Seko · سۆرانی

ژینا و چوارچێوەی پرسی کورد

2026-09-11T11:33:43Z

شەهیدکردنی ژینا ئەمینی تەنیا ڕووداوێکی بەڕێکەوت، یاخود پەیوەست بە ڕێساکانی پۆششی زۆرەملێ لە ئێراندا نەبوو، بەڵکوو خوێندنەوەی ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوە تەنیا لەناو چوارچێوەی پرسی ڕەوا و دۆزی مێژوویی نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا مانای تەواوی خۆی وەردەگرێت. مێژووی دەسەڵاتە سەنتراڵەکانی ئێرانی داگیرکەر هەمیشە کورد وەکوو پەراوێزێکی مەترسیدار و جیاواز لە ناسنامەی سەپێنراوی ناوەند بینیوە. جەستەی ژینا، جەستەیەکی کوردی بوو، هەمان ئەو ناسنامەیەی ساڵانێکە لە لایەن دەسەڵاتەوە هەوڵی سڕینەوە و پەراوێزخستنی دەدرێت. سزادانی ژینا لە تاران، درێژکراوەی هەمان ئەو سیاسەتە مێژووییەی دەسەڵاتە، کە هەر دەنگ و ڕەنگێکی جیاوازی دەرەوەی چوارچێوە سەپێنراوەکانی ناوەند بە هەڕەشە بۆ سەر بوونی خۆی دەبینێت. ئەم توندوتیژییە سیستەماتیکە لە بۆشاییەکدا گەشەی نەکردووە، بەڵکوو بەرهەمی ئەقڵیەتێکە، کە هەموو جیاوازییەکی کولتووری و نەتەوەیی وەکوو ئامرازێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی دروستکراوی خۆی تەماشا دەکات.

ژینا لە شوێنێکدا ژیانی لێ زەوت کرا، کە ناسنامەی کچە کوردێک لە تاراندا، بە هەڵگری جیاوازیی نەتەوەیی و کولتووری و ڕوانگە دەبینرا. ئەم جیاوازییە تەنیا لە ئاستی ئاخاوتن بە زمانێکی دیکەدا نانوێنێت، بەڵکوو بڕوانامەی ئامادەیی مێژوویی و ڕەتکردنەوەی ژێردەستەییە، کە لە جەستە و کەسایەتی یەک بەیەکی تاکەکانی کوردستاندا ڕەنگی داوەتەوە. كاتێک ژینا لە ناوەندی دەسەڵاتدا ڕووبەڕووی تووندوتیژی بووەوە، ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەی دوو فەلسەفەی جیاواز بوو؛ فەلسەفەی سەپاندن و یەکپۆشیی ناوەند، لەگەڵ فەلسەفەی سەربەستی و خۆڕاگریی کوردبوون. تاوانەکە تەنیا داپڵۆسینی ئازادییەکی تاکەکەسی نەبوو، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ ڕامکردنی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ، کە سڵ لە گوێڕایەڵی ناکاتەوە و بەها خۆبەڕێوەبەرییەکانی سپۆنسەری ژیانی ڕۆژانەی دەکەن.

دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” و ئەو ڕاپەڕینەی دوای کوژرانی ژینا لە سەقز و سنە و شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتەوە سەری هەڵدا، گەواهی ئەوە دەدەن، کە ئەم پرسە ڕەگ و ڕیشەی لە هۆشیاریی سیاسیی کوردستاندا هەیە. لە ڕاستیدا کوردستان جارێکی دیکە سەلماندی، کە مۆڵگەی سەرەکیی تێکۆشان و بەرەنگاربوونەوەی زوڵمە. ژینا لەم هاوکێشەیەدا بووبووە خاڵی بەیەکگەیشتنی دوو جۆر لە چەوسانەوە؛ چەوسانەوەی جێندەری و جیاکاریی نەتەوەیی. ئازادیی ژن لە کوردستاندا جیاواز نییە لە ئازادیی گشت نەتەوەکە و ناکرێت ڕەهەندە جێندەرییەکەی لە ڕەهەندە سیاسی و کۆمەڵایەتییە نەتەوەییەکەی داببڕدرێت. لە بنەڕەتدا ژن لە کۆمەڵگەی کوردیدا تەنیا قوربانی نییە، بەڵکوو کارەکتەری سەرەکیی پاراستنی زمان و کولتوور و بەردەوامیدانە بە خەبات، بۆیە بەئامانجگرتنی ژینا، لێدانبوو لە بڕبڕەی پشتی بەرهەمهێنانەوەی ناسنامەی کوردی.

