Seko · سۆرانی

پەرەپێدانی هۆشیاریی و گرنگیی بنەڕەتیی خوێندنەوە لە ژیانی هاوچەرخدا

2026-09-03T14:37:16Z

کارزان عزیز

خوێندنەوە تەنيا ئارەزوویەکی کاتی و سەرگەرمییەکی بێبایەخ، یان کاتبەسەربردنێکی ڕووکەش نییە، بەڵکوو یەکێکە لە پێویستییە هەرە بنەڕەتی و گرنگەکانی مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەدا. ئەگەر پۆلێنکردنێک بۆ پێویستییەکانی مرۆڤ بکەین، خوێندنەوە دەکرێت ڕاستەوخۆ لە دوای دابینکردنی پێویستییە سەرەکییەکانی وەکوو هەوای پاک و خۆراک و پۆشاک و شوێنی حەسانەوە و نووستن بێت. مێشکی مرۆڤ وەکوو هەر ئەندامێکی دیکەی جەستە پێویستی بە چالاککردن و ڕاهێنانی بەردەوام هەیە، خوێندنەوە باشترین ئامرازە بۆ زاخاودانی هۆش و فراوانکردنی ئاسۆی بیرکردنەوە و پەرەپێدانی زەین و قووڵکردنەوەی تێگەیشتن لە دیاردەکانی دەوروبەر. لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆدا، سەرەڕای ئەوەی پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و ئامێرە دیجیتالەکان زانیاریی خێرا و ئاسانیان لەبەردەستدا داناوە، هێشتا پەرتووک پێگەی باوەڕپێکراو و تایبەتی خۆی پاراستووە، چونکە پڕۆسەی خوێندنەوەی کاغەزی و سەرنجدانی قووڵ کاریگەرییەکی دەروونی و هۆشیارییی تەواو جیاواز و باڵاتری هەیە بە بەراورد بە سەیرکردنی ڕووکەشی شاشەکان.

لە لایەکی دیکە تەندروستی و دەروونییەوە، توێژینەوە زانستی و پزیشکییەکان ئەوە دەسەلمێنن، کە خوێندنەوەی ڕێکوپێک وەکوو وەرزشێکی دەماری و باوە بۆ مێشک. ئەم پڕۆسەیە ماسوولکەکانی هزری چالاک دەکات، کارکردنی مێشک لە بوارە جیاوازەکاندا ڕێک دەخات، کەسایەتییەکی هاوسەنگ و نەرمونیان و گەشبین بەرهەم دەهێنێت و بڕوا بەخۆبوون بەرز دەکاتەوە. هاوکات خوێندنەوە ڕۆڵێکی کاریگەری هەیە لە دابینکردنی ئارامی و هێوری دەروونی و کەمکردنەوەی پەستانی دەروونی و دڵەڕاوکێ و سترێس و نیشانەکانی خەمۆکی. خوێندنەوەی شەوانە پێش نووستن دەبێتە هۆی ئامادەکردنی جەستە بۆ پشوویەکی تەندروست، لە هەمان کاتدا، وەکوو قەڵغانێکی بەهێز وایە بۆ ڕێگریکردن، یان دواخستنی نەخۆشییە مۆدێرنەکانی تایبەت بە لەبیرچوونەوە و تێکچوونی توانا مێشکییەکان (وەکوو زەهایمەر) لە تەمەنی پیریدا. بێجگە لەمانە، خوێندنەوە فەرهەنگی وشەسازیی مرۆڤ بە زاراوە و دەستەواژەی نوێ دەوڵەمەند دەکات و توانای زمانەوانی بەرز دەکاتەوە و دەربڕینی هەست و ڕستەسازی بە شێوازێکی زانستی و ڕێک ڕێک دەخات، کە ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ ئەوەی مرۆڤ بە شێوازێکی کاریگەرتر بیرۆکەکانی خۆی بە کەسانی دیکە بگەیەنێت.

لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە مخابنەوە هێشتا خوێندنەوە نەبووەتە بەشێک لە نۆرم و نەریت و پێویستییەکی ڕۆژانە و بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی تاکەکان، ڕێژەی خوێنەران بەراورد بە چینەکانی دیکەی کۆمەڵگە هێشتا لە ئاستێکی نزمدایە و جێگەی نیگەرانییە. ئەم دیاردە دواکەوتووە چەندین هۆکاری فرەچەشنی لەپشتە، لەوانە کۆسپ و بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان و دۆخی ناجێگیری سیاسی و قەیرانە ئابوورییەکان و نەبوونی ژێرخانێکی پەروەردەیی و کتێبخانەیی گونجاو، هەروەها قورسیی بژێوی ژیان و بێهیوایی دەروونی تاکەکان بەرانبەر بە داهاتوو. سەرەڕای بوونی ئەم هەموو ڕێگری و کۆسپە دەرەکی و ناوەکییانە، هەرگیز نابێت ئەم بارودۆخانە ببنە پاساو، یان بەهانەی ڕەوا بۆ پشتگوێخستنی پڕۆسەی ڕووناکبیربوون و زانستخوازبوون، چونکە مێژوو ئەوە سەلماندووە، کە کۆمەڵگەیەک ڕێژەی خوێندەواری و هۆشیارییی تێدا لاواز بێت، بە دڵنیاییىە ڕووبەڕووی پاشکەوتوویی فیکری و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە.

بۆ ئەوەی خوێندنەوە لە کۆمەڵگەدا لە دۆخێکی لاوازەوە بگۆڕێت بۆ کولتوورێکی باو و زیندوو و جێگیر، پێویستە پڕۆسەکە لە بنەڕەتەوە و لە قۆناغی منداڵییەوە دەست پێبکرێت. لەم پێناوەدا، خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە و فێرکردن (قوتابخانەکان) و دەزگاکانی ڕاگەیاندن ئەرکێکی گەورە و هاوبەش لە ئەستۆ دەگرن بۆ دروستکردن و پتەوکردنی پردی پەیوەندی لەنێوان منداڵ و پەرتووکدا. زۆر گرنگە منداڵ لە سەرەتای تەمەنیدا ئاشنای چیرۆک و گۆڤاری منداڵان بکرێت، تاوەکوو بەتامەزرۆییەوە بخوێنێتەوە و لە گەورەییدا خوێندنەوە ببێتە بەشێکی حەتمی لە ژیانی ڕۆژانەیدا. لە هەندێک کۆمەڵگەی پێشکەوتووی جیهاندا، ئەم پڕۆسەیە لە قۆناغێکی زۆر زووتر، واتە لە قۆناغی ساوایی و تەنانەت پێش لەدایکبوونیشەوە دەست پێدەکات، بۆ نموونە دایک و باوک لە ڕێگەی دەنگی نەرم و خوێندنەوەی کورتەچیڕۆک، یان گۆرانی و ئاوازی ئارامەوە لە ماوەی دووگیانیدا، یان لە مانگەکانی سەرەتای ساواییدا منداڵ ئاشنای دەنگ و زمان دەکەن، کە زانایانی دەروونناسی ئەمە بە ڕێگەیەکی زانستی و بەسوود بۆ گەشەی مێشک دەزانن. بۆیە لە کۆمەڵگەی ئێمەشدا، پێویستە دایک و باوک و مامۆستاکان خۆیان لە پێشەنگدا بن و ببنە نموونەی باڵا لە خوێندنەوەدا، تاوەکوو نەوەی نوێ بە شێوازێکی سروشتی و چاولێکەری هۆگری پەرتووک ببن و لە سەرخستنی ئەم ئاراستە فیکرییەدا بەشدار ببن.

لە لایەکی دیکەسەوە، تێگەیشتن لە پڕۆسەی خوێندنەوە تەنيا چالاکییەکی عەقڵیی ڕووت نییە، بەڵکوو پێویستی بە تەرکیز و هێزێکی زۆری مێشکی هەیە. خوێندنەوە بەبێ بیرکردنەوە و لێکدانەوە و تێگەیشتن، وەکوو خواردنی بێ هەرسکردن وایە و ناتوانێت سوودی تەواوی هەبێت. خوێندنەوە یارمەتیی هاوسۆزیی خوێنەر دەدات، هاوسۆزیش خەسڵەتێکی گرنگی کەسایەتییە، کە یارمەتیی تاک دەدات پەیوەندییەکی ئەرێنی و تەندروست و دوور لە گرژی لەگەڵ کەسانی دەوروبەریدا هەبێت. ئەمە هانی مرۆڤ دەدات میهرەبانتر بێت و هەمیشە ڕەچاوی هەست و بۆچوون و بارودۆخی کەسانی دیکە بکات، کە ئەمەش بناغەیەکی بەهێز بۆ پێکەوەژیانی ئاشتییانە پێکدەهێنێت.

