شێوەیەک بانگ ناکرێت مافی مشتومڕ و ناکۆکیی لەسەر پێشبینیی دەرەنجامە سیاسییەکان هەبێت، بەڵکوو لە ڕێگەی بونیادی ڕەوانبێژیی و ڕیتۆریکی خودی بانگەشەوە فڕێدەدرێتە گۆشەیەکەوە، کە بێباکە بەرانبەر بە مەرگ و کوژرانی کوردان.

ئەم بەئەخلاقییکردنە پێویستی بە جەنگێکی سەرتاپاگیر لەپێناوی لەڕەوایەتیخستنی سیستەماتیکی ڕەخنەگران هەیە: ڕەخنەگرانی ئەم ئاراستە نوێیە وەکوو کەسانێک مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت و نابینرێن کە هەڵەن، بەڵکوو وەکوو خائین، وەکوو سیخوڕانی بەکرێگیراو و مووچەخۆرانی دەزگا هەوڵگرییەکان و وەکوو دەسکەلایانی ناسیۆنالیزمی تورکی، یاخود وەک چۆن تاوەکوو پێش ٢٧ی فێبریوەریی ٢٠٢٥ وەکوو بەکرێگیراوانی میتی تورکیی و شەڕی تایبەتی دەوڵەتی تورک دەبینران و ئێستا لەناکاو دەبنە هاوپەیمانانی «فاشیزم و شۆڤینیزم و ناسیۆنالیزم»ی تورکی، کە خزمەت بە ناسیۆنالیزمی تورکیی دەکەن، بەوەدا ناسیۆنالیزمی تورکی دەزانێت پڕۆسەی ئاشتیی ئۆجەلان دەوڵەت-نەتەوەی تورکیی لەناو دەبات، بۆیە دژی ئەم پڕۆسەیەن و ڕەخنەگرانی سەر بانگەوازەکەی ئۆجەلان‌یش، کە دەڵێت تەنانەت کورد ئەگەر داوای مافی کولتوورییش بکات ئەوا ناسیۆنالیزم و نەتەوەپەرستیی پەڕگیر بەرهەم دەهێنێت، ئێستا وەکوو هاوپەیمانانی ناسیۆنالیزمی تورکیی و بگرە وەکوو خزمەتکارانی ناسیۆنالیزمی تورکیی دەبینرێن. بێگومان ئەگەر هەندێک ناسیۆنالیست-شۆڤینیستی تورک دژی پڕۆسەی بەناو ئاشتی وەستابێتنەوە، بەدڵنیاییەوە لەبەرئەوە نییە، کە ترسیان لەوە هەیە گوایە ئۆجەلان دەوڵەتی تورکی بەم بانگەوازە و بە چەکدانانی پەکەکە هەڵدەوەشێنێتەوە، لە کاتێکدا قووڵایی ناسیۆنالیزمی-شۆڤینیزمی تورکی، کە دەوڵەت باخچەلییە، خۆی لەگەڵ پڕۆسەکەیە و هەر خودی پڕۆسەکە بە دەستپێشخەریی ئەو بووە، بەڵکوو دژایەتیی بەشێکی کەم لە ناسیۆنالیستی تورک بۆ دوو هۆکار دەگەڕێتەوە:

یەکەم، هەموو دانووستانێکی دەوڵەت لەگەڵ ئۆجەلان، ئەگەر تەنانەت بە خۆڕادەستکردنی تەواوەتیی ئۆجەلان‌یش بێت، ڕەت دەکەنەوە و بە سوکایەتیی بۆ دەوڵەتی تورکی دەزانن.

دووەم، بەشێکی تاکتیک و جەنگێکی سایکۆلۆجییە تاوەکوو ئەو بابەت و ئۆبجێکتی خۆبەدەستەوەدانە لای کورد و شوێنکەوتووانی پەکەکە بکەنە شتێکی خۆشویستراو و ئارەزووکراو، تاوەکوو زیاتر سوور بن لەسەری و بە دەستکەوت و گەورەیی بزانن.

چەندە ناسیۆنالیزمی تورک بەنەرێنیی لەسەر ئەم پڕۆسەیە قسە بکات هێندە پڕۆسەکە لای شوێنکەوتووانی ئۆجەلان خۆشەویستتر و ئازیزتر دەبێت. میکانیزمێکی زۆر بنچینەیی دەروونییە، کە ڕەنگە بەشی زۆری شوێنکەوتووانی ئۆجەلان نەتوانن لەم جەنگە دەروونییە تێبگەن، تاوەکوو پێیان بە تەواویی بەتەڵەی ستراتیجەکەوە دەبێت. ئەوانەی لە مێژوودا ئاگاداری ڕەهەندەکانی جەنگی سیاسیی و سەربازیی و سایکۆلۆجیین لەنێوان نەتەوە و دەوڵەتەکاندا، ناسینەوەی ئەم پرسە بۆیان شتێکی زۆر زەحمەت نابێت.

لەلایەکی دیکەوە، تێگەیشتن و لێکدانەوەی کارل شمیت بۆ چەمکی سیاسی ئامرازێکی زۆر بەهێزمان بۆ تێگەیشتن لەو خاڵ و پنتە دەخاتە بەردەست، کە بۆچی ئەم جۆرە مۆرکلێدانەوەیە ڕوودەدات و چما لە ڕووی بونیادییەوە پێویست بووە. لای شمیت، ناسنامەی سیاسیی وەکوو گشت لە ڕێگەی توانای کێشانی سنوور و جیاوازیی نێوان دۆست و دوژمندا دێتە ئاراوە: ئەو نەتەوەی نەتوانێت ناوی دوژمن بهێنێت، یاخود چیدیکە ناوێکی بۆ دوژمنی ڕاستەقینە نەبێت، بە هەموو مانایەک گرنگی و هەنووکەییبوونی سیاسیبوون لەدەست دەدات و دەبێتە بوونەوەری دەرە-مێژوویی. لای شمیت دوژمن پێویست ناکات شەیتان و خراپ، یان قێزەون و ناشرین بێت، بەڵکوو تەنیا و بەسادەیی دوژمن بریتییە لە بەرجەستەبوونی ڕێگەیەکی جێگرەوە، جیاواز و نامۆییبوون، کە جیاوازییەکەی هەڕەشەی لەناوچوونی لەسەرە، کاتێک بیەوێت لەناو جیاوازییەکی گەورەتردا بتوێتەوە و تێکەڵی ببێت، لەناو دەچێت و چیدیکە وێنەی دوژمنی نامێنێت.