هەوڵدان بۆ دابڕینی کوژرانی ژینا لە پرسی کوردستان و کەمکردنەوەی بۆ بابەتێکی کاتیی، یان مافێکی ڕووکەشیی بەکاربەری و نادیدەگرتنی ڕەگی مێژوویی ئەو زوڵمەیە، کە دەیان ساڵە بەسەر نەتەوەی کورددا سەپێنراوە. دەسەڵات تەنیا لە ڕوخساری ژینادا کچێکی ناڕازیی نەبینی، بەڵکوو نەتەوەیەکی بینی، کە ئامادە نییە بپوکێتەوە و لەناو ناسنامەی ناوەنددا بتوێتەوە. ژینا نەوەکوو تەنیا سیمبولی مەزڵومیەتە، بەڵکو بووبووە وەرچەرخانێک لە مێژووی خەباتی سەربەرزانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا و خاڵی دەستپێکی قۆناغێکی نوێ لە ڕاپەڕینی کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی. ئەو چەمک و ئاراستەیەی لە گۆڕستانی ئایچی سەقزەوە بە ڕستەی «ژینا گیان تۆ نامری، ناوت دەبێتە ڕەمز» دەستی پێکرد، سنوورەکانی جوگرافیای بەزاند و پیشانی دا، کە پرسی کورد توانای ئەوەی هەیە بێتە تەوەری سەرەکیی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان.

لێکۆڵینەوە لە پاشخان و دەرئەنجامەکانی ئەم کارەساتە ئاشکرای دەکات، کە گوشارە پێکهاتەییەکان و ڕوانگەی ئاساییشپارێزیی ناوەند بەرانبەر بە کوردستان، هەمیشە زەمینەسازی بۆ بەکارھێنانی تووندوتیژیی بێسنوور دەکەن. کاتێک ناوەند ناتوانێت جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان له چوارچێوەی سیستەمێکی دادپەروەرانەدا لەخۆ بگرێت، ڕێگەی سەرکوت وەکوو تاقە ئامرازی زاڵبوون هەڵدەبژێرێت. بەڵام کاردانەوەی خێرا و سەرانسەریی خەڵکی کوردستان ئاماژەیەکی ڕوون بوو بۆ ئەوەی کە توندوتیژیی دەسەڵات نەیتوانیوە ئیرادەی جەماوەری تێک بشکێنێت، بەڵکوو تەنیا جیاوازی و مەودای نێوان ناوەند و پەراوێزی قوڵتر کردووەتەوە و هۆشیاریی نەتەوەیی بەهێزتر کردووە.

لە کۆتاییدا، هەر خوێندنەوەیەک، کە بیەوێت ژینا لە زێد و لە مێژوو و لە ناسنامە کوردییەکەی داببڕێت، هەوڵێکە بۆ شێواندنی حەقیقەتی ڕووداوەکە و زەوتکردنی مانای ڕاستەقینەی ئەو قوربانیدانە. ژینا بەهۆی ئەو مێژوو و ناسنامەیەی هەڵیگرتبوو بووە ئامانج، وەڵامی کوردستان و خەڵکەکەی بۆ ئەم کارەساتەش ئاماژەیەکی ڕاشکاوانە بوو بۆ ئەوەی کە دۆزی کورد بە شەهیدکردنی ڕۆڵەکانی نەوەکوو بێدەنگ نابێت، بەڵکوو دەبێتە هەوێنی بەردەوامیی و خەبات لەپێناو گەیشتن بە ئازادیی و کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوە و بەدیهێنانی ڕزگاریی یەکجارەکی.

کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ لە خاڵی لاوازییەوە بۆ خاڵی بەهێزی ئێران

2026-09-09T17:34:34Z

دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ ئێران، تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو پرسێکی زیندووی نەتەوەیی و سیاسی و کۆمەڵایەتییە، کە لە ماوەی چەند سەدەیەکدا بە شێوەی جۆراوجۆر خۆی نیشان داوە. ئەگەر ئێستا باس لە داهاتووی ئێران و سەقامگیریی ئەو وڵاتە بکرێت، پێویستە پرسی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی نوێدا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، نەوەکوو تەنیا وەکوو بابەتێکی ئاسایشی نیشتمانیی مەترسیدار لێی بڕوانرێت، بەڵکوو دەبێت وەکوو پرسێکی سیاسی و نەتەوەیی تەماشای بکرێت، کە پێویستی بە چارەسەرێکی سیاسی و یاسایی و دەستووری هەیە، چونکە دۆزی نەتەوەکان بە تێپەڕبوونی کات، نە کۆن دەبن و نە دەپووکێنەوە و نە لەناو دەچن، ئەوەشە وای کردووە، دوای چەندین سەدە دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە زیندووی بمێنێتەوە.

ئەگەر سەرنج بدەین لە چاڵدێرانەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتانی ناوچەکە و جیهان بڕیاریان لە چارەنووسی گەلان داوە، نیشتمان و نەتەوەی کورد یەکێک بووە لەو نەتەوانەی کە لە چاڵدێران بە فەرمی بەسەر دوو قەڵەمڕەودا دابەشکراوە، بۆیە هەمیشە بەدەر لە ئیرادە و ڕەزامەندیی کورد دابەشکراوە و چارەنووسی وابەستەی نەخشەی دروستکراو و پەسەندنامەی کۆمەڵەی گەلان و نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، کە لە بنەمادا لە لایەن نەتەوەی کورد بە بڕیارێکی پووچەڵ لە قەڵەم دراوە. بەڵام مێژوو نیشانی داوە، کە دابەشکردنی خاک و نەتەوە دەتوانێت سنوور دروست بکات، بەڵام ناتوانێت ناسنامەی نەتەوەیی و بەرخودانی نەتەوەیی بسڕێتەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا، چەندین بزووتنەوە و جووڵانەوەی سیاسی سەریان هەڵداوە. لە سمکۆی شکاکەوە تاوەکوو کۆمەڵەی ژێکاف و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆماری کوردستان لە ١٩٤٦ و جووڵانەوەی ساڵی ١٩٦٧ و ١٩٦٨، بەرخودانەکانی ساڵی ١٩٧٩ و دوای ساڵی ١٩٧٩ تاوەکوو شۆڕشی ژینای (ژن ژیان ئازادی)، ناوی کورد و خەبات و بەرخودانی کورد بە شێوەی جیاواز لە مێژووی سیاسیی ئێراندا بەردەوام بووە، بە ئێستاشەوە، کە ئێران لە جەنگدایە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا.

ئەم مێژووە، بەپێی میتۆدی هەڵسەنگاندنی نوێش بێت ناکرێت ئەم شۆڕش و بەرخودانانە بە یەک پێوەر و پێوانە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە، کە دۆزی نەتەوەی کورد نەبووەتە بابەتێکی کاتیی و لەبیرکراو و لەناچووە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی چارەسەرێکی سیاسیی بەردەوام، بە شێوەی جیاواز خۆی دووبارە نیشان داوەتەوە.

بۆیە پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە لێرەدایە، ئێستا پرسیارەکە ئەوە نییە، باس لەوە بکرێت، کە ئایا دۆزی کورد هەیە، یان نا. بەڵکوو پرسیارەکە ئەوەیە، ئێران چۆن دەتوانێت لەگەڵ ئەم بارودۆخە مێژوویی و سیاسییە مامەڵە بکات؟

لە ئێستادا، ئەم پرسیارە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە ناوچەکە گۆڕاوە. لە عێراقدا، کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی فیدراڵیدا ماف و پێگەی دەستووریی هەیە. تورکیاش پاش سەدەیەک لە نکۆڵی، ئێستا لەگەڵ کورد لە گفتوگۆدایە و پرسی کورد جارێکی دیکە بووەتە بابەتی ڕۆژ لە ڕووی یاسایی و سیاسی، لە قۆناغی دەست پێکی دانوستاندن و دانپێداناندایە. لە سووریاش کورد بووەتە پێکهاتەیەکی گرنگ لە گفتوگۆکانی داهاتووی وڵات و لە ئێستادا، هەنگاو بەرەو ئاراستەی گفتوگۆی جددیە لە ڕووی یاسایی و دەستوورییە. بە شێوەیەک، کە بەبێ داننان بە ماف و بوونی نەتەوەی کورددا دۆزی کورد کۆتایی نایەت و دەست پێکی خەباتێکی نوێیە بە ئامرازی هێزی نەرم، ئەم گۆڕانکارییانە بەو مانایە نییە، کە هەمان مۆدێل دەبێت لە ئێران دووبارە بکرێتەوە، هەروەها هەر وڵاتێک مێژوو و دەستوور و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە. بەڵام ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان دەتوانێت وانەیەکی گرنگ بێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، چونکە کار و بڕیاری لۆجیکییانە پێمان دەڵێت، کە دۆزی نەتەوەکان بە کلیلی ئاشتی لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانپێدانان و ڕێککەوتن و دەستوور و دامەزراوە سیاسییەکانەوە چارەسەر دەبێت.