ئامانجێکی دیکەی گرنگی خوێندنەوە ئەوەیە، کە کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ڕووناکبیر و خاوەن باوەڕ بە جیاوازییەکان پێک بھێنێت. کاتێک تاکەکان هۆشیار دەبنەوە، ئەمە دەبێتە یارمەتیدەرێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە زیاتر لێبووردە بێت و جیاوازییەکانی یەکدی قبووڵ بکات. لە لایەکی دیکەشەوە، خوێندنەوە هۆکارێکی کاریگەرە بۆ خۆناسی و خۆهەڵسەنگاندن. خوێنەر لە ڕێگەی خوێندنەوەوە بۆی دەردەکەوێت، کە لە چ ئاستێکدایە و چۆن دەتوانێت گەشە بە تواناکانی بدات. ڕوانینی تاک بۆ ژیان فراوانتر دەبێت و ئارەزوو و بەهرەکانی بە شێوازێکی باشتر گەشە دەکەن، لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە، کە تەنيا بۆ خوێندنەوە نەخوێنێت، بەڵکوو ئەوەی دەخوێنرێتەوە بە شێوازی پراکتیکی لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەوی بکات.

لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین، کە خوێندنەوە تەنيا کاتبەسەربردنێکی ئاسایی نییە، بەڵکوو ستوونێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کەسایەتییەکی هاوسەنگ و تەندروست و هۆشیار. سەرەڕای ئەوەی لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا خوێندنەوە نەبووە بە کولتوورێکی ڕۆژانە و کۆمەڵێک بەربەستی دەروونی و ئابووری و سیاسی لەبەردەمیدا هەن، بەڵام ئەمە نابێت بکرێتە پاساو بۆ پشتگوێخستنی زانست و ڕۆشنبیری. چارەسەری ئەم کێشەیە لە دەستپێکردنەوە لە قۆناغی منداڵی، پێشەنگایەتیی خێزان و ناوەندەکانی پەروەردە و تێکەڵکردنی ئەم نەریتە جوانە پێکدەبێت لە ژیانی هەمیشەییدا، تاوەکوو نەوەی داهاتوو ببێتە خاوەن کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و کراوە.

شیکارییەکی بونیادی بۆ هۆکارەکانی شکست و ئاسۆکانی داهاتووی کورد لە ڕۆژاڤا دا

2026-09-01T14:45:01Z

ئەزموونی حوکمڕانیی کورد لە ڕۆژاڤای کوردستان (٢٠١١-٢٠٢٤) وەکوو یەکێک لە دەگمەنترین دەرفەتە مێژووییەکان بۆ دامەزراندنی (سەروەریی دیفاکتۆ) دەستی پێ کرد. بەڵام بڕیاری کۆتایی بۆ تێکەڵبوونی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) لەناو سوپای سووریا، نیشانەی گۆڕانێکی قووڵی پارادایمییە، ئەویش کۆچکردن بوو لە ئۆنتۆلۆجیای شۆڕشەوە بۆ سیمیای پاشکۆیەتی. زۆرینەمان پێمان وایە ئەم وەرچەرخانە دەرەنجامی فشارێکی سەربازیی بوو، بەڵام لەڕاستیدا، ئەمە کۆتایی مۆدێلێکی سیاسی بوو، کە نەیتوانی هێزی جەنگ بۆ بونیادی دەوڵەتی بگۆڕێت. بۆیە لێرەدا، بەپێی توانا هەوڵ دەدەین لە چەند خاڵێکدا ئەمە ڕوون بکەینەوە:

یەکەم، یەکێک لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی ئەم دۆخە، دەستەوستانبوونی هێزی هەسەدە بوو لە گواستنەوە لە ماشێنی جەنگەوە بۆ دەزگای دەوڵەت. هەسەدە شەرعییەتی نێودەوڵەتیی خۆی لە شەڕی داعش و هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا وەرگرت، ئەمە “شەرعییەتێکی وەزیفی” بوو نەوەکوو “سەروەریی سیاسی”. هاوکات کاتێک هێزێکی سیاسی هەموو هێلکەکانی دەخاتە ناو سەبەتەی یەک هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە بەبێ ئەوەی پردی ناوخۆیی و ئیقلیمی دروست بکات، لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندی زلھێزەکان ئەویش تووشی ئیفلیجی دەبێت. هەر بۆیە لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتایی ٢٠٢٤ و هاتنە سەر کاری حکوومەتی ڕاگوزەر لە دیمەشق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد شەرع، واشنتن ستراتیجی خۆی لە سووریا گۆڕی. ئەمریکا بڕیاریدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی نوێی دیمەشق ئاسایی بکاتەوە و گەرەنتییە سەربازییە درێژخایەنەکانی بۆ هەسەدە کەم بکاتەوە. لێرەدا، بەدیلەکە ئەوە بوو، کە هەسەدە دەبوو لەجیاتی ئایدۆلۆجیای جیهانی، “ناسیۆنالیزمێکی واقیعگەرای بونیادنەر”ی پەیڕەو بکردایە، کە بتوانێت لەگەڵ ژینگەی دەوروبەردا، تەنانەت نەیارەکانیش، بگاتە تەباییەکی ناچاری بەرلەوەی کار لەکار بترازێت، واتە کات تێپەڕ ببێت.

دووەم، ڕۆژاڤای کوردستان ڕووبەڕووی کارەساتێکی دیمۆگرافی بووەوە، کە بەشێکی ئەنجامی داگیرکارییەکانی تورکیا بوو (وەکوو عەفرین و سەرێکانی)، بەڵام بەشەکەی دیکەی ئەنجامی پڕۆژەی “نەتەوەی دیموکرات” بوو. بەهۆی فراوانبوونی هەسەدە بەرەو ناوچە عەرەبییەکان (ڕەققە و دێرەزوور)، بۆیە کێشی دیمۆگرافی و سیاسیی کورد لەناو پڕۆژەکەیدا کەم بووەوە. تەنانەت خەیاڵپڵاوی لەخۆگرتنی عەرەبەکان و ڕۆڵ پێدان و بەرقەرارکردنی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنی کۆمەڵی خێڵەکی عەرەبی، هەژاریی مەعریفی ئەو پڕۆژەیەیەی بەرانبەر بە پەی نەبردن بە بونیادی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی خێڵەکی عەرەبی و بێئاگایی ئەوانی دەرخست بەرانبەر بە تیۆر و نووسینەکانی کۆمەڵناسان و جوگرافیناسانێکی وەکوو ئیبن خەلدون و عەلی وەردی و شاکر خەسباک، هتد. بۆیە ئەم تێکەڵاو بوونە ناهاوسەنگە وای کرد، کە کورد نەتوانێت وەکوو کاراکتەرێکی نەتەوەیی یەکگرتوو مامەڵە بکات، بەڵکوو بووە “پێکهاتەیەک” لەناو پێکهاتەکاندا. بۆیە لە کاتی کێشەکانیان لەگەڵ دیمەشق‌دا، لە شەو و ڕۆژێکدا زۆرینەی هۆزەکانی ئەو پێکهاتە عەرەبییە سەنگەرییان گواستەوە و شکستی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنەکەی سەلماند. ئەمەش دواتر ڕێگەی بۆ دیمەشق خۆش کرد، کە بە ئاسانی کورد وەکوو بەشێکی ئاوێتەبوو لە سووریای ناوەندیدا هەرس بکات.

سێیەم، سەرەڕای هەبوونی نەوت و گەنم، ڕۆژاڤا نەیتوانی سیستەمێکی ئابووریی نیشتیمانی دروست بکات، کە وابەستەی دەروازە و مۆڵەتی دەوڵەتانی دەوروبەر نەبێت. ئاشکرایە، کاتێک ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان بە بازاڕی دیمەشق، یان هاوکاریی دەرەکییەوە دەبەسترێتەوە، ئیرادەی سیاسی تێک دەشکێت. ئەم ژێرخانە ئابوورییە داتەپیوە، جەماوەری تووشی ماندوێتیی کرد، کە دواجار وای لێکردن نان و ئارامیی کاتیی لە سەرووی ئازادی و سەروەریی نەتەوەییەوە دابنێن.