بۆیە، کاتێک وێنەی دوژمنە مێژووییەکەی پەکەکە، واتا دەوڵەتی تورک، هەڵدەگەڕێنرێتەوە و دەشێوێنرێت، بە تایبەتی لەسەر خواستی ئۆجەلان خۆی، کە ئێستا لە دوژمنی باوەکوشتەی دوێنێوە، دەبێتە کۆماری دڵخوازی کورد و هەمووان، بە گوتەی ئۆجەلان خۆی، هاوشێوەی ڕەهەندە فاشیستییەکەی دەوڵەت، مەهەپە، دەبێتە پایەی سێیەمی ئەم دەوڵەتە، ئێستاش لە دۆخی پێش گەیشتن بەم ئامانجەدا، دەبێتە لایەنی دانوستانکەر، ئەوا بزووتنەوەکە، ئۆجەلان و شوێنکەوتووان ڕێک ئەو شتە لەدەست دەدەن، کە خودی ناسنامەی سیاسیی ئەو بزووتنەوەیەی دروست کردبوو: دوژمن. بەڵام لەبەرئەوەی ناسنامەی بنچینەیی ئەم بزووتنەوەیە لەسەر بنەمای دوژمن دامەزرا بوو، ئێستا دوژمن نابێت لە ئابووریی دەروونیی ئەم بزووتنەوەیە دوور بکەوێتەوە، بەڵکوو تەنیا شوێنگۆڕکێ ڕووبدات.

لە ئێستادا، ڕەخنەگرانی کورد، جیاوازبیرکەرەوە و ئازادبیرن، کە دەبوو بە ناسنامەی خۆیان وەکوو هاوپەیمان ببینرێن، پێگەی دوژمن لە دەروون و مێنتاڵیتە و ئابووریی سایکۆلۆجیی پەکەکەـدا داگیر دەکەن، نەوەکوو لەبەرئەوەی ئارگیومێنتەکانی ڕەخنەگران گۆڕاون، بەڵکوو لەبەرئەوەی ئێستا پێگەی دوژمن گۆڕاوە: چیدیکە دەوڵەتی تورک دوژمن نییە، بەڵکوو لەسەر ڕێگەیە ببێتە نیشتمانی هەمووان و هەموو ڕەخنەیەکیش لە ئۆجەلان، هەوڵە بۆ لەناوبردنی ئەم نیشتمانە خەیاڵییە بێ دوژمنە. لێرەشەوە دەتوانین لەوە تێبگەین، کە بۆچی ئۆجەلان دەڵێت «کورد دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە» و وەکوو کێشەیەکی کۆمەڵایەتییش دەبێت لە گۆشەنیگای کۆمەڵناسییەوە چارەسەر بکرێت، چونکە مادام کورد لە هەبوونی دوژمنی سیاسیی داماڵراوە، ئەوا چیدیکە پێویستی بە ناسنامەی سیاسیی-نەتەوەییش نامێنێت، لەم ڕووەوە چیدیکە پێویستیی بە سەروەریی جیاوازی سیاسییش نابێت. ئێستا کورد دەکرێت هاوچەرەنووسی دەوڵەتی تورکان بێت.

کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ لە خاڵی لاوازییەوە بۆ خاڵی بەهێزی ئێران

2026-09-09T17:34:34Z

دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ ئێران، تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو پرسێکی زیندووی نەتەوەیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییە، کە لە ماوەی چەند سەدەیەکدا بە شێوەی جۆراوجۆر خۆی نیشان داوە. ئەگەر ئێستا باس لە داهاتووی ئێران و سەقامگیریی ئەو وڵاتە بکرێت، پێویستە پرسی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی نوێدا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، نەوەکوو تەنیا وەکوو بابەتێکی ئاسایشی نیشتمانیی مەترسیدار لێی بڕوانرێت، بەڵکوو دەبێت وەکوو پرسێکی سیاسی و نەتەوەیی تەماشای بکرێت، کە پێویستی بە چارەسەرێکی سیاسی و یاسایی و دەستووری هەیە، چونکە دۆزی نەتەوەکان بە تێپەڕبوونی کات، نە کۆن دەبن و نە دەپووکێنەوە و نە لەناو دەچن، ئەوەشە وای کردووە، دوای چەندین سەدە دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە زیندووی بمێنێتەوە.