ئەم گۆڕانکارییانەی ئاماژەمان پێدان لە سێ بەشەکەی دیکەی کوردستاندا (باشوور و باکوور و ڕۆژاڤا) بۆ ئێران پەیامێکی ڕوونیان هەیە، کە پرسی کورد لە ناوچەکەدا لە قۆناغێکی نوێی یاسایی و سیاسیدایە، بەمەش ئێران دەتوانێت دەستپێشخەر بێت، کە کاریگەری و لێکەوتەکانی کاریگەریان بەسەر بەشەکانی دیکەی کوردستان بەجێ بهێڵێت.

لەبەر ئەوە، مامەڵەکردن لەگەڵ دۆزی نەتەوەیەکی خاوەن خاک و نیشتمان بە هەمان شێوازی کۆن، بەبێ هەڵسەنگاندنەوەی بارودۆخی نوێ، دۆزەکە چارەسەر ناکات و کێشەکە کۆتایی پێ ناهێنێت، بەڵکوو تەنیا دوای دەخات، دەکرێت لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستای ناوچەکە، بارودۆخی ئێران بەرەو ئاڵۆزی بڕوات، هەروەکوو لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵی بۆ درا، ناکرێت کاربەدەستانی ئێرانیش لە ئاست پەیام و هەڵوێستی گەلی کورددا خۆیان بێدەنگ بکەن.

بۆیە ئەگەر بپرسین، دەکرێت بۆ ناوەندە سیاسییەکانی ئێران، ئەمە بە دەرفەت لە قەڵەم بدرێت، دەرفەتێک بۆ گۆڕینی پرسی کورد لە پرسێکی ئەمنییەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسی، پڕۆژەیەک کە دان بە مافی خودموختاری (مافی چارەی خۆنووسین) و چارەسەری دۆزی کورددا بنێت، نەوەک وەکوو مەترسی و دژە شۆڕش سەیری بکات.

ئێران دەتوانێت مۆدێلێکی تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە. مۆدێلێک، کە لە لایەکەوە ماف و تایبەتمەندییەکانی نەتەوەی کورد بناسێت و لە لایەکی دییکەشەو تایبەتمەندیی ئێران و بەرژەوەندییە گشتییەکانی بپارێزێت.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، یەکپارچەیی دەوڵەت و داننان بە جیاوازییە نەتەوەییەکان پێچەوانەی یەکتر نین، بەڵکوو لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسیندا کۆک و هاوتەریبن، چونکە ئەوەی دەتوانێت یەکپارچەیی لاواز بکات، نکۆڵیکردن و نەسەلماندنی ماف و ناسنامە و کەرامەت و زمان و فەرهەنگ و کولتوورە، نەوەکوو دانپێدانانیان.

بۆیە وای دەبینم، ئەگەر ناوەندە سیاسی و ستراتیجییەکانی ئێران بە ڕوانگەیەکی درێژخایەنەوە سەیری دۆزی کورد بکەن، دەبێت ڕوانگە و ڕوانینی کاربەدەستانی ئێران لە شێواز و بڕیاری “چۆن کورد کۆنترۆڵ بکەین”ەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێک، کە وەڵامدەرەوەی بارودۆخی نەگۆڕی دۆزی کورد و مافەکانی بێت. واتە “چۆن کورد ببێتە هاوبەشی ئێران؟”