لێرەدا، ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبینەوە، ئەویش ئەوەیە، کە دەکرا چی بکرێت؟ لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا، دەتوانین بڵێین سەرکردایەتیی کورد لە ڕۆژاڤا دەبوو لە ماوەی ئەو دە ساڵەدا سێ هەنگاوی بنایە:

١. بە دامەزراوەییکردنی دەسەڵات، واتە پێش ئەوەی ڕژێم بەهێز بووبایەتەوە، دەبوو ڕێککەوتنێکی فەرمی لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا ئیمزا بکرایە، کە مافی “هەرێمێکی فیدراڵی” بچەسپێنێت، نەوەکوو تەنا وەکوو هێزێکی دیفاکتۆ بمێنێتەوە.

٢. دیپلۆماسیی فرەڕەهەند، واتە نەدەبوو کورد تەنیا گرەوی لەسەر ئەمریکا بکردایە. بەڵکوو دەبوو کەناڵی ڕاستەوخۆ و واقیعی لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا، بە تورکیا‌ـشەوە، بکردایەتەوە، هەتاوەکوو ناسنامەی کورد وەکوو هەڕەشەیەک نەمێنێتەوە، بەڵکوو وەکوو “پێویستییەکی سەقامگیری” بناسرێت.

٣. یەکگرتوویی ناوخۆیی: ململانێی پەکەکە و ئەنەکەسە گەورەترین کەلێنی دروست کرد، کە دوژمنان سوودیان لێ بینی. واتە بەدیلی ئەمە دروستکردنی بەرەیەکی نیشتیمانیی یەکگرتوو بوو، کە نەکرا.

٤. تێکچوونی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاڤا و هەرێمی کوردستان بووە خاڵێکی لاوازی ستراتیجی و جیۆپۆلەتیکی بۆ ڕۆژاڤا، چونکە داخستنی بەردەوامی دەروازە سنوورییەکان (بە تایبەتی پێشخابوور و سێمالکا) و سەپاندنی گەمارۆی ئابووری و لۆجستی، پڕۆسەی بەدامەزراوەییکردنی ئابووریی خۆبەڕێوەبەریی تەواو لاوازکرد و وابەستەیی ناوچەکەی بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان بە ئاڵوگۆڕە ئاڵۆزەکانی لەگەڵ ڕژێمی دیمەشق و قاچاغچێتیدا زیاتر کرد. سەرەڕای ئەوە، دروستبوونی درز لەنێوان کارەکتەرە کوردییەکاندا فەزایەکی گونجاوی بۆ ئەکتەرە ناوچەیییەکان (بە تایبەتی تورکیا) ڕەخساند هەتاوەکوو سیاسەتی پەرتکە و زاڵبە جێبەجێ بکات و گوشارە دیپلۆماسی و سەربازییەکانیان بەبێ ترس دژ بە هەر دەنگ و هەوڵێک بۆ یەکگرتووی نەتەوەیی بخەنە گەڕ. بۆیە بۆ بەگژداچوونەوە و ڕێگریکردن لەم لادانە، دەبوو دەستبەجێ بە دیالۆگی ڕاستەقینەی ناوخۆیی و دامەزراندنی بەرەیەک، یان ئەنجوومەنێکی باڵای ڕێکخستنی ستراتیجی کوردی ئەنجام بدرایە، کە تێیدا ئاسایشی نەتەوەیی و ئابووریی هاوبەش بخرایەتە سەروو بەرژەوەندییە حیزبی و ئایدۆلۆجییە تەسکەکان، هەتاوەکوو سنوورەکانی نێوان باشوور و ڕۆژاڤا لەبری ئەوەی ببەسترێنەوە بە ململانێی بەوەکالەت، ببوونایەتە شادەماری گەشەپێدان، ئەمە سەرەڕای هاوکاری لۆجستی و هاوبەشیی ئەمنی بۆ پاراستنی نەتەوەیی.

کەواتە دەبێت ئێستا چی بکرێت؟ دوای ئەوەی تێکەڵبوونەکە ڕوویدا، ئەرکی کورد لە ڕۆژاڤا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکوو قورستر بووە. ئێستا دەبێت مۆدێلی شارستانیەتی فێڵبازانە (Sly Civility) بە واتا هۆمی باباییەکە- پەیڕەو بکرێت، واتە:

١. بەرگری لەناو سوپادا: یەکە سەربازییە کوردییەکان دەبێت وەکوو یەکەی تایبەت و یەکگرتوو بمێننەوە و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان لەناو سوپای سووریا‌ـدا نەدۆڕێنن.