ئەگەر سەرنج بدەین لە چاڵدێرانەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتانی ناوچەکە و جیهان بڕیاریان لە چارەنووسی گەلان داوە، نیشتمان و نەتەوەی کورد یەکێک بووە لەو نەتەوانەی کە لە چاڵدێران بە فەرمی بەسەر دوو قەڵەمڕەودا دابەشکراوە، بۆیە هەمیشە بەدەر لە ئیرادە و ڕەزامەندیی کورد دابەشکراوە و چارەنووسی وابەستەی نەخشەی دروستکراو و پەسەندنامەی کۆمەڵەی گەلان و نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، کە لە بنەمادا لە لایەن نەتەوەی کورد بە بڕیارێکی پووچەڵ لە قەڵەم دراوە. بەڵام مێژوو نیشانی داوە، کە دابەشکردنی خاک و نەتەوە دەتوانێت سنوور دروست بکات، بەڵام ناتوانێت ناسنامەی نەتەوەیی و بەرخودانی نەتەوەیی بسڕێتەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا، چەندین بزووتنەوە و جووڵانەوەی سیاسی سەریان هەڵداوە. لە سمکۆی شکاکەوە تاوەکوو کۆمەڵەی ژێکاف و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆماری کوردستان لە ١٩٤٦ و جووڵانەوەی ساڵی ١٩٦٧ و ١٩٦٨، بەرخودانەکانی ساڵی ١٩٧٩ و دوای ساڵی ١٩٧٩ تاوەکوو شۆڕشی ژینای (ژن ژیان ئازادی)، ناوی کورد و خەبات و بەرخودانی کورد بە شێوەی جیاواز لە مێژووی سیاسیی ئێراندا بەردەوام بووە، بە ئێستاشەوە، کە ئێران لە جەنگدایە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا.

ئەم مێژووە، بەپێی میتۆدی هەڵسەنگاندنی نوێش بێت ناکرێت ئەم شۆڕش و بەرخودانانە بە یەک پێوەر و پێوانە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە، کە دۆزی نەتەوەی کورد نەبووەتە بابەتێکی کاتیی و لەبیرکراو و لەناچووە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی چارەسەرێکی سیاسیی بەردەوام، بە شێوەی جیاواز خۆی دووبارە نیشان داوەتەوە.

بۆیە پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە لێرەدایە، ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە، باس لەوە بکرێت، کە ئایا دۆزی کورد هەیە، یان نا. بەڵکوو پرسیارەکە ئەوەیە، ئێران چۆن دەتوانێت لەگەڵ ئەم بارودۆخە مێژوویی و سیاسییە مامەڵە بکات؟

لە ئێستادا، ئەم پرسیارە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە ناوچەکە گۆڕاوە. لە عێراقدا، کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی فیدراڵیدا ماف و پێگەی دەستووریی هەیە. تورکیاش پاش سەدەیەک لە نکۆڵی، ئێستا لەگەڵ کورد لە گفتوگۆدایە و پرسی کورد جارێکی دیکە بووەتە بابەتی ڕۆژ لە ڕووی یاسایی و سیاسی، لە قۆناغی دەست پێکی دانوستاندن و دانپێداناندایە. لە سووریاش کورد بووەتە پێکهاتەیەکی گرنگ لە گفتوگۆکانی داهاتووی وڵات و لە ئێستادا، هەنگاو بەرەو ئاراستەی گفتوگۆی جددیە لە ڕووی یاسایی و دەستوورییە. بە شێوەیەک، کە بەبێ داننان بە ماف و بوونی نەتەوەی کورددا دۆزی کورد کۆتایی نایەت و دەست پێکی خەباتێکی نوێیە بە ئامرازی هێزی نەرم، ئەم گۆڕانکارییانە بەو مانایە نییە، کە هەمان مۆدێل دەبێت لە ئێران دووبارە بکرێتەوە، هەروەها هەر وڵاتێک مێژوو و دەستوور و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە. بەڵام ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان دەتوانێت وانەیەکی گرنگ بێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، چونکە کار و بڕیاری لۆجیکییانە پێمان دەڵێت، کە دۆزی نەتەوەکان بە کلیلی ئاشتی لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانپێدانان و ڕێککەوتن و دەستوور و دامەزراوە سیاسییەکانەوە چارەسەر دەبێت.

ئەم گۆڕانکارییانەی ئاماژەمان پێدان لە سێ بەشەکەی دیکەی کوردستاندا (باشوور و باکوور و ڕۆژاڤا) بۆ ئێران پەیامێکی ڕوونیان هەیە، کە پرسی کورد لە ناوچەکەدا لە قۆناغێکی نوێی یاسایی و سیاسیدایە، بەمەش ئێران دەتوانێت دەستپێشخەر بێت، کە کاریگەری و لێکەوتەکانی کاریگەریان بەسەر بەشەکانی دیکەی کوردستان بەجێ بهێڵێت.

لەبەر ئەوە، مامەڵەکردن لەگەڵ دۆزی نەتەوەیەکی خاوەن خاک و نیشتمان بە هەمان شێوازی کۆن، بەبێ هەڵسەنگاندنەوەی بارودۆخی نوێ، دۆزەکە چارەسەر ناکات و کێشەکە کۆتایی پێ ناهێنێت، بەڵکوو تەنیا دوای دەخات، دەکرێت لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستای ناوچەکە، بارودۆخی ئێران بەرەو ئاڵۆزی بڕوات، هەروەکوو لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵی بۆ درا، ناکرێت کاربەدەستانی ئێرانیش لە ئاست پەیام و هەڵوێستی گەلی کورددا خۆیان بێدەنگ بکەن.

بۆیە ئەگەر بپرسین، دەکرێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، ئەمە بە دەرفەت لە قەڵەم بدرێت، دەرفەتێک بۆ گۆڕینی پرسی کورد لە پرسێکی ئەمنییەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی، پڕۆژەیەک کە دان بە مافی خودموختاری (مافی چارەی خۆنووسین) و چارەسەری دۆزی کورددا بنێت، نەوەک وەکوو مەترسی و دژە شۆڕش سەیری بکات.