گۆڕینی وەڵامی ئەو پرسیار وڕوانینە، خۆی لە خۆیدا گۆڕانێکی ستراتیجییە، چونکە کورد، ئەگەر هەست بکات ناسنامە و مافەکانی لە چوارچێوەی سیستەمێکی سیاسیی دادپەروەردا پارێزراون، دەتوانێت هێزی خۆی لە پەرەپێدان و ئابووری و کولتوور و ژیانی سیاسیی ناوخۆدا بەکار بهێنێت. بەڵام ئەگەر هەست بکات بەردەوام لە دەرەوەی سیستەمەکەیە، ئەوا ئەو وزەیە دەکرێت بۆ ناڕەزایەتی و ململانێ بەکار بهێنرێت و دەوڵەتە زلهێزەکانیش سوودی لێ وەرگرن، حکوو مەتەکانی پێشوو وئێستای ئێرانیش ئەزموونیان زۆرە لەگەڵ دۆزی کورددا.

هەروەها دەبێت ڕوون بێت، کە چارەسەری دۆزی کورد دژی دەوڵەتی ئێران نییە، هەروەکوو داننان بە ناسنامەی پێکهاتەکانی دیکە هاوشانی نەتەوەی فارس لە “ئازەری و عەرەب و تورکمان و لووڕ و بەلووچ و قەشقاییەکان” کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێک دەهێنن، دژی دەوڵەت و نیزامەکەی نییە. ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەکولتوورە و کۆمەڵگەکەی لە نەتەوەی جیاواز پێکهاتووە. لەو ڕوانگەیەوە، بوونی کورد و مافە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی نابێت وەکوو هەڕەشەیەک بۆ سەر بوونی ئێران لێک بدرێتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکان بە شێوەیەکی یاسایی و سیاسی بناسرێن، دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی بەهێزتر لەنێوان پێکهاتەکانی وڵاتدا. ئەزموونی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئەزموونی جەنگی ئێران و ئەمریکا وا دەخوازێت بە بیرکردنەوەیەکی نوێ لە مانای دۆزی نەتەوەکان بڕوانرێت، دەوڵەت دەتوانێت لەناو خۆیدا یەکگرتوو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت ئازایانە و واقیعیانە جیاوازییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی ببینێت و بناسێت و ڕێزیان لێ بگرێت.

ئەمەش بۆ هەر دەوڵەتێک، کە پێکهاتەی فرەنەتەوە بێت پەیامێکی گرنگە. دۆزی نەتەوەیی، ئەگەر بە شێوەیەکی سیاسی و دەستووری چارەسەر نەکرێت، زۆرجار بە شێوەیەکی دیکە خۆی دووبارە دەکاتەوە، لەهەمان کاتدا، دەبێتە خاڵی لاوازی وڵاتەکە.

ئەگەر ئێران بتوانێت ئەم هاوسەنگییە دروست بکات، ئەوا دەتوانێت دۆزی کورد لە دۆزێکی مێژوویی چارەسەرنەکراو بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی نوێی سیاسی، لەوانەیە کاتی ئەوە هاتبێت، کە ناوەندە سیاسییەکان و ناوەندە ستراتیجییەکانی ئێران مانیفێستۆی چارەسەری دۆزی کورد بخەنە سەر مێزی ڕابەر و پەرلەمان و حکوومەت، نەوەکوو لەسەر ئاستی ڕۆژ هەڵاتی کوردستان، بەڵکوو لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەی کوردستانیش، کە ئیدیکە کورد وەکوو خاڵی لاوازی ئێران نەبینن و لێی نەڕوانن، بەڵکوو وەکوو خاڵی بەهێزی ئێران لێی بڕوانن، چونکە کێشەی سەرەکی لە بوونی کورددا نییە، بەڵکوو لە شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ نەتەوەی کورد لە نیشتمانەکەی لەسەر خاکەکەیدا.

لەو چوارچێوەیەدا، کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێت بیرکردنەوەی بژاردەی خۆی لەناو ئێراندا بگۆڕێت و بگاتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی نوێ، بەڵام ئەمە بە مانای دەستبەرداربوون لە خەون و هیوای نەتەوەییی کورد نییە. خەونی دەوڵەتی کوردستان هەروا بەشێکە لە مێژوو و هەستی نەتەوەییی کورد، بەڵام پرسیاری لۆجیکی سەردەم ئەوەیە، کە چۆن دەتوانرێت ماف و ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی “دەوڵەتی فرەنەتەوە لەناو یەک دەوڵەتدا” گفتوگۆی لەسەر بکرێت لەگەڵ باقی نەتەوەکانی دیکەی ئێران.