٢. سەروەریی مەعریفی: نابێت زمان و پەروەردە وەکوو مۆڵەت تەماشا بکرێن. بەڵکوو دەبێت کورد لەناو شارەکانیدا سیستەمێکی پەروەردەیی وەها بونیاد بنێت، کە ڕوحی کوردبوون بپارێزێت، تەنانەت ئەگەر لەژێر ئاڵای سووریاشدا بێت.

٣. گۆڕینی ڕاوێژکار بۆ بڕیاردەر: پۆستی ڕاوێژکاریی مەزڵووم عەبدی دەبێت لە پۆستێکی هێماییەوە بۆ دەسەڵاتێکی چاودێری بگۆڕدرێت، کە ڕێگری لە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە کوردییەکان بکات.

لەکۆتاییدا، بە پێویستی دەزانم ئەوە دووپات بکەمەوە، کە ئەوەی لە ڕۆژاڤا ڕوویدا، نەوەکوو هەر ئاشتی نییە، بەڵکوو تەسلیمبوونێکی ڕێکخراوە. بۆیە کورد لە ڕۆژاڤا ئێستا لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە، ئەویش ئەوەیە، کە ئایا دەتوانێت لەناو جەستەی داگیرکەرەکەیدا وەکوو “ڤایرۆسێکی ناسنامە” بمێنێتەوە و ڕۆژێک بێت جارێکی دیکە ببێتەوە بە “بکەری مێژوو”؟ یان ئەوەتا بە بێدەنگی لەناو سووریایەکی یەکگرتوودا دەتوێتەوە؟ بەرگریی ڕاستەقینە لێرەوە و لە پاراستنی یادەوەری و زمان و خاکەوە وەکوو هێڵی سوور دەست پێ دەکات، بەبێ گوێدانە ئەوەی کێ لە دیمەشق حوکم دەکات.

لەسێدارەدانی ئەخلاق لەسەر مێزی ڕیەلپۆلەتیک: قوربانیبوونی کورد وەكوو پێکهاتە لە سووریا

2026-09-01T14:40:43Z

چەمکی ڕیەلپۆلەتیک (Realpolitik) یان سیاسەتی ڕیالیزم، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ڕووت و هێزی سەربازی و ململانێی جیۆپۆلەتیکی و لادانی بەھاکان و ئەخلاق لە کایەی گشتییدا بنیاتنراوە، هەمیشە وەکوو بزوێنەری سەرەکیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ماوەتەوە. لەم تەوەرەدا پرسی کورد، بە تایبەتی لە ڕۆژاڤا، نموونەیەکی هەرە زەق و تراجیدیی ئەم هاوکێشەیەیە. کورد وەکوو نەتەوەیەکی بێدەوڵەت لەناو سیستەمێکی نێودەوڵەتییدا دەژی، کە لەسەر بنەمای “سەروەریی “دەوڵەت-نەتەوەکان” ڕێکخراوە. ئەم وتارە لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و ئەکادیمییەوە شیکاری بۆ ئەو پرسیارە دەکات: بۆچی و چۆن پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بووە قوربانیی بێبەزەییانەی سیاسەتی ڕیەلپۆلەتیک لە لایەن زلهێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کورد لە ڕۆژاڤا، پێویستە لە ڕوانگەی مێژووی ڕەخنەیی و تیۆریی ڕیالیزم سەیری کایەکە بکرێت. بەپێی تیۆریی کلاسیکی ڕیالیزم (هانس مۆرگێنتاو)، ژینگەی نێودەوڵەتی خاوەن پێکهاتەیەکی ئانارشییە، کە تێیدا، تەنیا دەوڵەتەکان ئەکتەری شەرعین لەپێناو بەرزکردنەوەی توانای مانەوەی خۆیاندا، بەڵام کاتێک فەلسەفەی دەسەڵاتی لە ڕوانگەی دیدگا هاوچەرخەکانەوە دەهێنینە ناو ئەم شیکارییەوە، دەبینین دەسەڵات تەنیا لە دامەزراوەی دەوڵەتدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی گوتار و تەکنەلۆجیای دەسەڵاتەوە کار دەکات، کە فەرمانی ڕەوایی، یان ناڕەوایی بەسەر پێکهاتەکاندا دەسەپێنێت.