ئێران دەتوانێت مۆدێلێکی تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە. مۆدێلێک، کە لە لایەکەوە ماف و تایبەتمەندییەکانی نەتەوەی کورد بناسێت و لە لایەکی دییکەشەو تایبەتمەندیی ئێران و بەرژەوەندییە گشتییەکانی بپارێزێت.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، یەکپارچەیی دەوڵەت و داننان بە جیاوازییە نەتەوەییەکان پێچەوانەی یەکتر نین، بەڵکوو لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسیندا کۆک و هاوتەریبن، چونکە ئەوەی دەتوانێت یەکپارچەیی لاواز بکات، نکۆڵیکردن و نەسەلماندنی ماف و ناسنامە و کەرامەت و زمان و فەرهەنگ و کولتوورە، نەوەکوو دانپێدانانیان.

بۆیە وای دەبینم، ئەگەر ناوەندە سیاسی و ستراتیجییەکانی ئێران بە ڕوانگەیەکی درێژخایەنەوە سەیری دۆزی کورد بکەن، دەبێت ڕوانگە و ڕوانینی کاربەدەستانی ئێران لە شێواز و بڕیاری “چۆن کورد کۆنترۆڵ بکەین”ەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێک، کە وەڵامدەرەوەی بارودۆخی نەگۆڕی دۆزی کورد و مافەکانی بێت. واتە “چۆن کورد ببێتە هاوبەشی ئێران؟”

گۆڕینی وەڵامی ئەو پرسیار وڕوانینە، خۆی لە خۆیدا گۆڕانێکی ستراتیجییە، چونکە کورد، ئەگەر هەست بکات ناسنامە و مافەکانی لە چوارچێوەی سیستەمێکی سیاسیی دادپەروەردا پارێزراون، دەتوانێت هێزی خۆی لە پەرەپێدان و ئابووری و کولتوور و ژیانی سیاسیی ناوخۆدا بەکار بهێنێت. بەڵام ئەگەر هەست بکات بەردەوام لە دەرەوەی سیستەمەکەیە، ئەوا ئەو وزەیە دەکرێت بۆ ناڕەزایەتی و ململانێ بەکار بهێنرێت و دەوڵەتە زلهێزەکانیش سوودی لێ وەرگرن، حکوو مەتەکانی پێشوو وئێستای ئێرانیش ئەزموونیان زۆرە لەگەڵ دۆزی کورددا.

هەروەها دەبێت ڕوون بێت، کە چارەسەری دۆزی کورد دژی دەوڵەتی ئێران نییە، هەروەکوو داننان بە ناسنامەی پێکهاتەکانی دیکە هاوشانی نەتەوەی فارس لە “ئازەری و عەرەب و تورکمان و لووڕ و بەلووچ و قەشقاییەکان” کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێک دەهێنن، دژی دەوڵەت و نیزامەکەی نییە. ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەکولتوورە و کۆمەڵگەکەی لە نەتەوەی جیاواز پێکهاتووە. لەو ڕوانگەیەوە، بوونی کورد و مافە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی نابێت وەکوو هەڕەشەیەک بۆ سەر بوونی ئێران لێک بدرێتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان بە شێوەیەکی یاسایی و سیاسی بناسرێن، دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی بەهێزتر لەنێوان پێکهاتەکانی وڵاتدا. ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئەزموونی جەنگی ئێران و ئەمریکا وا دەخوازێت بە بیرکردنەوەیەکی نوێ لە مانای دۆزی نەتەوەکان بڕوانرێت، دەوڵەت دەتوانێت لەناو خۆیدا یەکگرتوو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت ئازایانە و واقیعیانە جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی ببینێت و بناسێت و ڕێزیان لێ بگرێت.

ئەمەش بۆ هەر دەوڵەتێک، کە پێکهاتەی فرەنەتەوە بێت پەیامێکی گرنگە. دۆزی نەتەوەیی، ئەگەر بە شێوەیەکی سیاسی و دەستووری چارەسەر نەکرێت، زۆرجار بە شێوەیەکی دیکە خۆی دووبارە دەکاتەوە، لەهەمان کاتدا، دەبێتە خاڵی لاوازی وڵاتەکە.

ئەگەر ئێران بتوانێت ئەم هاوسەنگییە دروست بکات، ئەوا دەتوانێت دۆزی کورد لە دۆزێکی مێژوویی چارەسەرنەکراو بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی نوێی سیاسی، لەوانەیە کاتی ئەوە هاتبێت، کە ناوەندە سیاسییەکان و ناوەندە ستراتیجییەکانی ئێران مانیفێستۆی چارەسەری دۆزی کورد بخەنە سەر مێزی ڕابەر و پەرلەمان و حکوومەت، نەوەکوو لەسەر ئاستی ڕۆژ هەڵاتی کوردستان، بەڵکوو لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەی کوردستانیش، کە ئیدیکە کورد وەکوو خاڵی لاوازی ئێران نەبینن و لێی نەڕوانن، بەڵکوو وەکوو خاڵی بەهێزی ئێران لێی بڕوانن، چونکە کێشەی سەرەکی لە بوونی کورددا نییە، بەڵکوو لە شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ نەتەوەی کورد لە نیشتمانەکەی لەسەر خاکەکەیدا.

لەو چوارچێوەیەدا، کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێت بیرکردنەوەی بژاردەی خۆی لەناو ئێراندا بگۆڕێت و بگاتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی نوێ، بەڵام ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون لە خەون و هیوای نەتەوەییی کورد نییە. خەونی دەوڵەتی کوردستان هەروا بەشێکە لە مێژوو و هەستی نەتەوەییی کورد، بەڵام پرسیاری لۆجیکی سەردەم ئەوەیە، کە چۆن دەتوانرێت ماف و ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی “دەوڵەتی فرەنەتەوە لەناو یەک دەوڵەتدا” گفتوگۆی لەسەر بکرێت لەگەڵ باقی نەتەوەکانی دیکەی ئێران.

لەو ڕووەوە، ئەگەر ئاماژە بە ئەزموونی کیوبێک بدەین لە کەنەدا وەکوو نموونەیەکی گرنگ، کیوبێک دووجار ڕێگەی ڕاپرسیی بۆ جیابوونەوە هەڵبژاردووە، و لە ڕاپرسیی ١٩٩٥دا، تەنیا بە جیاوازییەکی زۆر کەم، ٥٠.٥٨٪ بەرانبەر ٤٩.٤٢٪، بڕیار لەسەر مانەوە، یان جیاکردنەوەی درا، بەڵام لە کۆتاییدا، کیوبێک لە کەنەدا مایەوە.

ئەم ئەزموونە دەتوانێت بۆ کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش پرسیارێکی نوێ دروست بکات، کە ئایا دەتوانرێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نوێدا، بە داننان بە بوونی چەند نەتەوە و چەند ناسنامەیەک، مافی خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی زمان و کولتوور و ناسنامەی کورد بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری مسۆگەر بکرێت؟

ئەگەر ئێران بتوانێت بگاتە ئەو ئاستەی کە بڵێت: “چەند نەتەوە و یەک دەوڵەت”، ئەوا کورد نابێت ناچار بکرێت لەنێوان ناسنامەی کوردی و هاووڵاتیبوونی ئێران یەکێکیان هەڵبژێرێت. لەو کاتەدا، جیاوازیی نەتەوەیی نەوەک هۆکاری دابڕان، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە بنەمای پەیوەندییەکی نوێی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەت.

ئەمەیە ئەو گۆڕانەی کە دەتوانێت کورد لە “خاڵی لاوازیی ئێران” بگۆڕێت بۆ “خاڵی بەهێزی ئێران”، بێگومان ئەوە بۆ نەتەوەکانی دیکەش ڕاستە.

بۆیە دەبێت بە دیدێکی دیکە وەڵامی “ترس و نکۆڵیکردن و فشار و جەنگ” بدرێتەوە، ترس بگۆڕدرێت بۆ متمانە و نکۆڵیکردن بگۆڕدرێت بۆ دانپێدانان و فشار و جەنگ و تیرۆر بگۆڕرێت بۆ دانوستاندن و ڕێککەوتن.

خوێندنەوەیەکی تیۆری یارییەکان بۆ گوتاری هەڕەشەی ستراتیجی «کوردی بێ چەک» لەسەر «کوردی چەکدار»

2026-09-06T10:44:02Z

لە جیهانی ئاڵۆز و پڕجەنجاڵی ئێستادا، هەوڵدان بۆ خوێندنەوە و پێشبینیکردنی ئایندە، یەکێکە لە کۆڵەگە سەرەکییەکانی دنیای ئەمڕۆمان. فاکتەرێکی هەرە گرنگی ڕێگریکردنە بۆ ئەگەری ڕوودانی هەر ڕووداوێکی نەخوازراو، بە تایبەتی بۆ نەتەوە ژێردەستەکان گرنگییەکەی چەند هێندەیە. ئەمیش لەپێناو پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و پارێزگاریکردن لە سنووری جوگرافیا و کولتوورو زمان و تەواوی توخمەکانی دیکەی پێکهاتەی نەتەوەکە. ئێمەی کورد وەکوو نەتەوەیەکی ژێردەستە، هەمیشە بوونمان بە هەموو شێوە و فۆڕمێکەوە لەژێڕ مەترسی لەناوچوون دابووە و بە سەدان ساڵ لەژێر ناونیشانی پیلان و بەرنامەی جیاواز هەوڵ بۆ سڕینەوەمان دەدرێت.

لەم بابەتە دەپڕژێینە سەر شیکردنەوەیەک بە چاویلکەی تیۆری یارییەکان (Game Theory) بۆ بابەتێکی “ئیبراهیم شێخ وەسانی” لەژێر ناونیشانی: “هەڕەشەی ستراتیجی “کوردی بێ چەک” لەسەر “کوردی چەکدار“. خوێندنەوەیەک بۆ کاریگەریی یاسا نوێکەی تورکیا لەسەر کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستان، بەڵام پێش ئەوەی بچینە ناو کڕۆکی شیکردنەوەکەمان، پێویست دەکات زۆر بە کورتی پێناسەیەکی تیۆری یارییەکان بکەین.

تیۆری یارییەکان بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لە پڕۆسەی بڕیاردان لەو بارودۆخانەی کە چەندین کەس، یان لایەن تێیدا بەشدارن. ئەم جۆرە دۆخانە زۆرجار لە کایەی ئابووریدا دێنە پێشەوە، بۆ نموونە، لە بازاڕە قۆرخکراوەکاندا ڕووبەڕووی کێشەی بڕیاردانی فرەلایەنە دەبینەوە، بەو پێیەی پێویستە هەر کۆمپانیایەک لە کاتی بڕیارداندا بە وردی لەبەرچاوی بگرێت و ڕەچاوی ئەوە بکات، کە کۆمپانیاکانی دیکە چی دەکەن.

ئەم بیردۆزە یارمەتیمان دەدات لەو بارودۆخە ستراتیجیانەی کە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە و پێویست دەکات لەنێوان کۆمەڵێک بژاردەی جیاوازی بەردەست یەکێکیان هەڵبژێرین، ئەوا لەڕێگەی ئەم تیۆرە دەتوانین باشترین بژاردە بە میتۆدێکی بیرکارییانە هەڵبژێرین. بەجۆرێک لە جۆرەکان پردی بەیەکگەیشتنی نێوان هەردوو زانستی بیرکاری و زانستە مرۆییەکانە، کە تۆکەی لە هەناوی بیرکاریدا گەشەی کردووە، دواجار بووەتە منداڵە بەکەڵکەکەی زانستە مرۆییەکانی وەکوو ئابووری و سیاسەت و فەلسەفە، هتد. هەڵبەت لەپاڵ زانستە مرۆییەکاندا، زانستەکانی دیکەش لێی سوودمەند بوونە و دەبن.