کێشەی ئۆنتۆلۆجیی کورد لەم هاوکێشەیەدا ئەوەیە، کە کورد لە دەرەوەی «نۆرمی دەوڵەتبوون» جێگیر کراوە. لە ڕوانگەی ڕیەلپۆلەتیکەوە، پێکهاتەی کوردی خاوەنی «ناسنامەی ئۆنتۆلۆجیی نێودەوڵەتی» نییە و وەکوو “ئەکتەری نادەوڵەتی” پۆلێن دەکرێت. لێرەدا، کورد دەکەوێتە ژێر کاریگەریی “بایۆپۆلەتیک – سیاسەتی کۆنتڕۆڵکردن و ڕێكخستنی ژیانی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵات و دەوڵەت و سیاسەتی پەراوێزخستن، واتە وەکوو توخمێکی بەکارهێنراو لە هاوسەنگیی هێزدا سەیر دەکرێت، کە شەرعییەتی سیاسییەکەی بەستراوەتەوە بە ڕادەی سوودبەخشیی کاتیی بۆ دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان.

سەرهەڵدانی داعش لە ٢٠١٤، خاڵێکی وەرچەرخان بوو، کە تێیدا پێکهاتەی سەربازی و سیاسیی ڕۆژاڤا یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)و دواتریش هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) وەکوو بکەرێکی کارا لەسەر زەوی دەرکەوتن. لێرەدا، جۆرێک لە «هاوبەشیی ستراتیجیی کاتیی» لەنێوان لایەنی نۆرماتیڤ (گوتاری مرۆڤدۆستی و شەڕی دژی تیرۆر) و لایەنی واقیعی (پێویستیی ئەمریکا بە هێزێکی ناوخۆیی کارامە) شێوەی گرت.

ئەگەر لەم دۆخە بکۆڵینەوە، دەبینین ئەم پەیوەندییە مۆدێلێک بوو لەوەی پێی دەگوترێت پێکدانانی کاتیی بەرژەوەندییەکان. لێرەدا، گوتاری «شەڕی دژی تیرۆر» وەکوو ئامرازێکی شەرعیەتپێدان بەکار ھات، بەڵام کاتێک هەڕەشە سەربازییەکە گەیشتە قۆناغی دابەزین، دینامیکی ڕیەلپۆلەتیک گەڕایەوە سەر ڕێڕەوە بنەڕەتییەکەی خۆی. نەمانی پێویستیی واقیعی بە هێزی زەمینیی کورد، بووە هۆی ئەوەی کە نرخی سیاسیی پێکهاتەی کوردی لە هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکاندا کەم ببێتەوە، ئەمەش پڕۆسەی گۆشەگیرکردنەوەی سیاسی و گوتاریی کوردی خێرا کرد.

لێرەوە پرسیارێكی جەوهەری دێتە پێش، ئەویش ئەوەیە: بۆچی کورد لە ڕۆژاڤا وەكوو پێکهاتەکی ڕەسەنی کۆمەڵگە بووە قوربانی؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە چوارچێوەیەکی دیاریکراو هەبێت، کە ڕەهەندەکان لەخۆ بگرێت. کەواتە پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بەهۆی چەند هۆکارێکی قووڵی جیۆپۆلەتیکی و فەلسەفییەوە بووە قوربانیی ڕیەلپۆلەتیک، کە دەکرێت بەم شێوەیە پۆلێن بکرێن:

یەکەم، باڵادەستیی هاوکێشەی هاوپەیمانییە گەورەکان (وەک: ناتۆ): تورکیا وەکوو ئەندامێکی سەرەکیی ڕێکخراوی ناتۆ و هێزێکی هەرێمیی گرنگ، هەمیشە قەوارەی سیاسی، یان سەربازیی کوردی لە باکووری سووریا وەکوو هێڵی سوور و هەڕەشەی ئاساییشی نەتەوەیی خۆی بینیوە. لە دیدی ئەمریکاوە، پاراستنی پەیوەندیی ستراتیجی لەگەڵ ئەنقەرە (دەوڵەتی خاوەن دووەم گەورەترین سوپا لە ناتۆ) زۆر گرنگترە لە داکۆکیکردن لە قەوارەیەکی کوردیی نادەوڵەتی.

کاتێک لە ٢٠١٨ لە عەفرین و لە ٢٠١٩ لە سەرێ کانی و گرێ سپی، گڵۆپی سەوز بۆ هێرشەکانی تورکیا داگیرسا، ئەمریکا و ڕووسیا کشانەوە. ئەم کشانەوەیە نیشاندەری سەرکوتکردنی فەلسەفەی مافی مرۆڤ بوو لەبەردەم فەلسەفەی پاراستنی هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەوڵەتاندا.