لە ڕوانگەی مێژووییەوەش بۆ یەکەمجار ئەم چەمکە زانستییە بنەما بیرکارییەکەی لە سەدەی بیستەم لە لایەن گەورە بیرکاریزانی هەنگاری “جۆن ڤۆن نیومان”ەوە، پەرەی پێدرا، هەڵبەت زۆرجار ڕێکخستن و بەسیستەماتیکردنی تیۆری یارییەکان دەبەسترێتەوە بە پەرتووکی “تیۆری یارییەکان و ڕەفتاری ئابووری” (Theory of Games and Economic Behavior)، لە نووسینی جۆن ڤۆن نیومان و ئۆسکار مۆرگێنستە. دواتر لەژێر سێبەری بیر و هزری بیرکاریزانێکی گەورەی وەکوو “جۆن فۆربس ناش”ەوە، کەوا چەمکێکی بەناوی “هاوسەنگی ناش”، داهێنا و دواتر بوو بە کڕۆک و یەکێک لە کۆڵەگە سەرەکییەکانی ئەم بیردۆزە. لە دەرەنجامدا، بەهۆی ئەم دەستکەوتەوە توانی لە ١٩٩٤ لەگەڵ جۆن هارسەنی و ڕێینهارد سێلتن خەڵاتی نۆبڵ لە ئابووری بەدەست بهێنێت.

بۆ باشتر تێگەیشتنی بابەتەکەی شێخ وەسانی لەچوارچێوەی تیۆری یارییەکان، پێویستە سەرەتا بزانین، کەوا پڕۆژە یاسایەک لە ڕێککەوتی ١٠ی ئابی ٢٠٢٦ لە پەرلەمانی تورکیا بە ٤٦٨ دەنگ لە هەر ٦٠٠ کورسییەکەی پەرلەمان پەسەندکرا. پڕۆژەکە لە ١٢ ماددە پێک دێت و بە ئامانجی چەکدانان و دواخستنی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن و جێبەجێکردنی سزاکانی سەر “پارتی کرێکارانی کوردستان”، بە لق و پۆپەکانییەوە ڕاپێش کرا بوو.

پێکهاتە و بونیادی بابەتەکەی شێخ وەسانی، لە ناواخنەوە لەسەر بنەما و توخمەکانی تیۆری یارییەکان داڕێژراوە، هەر لە ناونیشانەکەی زۆر بە ئاسانی دەتوانرێت ئەمە بەدی بکرێت، ئەمیش دەستنیشانکردن و دابەشکردنی یاریزانە سیاسییەکانە بۆ دوو بەرە: “کوردی چەکدار” و “کوردی بێچەک”. نووسەر هەوڵی داوە تیۆری یارییەکان بکاتە چاویلکە بۆ خوێندنەوەی پڕۆسەکە.

بۆ هەر شیکردنەوەیەکی تیۆری یارییەکان، سەرەتا پێویستە یاریزانەکانی یارییەکە دیاری بکرێت، بۆ ئاسانکردنی شیکردنەوەکە ئێمە تەواوی یاریزانانی یارییەکە بۆ دوو بەرە دابەش دەکەین، بەرەی “کوردی چەکدار” و بەرەی “کوردی بێچەک”. بەرەی “کوردی چەکدار” ئەو لایەن و پارتە سیاسییانە دەگرێتەوە، کە پێداگیری لەسەر ناسنامەی جوگرافی و دەسەڵاتی ئەمنیی کوردی دەکەن، هەولێر و بارزانی بە سەنتەری ئەم بەرەیە دادەنرێن و هێزی حەمەی حاجی مەحموود وئەنەکەسە و هێزی ڕۆژ و زۆرێک لە هێزە چەکدارە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەندێک باڵ و کەسایەتی ناو یەکێتیی و کۆمەڵە بە لایەنگیری ئەم بەرەیە دادەنرێن. لە بەرانبەردا، ئۆجەلان و ئیمرالی بە پایتەختی کوردی بێچەک دادەنرێت و ئەنقەرە و بەغدا و تاران و دیمەشق وەکوو سەنتەر و ناوەندی سیاسی قەبووڵ دەکات و هیچ داواکارییەکی جوگرافیی نییە. دەم پارتی و هەندێک لایەنی پابەند بە ڕێبازی ئۆجەلان لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاڤا سەر بەم بەرەیە دادەنرێن، لەگەڵ بەشێکی باشووری کوردستان. هەروەها دەوڵەتی تورکیاش وەکوو ناوەندێکی دەرکردنی ئەو زنجیرە ماددە یاساییانە دادەنرێت، کەوا بە هاوکاری سەرۆکی پەکەکە ئەو ١٢ ماددەیەیان دەرکردووە.

یارییەکە پێویستە شیتەڵ بکرێت بۆ کۆمەڵێک توخمی جیاوازی وەکوو “یاریزانەکان” و “ئەگەرەکانی” بەردەمی هەر یاریزانێک و ئەو “ستراتیجیانەی” هەر یاریزانێک هەڵی بژاردوون لەگەڵ “دەرەنجامی” ستراتیجی هەر یاریزانێک.

دواتر دەتوانین بەو زمانە ئەفسووناوییەی “بیردۆزی کایەکان”، شیکردنەوەی بۆ بکەین. هەروەها ئەو جۆر و شێوازە یارییەی بۆ شیکردنەوەی بارودۆخەکە پشتمان پێ بەستووە ناوی دینامیکی یارییەکانە، یاخوود “یارییە جووڵاوەکان”، کە هاوشێوەی یاری “شەتڕەنج”ە، یاریزانی یەکەم جووڵەی سەرەتا دەکات و دواتر یاریزانی دووەم وەڵامی جووڵەی یاریزانی یەکەم دەداتەوە. هەروەها بۆ شیکردنەوەیەکی ورد و زانستی یارییە سیاسییەکە پشتمان بە سۆفتوێری گامبیت (Gambit) بەستووە، کە بۆ بواری تیۆری یارییەکان بە تایبەتی بەرهەم هێنراوە. لە ئاکامدا، دەرەنجامی شیکردنەوەکەمان بەم شێوەیەی خوارەوەیە.

هەروەک ئاماژەی پێکرا، مەیدانی سیاسی جوگرافیای کوردستان بە هەرچوار پارچەوە، دابەش بووە بەسەر دووبەرەی کوردی چەکدار و کوردی بێچەک، لێرەدا، ئاراستەی یارییە سیاسییەکەی نێوان هەردوولا بەندە بە فەراهەمبوونی ئارامی، یاخوود دروستبوونی گرژی و ئاڵۆزی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەهاتنە کایەوەی هەریەک لە ئارامی یاخود گرژی و ئاڵۆزی لە ناوچەکە، بژاردەکانی بەردەم یاریزانەکان گۆڕانکاری بەسەردا دێت. ئینجا بابزانین بە ڕوودانی هەریەک لە ئەگەرەکانی بەردەم هەردوو بەرە، باشترین ستراتیجی هەر بەرەیەک چییە؟

ئەگەر ڕۆژەهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕی هەرێمی نەبێتەوە، ئارامی باڵ بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکێشێت، ئەوە بە ڕوودانی ئەم ئەگەرە لەسەر بنەمای بابەتەکەی شێخ وەسانی، “کوردی بێچەک” لەبەردەم دوو بژاردەدا دەبێت: پابەندبوون بە ١٢ ماددەکە و دانانی چەکەکانیان، یاخوود پاشگەزبوونەوە لە بڕیارەکەی خۆیان و بەردەوامیدان بە خەباتی چەکداری، ئەگەر “کوردی بێچەک”، بژاردەی یەکەم هەڵبژێرێت و پابەند بێت بە ١٢ ماددەکە، لەبەرانبەردا “کوردی چەکدار، دوو بژاردەی جیاوازی بەردەست دەبێت بەرانبەر بەم ستراتیجییەی “کوردی بێچەک”: یان ئەوەتا ڕووبەڕووی “کوردی بێچەک” دەبێتەوە لەپێناو گۆڕینی واقعی سیاسی ناوچەکە و تەسلیمکردنیان، یاخود ئەمانیش چەکەکانیان دادەنێن و ناتوانن ڕووبەڕووی هێز و ئیرادەی “کوردی بێچەک” ببنەوە. دەرەنجام و پاداشتی هەریەک لە یاریزانەکانمان بۆ هەڵبژاردنی ئەم ستراتیجییە، بۆ “کوردی بێچەک” بریتی دەبێت لە “١٠” خاڵ و بۆ کوردی چەکدار “-١٠” خاڵ. لەم حاڵەتەدا، “کوردی بێچەک” براوەی یارییەکە دەبێت، هۆکارەکەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کەوا “کوردی بێچەک”، لەدەرەنجامی ئارامی ناوچەیی و هەبوونی پاڵپشتی لە لایەن وڵاتانی ناوچەکەوە، دەتوانێت بە ئاسانی فشار لەسەر “کوردی چەکدار” دروست بکات و ئاراستەی سیاسی نەتەوەی کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان تووشی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بکات.

لە دیوێکی دیکەوە، ئەگەر “کوردی چەکدار” ستراتیجی “شەڕنەکردن”، لە بەرانبەر کوردی بێچەک هەڵبژێرێت، ئەوا پاداشتی هەریەکەیان بریتی دەبێت لە “١٥” خاڵ بۆ کوردی بێچەک و “-٥” خاڵ بۆ “کوردی چەکدار”. لەم خاڵەش دووبارە “کوردی بێچەک” براوەی یارییەکە دەبێت بە یەک جیاوازی بچووک ئەمیش پاداشتی “کوردی بێچەک”ـە، بڕەکەی لە “١٠” خاڵەوە بەرزدەبێتەوە بۆ زیاتر لە “١٥” خاڵ و هەروەها زیانی کوردی بێچەک لە “-١٠”ەو بۆ “-٥”، خاڵ کەمتر دەبێتەوە، هۆکارەکەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەک ڕووینەداوە، بۆیە تێچووی ململانێکە کەمتر بووەتەوە.

لە سیناریۆی دووەم و لە ئەگەری پابەندنەبوونی “کوردی بێچەک” بەو ١٢ ماددەیە، لە بەرانبەر ئەگەری ڕوونەدانی شەڕی هەرێمی، ئەوا دەستبەجێ یاری نێوان هەردوو یاریزانەکە کۆتایی پێ دێت بە پاداشتی (سفر، سفر)، چونکە بارودۆخەکە دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش سەردەمی دەرکردنی یاساکان، بۆ ئەو سەردەمەی هەردوولا یەک ستراتیجییان گرتبووە بەر، ئەمیش خەباتی چەکداری و پێداگیری لەسەر پاراستنی ناسنامەی جوگرافیا بووە.