دووەم، کایەی جیۆپۆلەتیکی نێوان ئەمریکا و ڕووسیا: سووریا بووە گۆڕەپانی شەڕی ساردی نوێ. کورد لە ڕۆژاڤا لەنێوان دوو بەرداشی گەورەدا گیری خوارد، لە لایەکەوە نەیانتوانی متمانەی تەواو بە ڕووسیا بکەن، کە پشتگیری لە ڕژێمی دیمەشق دەکات، لە لایەکی دیکەشەوە ئەمریکا تەنیا وەکوو کارتێکی فشار دژی ئێران و ڕووسیا بەکاری دەهێنان. کاتێک بەرژەوەندیی گەورەی ئەمریکا و ڕووسیا پێویستی بە سازش بوو لەگەڵ لایەنە هەرێمییەکان، پێکهاتەی کوردی وەکوو لاوازترین ئەڵقەی ئەم هاوکێشەیە کرایە قوربانی.

سێیەم، پارادۆکسی دیموکراسیی ناوخۆیی و سیستەمی نێودەوڵەتی: پڕۆژەی سیاسیی ڕۆژاڤا (خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیک لەسەر بنەمای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی) مۆدێلێکی پێشکەوتووی پێکەوەژیانی پێکهاتەکان و ئازادیی ژنان و دیموکراسیی ڕاستەوخۆ بوو. بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەم پڕۆژە پێشکەوتنخوازە هەمیشە لەگەڵ سیستەمی کۆنەپارێز و دەوڵەت‌-تەوەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە بەریەککەوتندا بووە. دەوڵەتانی دەوروبەر ئەم مۆدێلە وەکوو ڤایرۆسێک دەبینن، کە مەترسی لەسەر پێکهاتەی ناوەندیی خۆیان دروست دەکات، بۆیە ڕیەلپۆلەتیکی هەرێمی ڕێگەی نەدا ئەم ئەزموونە دیموکراتییە ببێتە واقیعێکی ناسراوی نێودەوڵەتی.

تراجیدیای پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا، سەلمێنەری دەرەنجامێکی فەلسەفیی گرنگە. لە سیستەمی نێودەوڵەتی هاوچەرخدا، «ماف» و «شەرعیەت» بەبێ پشتگیریی ئامرازی دەسەڵاتی دەوڵەتی، خاوەنی هیچ هێزێکی جێبەجێکردن نین. ئەم دۆخە نیشاندەری جۆرێکە لە پووچگەرایی ئەخلاقی؛ کاتێک کۆمەڵگەیەک هەموو تێچووە مرۆیی و سەربازییەکانی پاراستنی بەها گەردوونییەکان (ئازادی و مافی ژنان و شەڕی دژی فاشیزم) لەئەستۆ دەگرێت، بەڵام لە کاتی داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیدا، لەسەر بنەمای ماتماتیکی هێز پەراوێز دەخرێت، ئەمە دەیسەلمێنێت، کە ئەخلاقی سیاسی تەنیا گوتاریێکی ڕوواڵەتییە بۆ شاردنەوەی ڕیەلپۆلەتیک.

کورد لە سووریا بووە قوربانیی پێکهاتەیەک لە سیاسەتی جیهانی، کە تێیدا مرۆڤەکان و پێکهاتە نەتەوەییەکان تەنیا وەکوو هێمایەکی گۆڕاو لە هاوکێشەی جیۆپۆلەتیکیدا سەیردەکرێن. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخی قوربانیبوونە پێکهاتەیییە، پێویستە گۆڕانکارییەک لە ستراتیجیی کوردی‌دا ڕووبدات بە شێوەیەک، کە لە پشتپەستن بە هاوپەیمانییە دەرەکییە شلۆقەکانەوە، بەرەو دروستکردنی پێگەیەکی جیۆئابووری و سەربازیی ناوخۆیی جێگیر هەنگاو بنێت، تاوەکوو بتوانێت پێگەی خۆی لە «ئامرازێکی تاکتیکی» بۆ «ئەکتەرێکی ستراتیجیی خاوەن ڤیتۆ» لە هاوکێشە هەرێمییەکاندا بەرز بکاتەوە.