بۆ ئەوەی شیکردنەوەکەمان قووڵتر بکەینەوە، پشت بە ئامرازێک لە “تیۆری یارییەکان” دەبەستین بەناوی “هاوسەنگی ناش”، کەوا لەسەرەتایی بابەتەکەدا ئاماژەمان پێدا و بە ڕوح و کڕۆکی تیۆری یارییەکان دادەنرێت. هاوسەنگی ناش: گەیشتنە بە قۆناغی “پەشیمان نەبوون”. کاتێک یارییەکە تەواو دەبێت و هەمووان بڕیارەکان دەبینن، هیچ لایەنێک هەست ناکات، کە دەبوو بڕیارێکی جیاواز بدات، چونکە باشترین کاردانەوەی هەبووە بۆ جووڵەی بەرانبەرەکەی.

هاوسەنگی ناش، کاتێک ناوچەکە ئارام بێت و شەڕی هەرێمی ڕوونەدات.

ڕێڕەوی هاوسەنگییەکە: “کوردی بێچەک”، بڕیاری پابەندبوون بە یاسا ١٢ ماددەکە دەدات و کوردی چەکداریش بڕیاری شەڕنەکردن دەدات.

بۆ دۆزینەوەی هاوسەنگی لە “یارییە جووڵاوەکان”، پێویستە لە کۆتایی یارییەکە دەست پێ بکەین. کاتێک “کوردی بێچەک” بڕیاڕی پابەندبوون بە یاسا ١٢ ماددەکە دەدات، لە بەرانبەر کوردی چەکدار، لە بەردەم دوو بژاردەدا دەبێت، ڕووبەڕووبوونەوە “-١٠” خاڵ، یان شەڕنەکردن، “-٥” خاڵ. لێرەدا، ئەگەر یاریزانی دووەم “کوردی چەکدار”، عەقڵانی بیر بکاتەوە و بڕیار بدات، پێویستە لەنێوان خراپ و خراپتر “-٥”، “-١٠” خراپەکە هەڵبژێرێت، کە دەکاتە بژاردەی شەڕنەکردن “-٥”، “کوردی بێچەک” ئەمە دەزانێت و بۆیە لەنێوان پاشەکەشە “سفر” و پابەندبوون “١٥”، پابەند بوونەکە هەڵدەبژێرێت.

ئەگەر ڕۆژەهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕی هەرێمی ببێتەوە

ئەگەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری شەڕێکی هەرێمی ببێتەوە، ئەوا دووبارە ئەگەرەکانی بەردەم “کوردی بێچەک”، دوو بژاردەیە: “پابەندبوون” بە ١٢ ماددەکە، یاخود “پابەندنەبوون” پێیانەوە، ئەگەر یاریزانی یەکەم، “کوردی بێچەک”، بڕیاری پابەندبوون بدات، ئەوا “کوردی چەکدار” دووبارە لەبەردەم دوو بژاردەی “ڕووبەڕووبوونەوە” و “شەڕنەکردن” دەبێتەوە، لە ئەگەری هەڵبژاردنی ستراتیجی “ڕووبەڕووبوونەوە”، ئەوا “کوردی بێچەک” “-١٠” زیان دەکات و “کوردی چەکدار” “١٠” سوود پێ دەگات. هۆکاری ئەم سوود و زیانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کەوا کاتێک شەڕێکی هەرێمی ڕوودەدات، بەرەی “کوردی چەکدار” بەهۆی هەبوونی پاڵپشتی لە لایەن وڵاتانی زلهێزەوە، دەتوانن بە ئاسانی ڕووبەڕووی “کوردی بێچەک” ببنەوە و تێکی بشکێنن. بەپێچەوانەوە، ئەگەر “کوردی بێچەک” بڕیار بدات پابەند بێت بە ١٢ ماددەکە و لە بەرانبەر “کوردی چەکدار” بڕیار بدات ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، ئەوا هاوکێشەکە پێچەوانەوە دەبێتەوە و “کوردی چەکدار” تووشی زیان دەبێت.

ئینجا با بگەڕێینەوە سەرەتای درەختی ستراتیجییەکەمان و با وا گریمان بکەین، کەوا “کوردی بێچەک” لە ئەگەری ڕوودانی شەڕێکی هەرێمی بڕیار دەدات، کەوا پابەندی یاسا ١٢ ماددەکە نەبێت، ئەوا دووبارە هاوشێوەی سیناریۆی “ڕوونەدانی شەڕی هەرێمی”، دەستبەجێ یارییەکە کۆتایی پێ دێت و دەگەڕێینەوە سەر بارودۆخی پێش ئەم ململانێیە و بە قازانجی “سفر” “سفر”، کۆتایی پێ دێت.

ڕێڕەوی هاوسەنگییەکە “کوردی بێچەک”، ڕاستەوخۆ بڕیاڕی “پابەند نەبوون” بە یاسا ١٢ ماددەکەی تورکیا دەدات و هەر لەوێ کۆتایی بە یارییەکە دەهێنێت.

ئەگەر “کوردی بێچەک” بڕیار بدات، “پابەند”ی ١٢ ماددەکەی دەوڵەتی تورکیا ببێت، ئەوا لە بەرانبەردا بە ئەگەری ١٠٠٪، بەرەی “کوردی چەکدار” ستراتیجی “ڕووبەڕووبوونەوە” هەڵدەبژێریت، چونکە سوودی هەڵبژاردنی ئەم ستراتیجییە “١٠”یە، لە کاتێکدا ئەگەر ستراتیجی “شەڕنەکردن”ی هەڵبژاردبا، ئەوا “-١٠” زیانی دەکرد.

کاتێک یاریزانەکان لە کۆتایی یارییەکەوە سەیری ململانێکە دەکەن، ئەوا یاریزانی یەکەم، واتە بەرەی “کوردی بێچەک”، بۆ ئەوەی خۆی لە زیانەکان بپارێزێت، دەستبەجێ ستراتیجی “پابەندنەبوون” هەڵدەبژێرێت و هەر ئەم خاڵەش بە “هاوسەنگی ناش” دادەنرێت.