لەو ڕووەوە، ئەگەر ئاماژە بە ئەزموونی کیوبێک بدەین لە کەنەدا وەکوو نموونەیەکی گرنگ، کیوبێک دووجار ڕێگەی ڕاپرسیی بۆ جیابوونەوە هەڵبژاردووە، و لە ڕاپرسیی ١٩٩٥دا، تەنیا بە جیاوازییەکی زۆر کەم، ٥٠.٥٨٪ بەرانبەر ٤٩.٤٢٪، بڕیار لەسەر مانەوە، یان جیاکردنەوەی درا، بەڵام لە کۆتاییدا، کیوبێک لە کەنەدا مایەوە.

ئەم ئەزموونە دەتوانێت بۆ کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش پرسیارێکی نوێ دروست بکات، کە ئایا دەتوانرێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نوێدا، بە داننان بە بوونی چەند نەتەوە و چەند ناسنامەیەک، مافی خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی زمان و کولتوور و ناسنامەی کورد بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری مسۆگەر بکرێت؟

ئەگەر ئێران بتوانێت بگاتە ئەو ئاستەی کە بڵێت: “چەند نەتەوە و یەک دەوڵەت”، ئەوا کورد نابێت ناچار بکرێت لەنێوان ناسنامەی کوردی و هاووڵاتیبوونی ئێران یەکێکیان هەڵبژێرێت. لەو کاتەدا، جیاوازیی نەتەوەیی نەوەک هۆکاری دابڕان، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە بنەمای پەیوەندییەکی نوێی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەت.

ئەمەیە ئەو گۆڕانەی کە دەتوانێت کورد لە “خاڵی لاوازیی ئێران” بگۆڕێت بۆ “خاڵی بەهێزی ئێران”، بێگومان ئەوە بۆ نەتەوەکانی دیکەش ڕاستە.

بۆیە دەبێت بە دیدێکی دیکە وەڵامی “ترس و نکۆڵیکردن و فشار و جەنگ” بدرێتەوە، ترس بگۆڕدرێت بۆ متمانە و نکۆڵیکردن بگۆڕدرێت بۆ دانپێدانان و فشار و جەنگ و تیرۆر بگۆڕرێت بۆ دانوستاندن و ڕێککەوتن.

شیکارییەکی بونیادی بۆ هۆکارەکانی شکست و ئاسۆکانی داهاتووی کورد لە ڕۆژاڤا دا

2026-09-01T14:45:01Z

ئەزموونی حوکمڕانیی کورد لە ڕۆژاڤای کوردستان (٢٠١١-٢٠٢٤) وەکوو یەکێک لە دەگمەنترین دەرفەتە مێژووییەکان بۆ دامەزراندنی (سەروەریی دیفاکتۆ) دەستی پێ کرد. بەڵام بڕیاری کۆتایی بۆ تێکەڵبوونی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) لەناو سوپای سووریا، نیشانەی گۆڕانێکی قووڵی پارادایمییە، ئەویش کۆچکردن بوو لە ئۆنتۆلۆجیای شۆڕشەوە بۆ سیمیای پاشکۆیەتی. زۆرینەمان پێمان وایە ئەم وەرچەرخانە دەرەنجامی فشارێکی سەربازیی بوو، بەڵام لەڕاستیدا، ئەمە کۆتایی مۆدێلێکی سیاسی بوو، کە نەیتوانی هێزی جەنگ بۆ بونیادی دەوڵەتی بگۆڕێت. بۆیە لێرەدا، بەپێی توانا هەوڵ دەدەین لە چەند خاڵێکدا ئەمە ڕوون بکەینەوە:

یەکەم، یەکێک لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی ئەم دۆخە، دەستەوستانبوونی هێزی هەسەدە بوو لە گواستنەوە لە ماشێنی جەنگەوە بۆ دەزگای دەوڵەت. هەسەدە شەرعییەتی نێودەوڵەتیی خۆی لە شەڕی داعش و هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا وەرگرت، ئەمە “شەرعییەتێکی وەزیفی” بوو نەوەکوو “سەروەریی سیاسی”. هاوکات کاتێک هێزێکی سیاسی هەموو هێلکەکانی دەخاتە ناو سەبەتەی یەک هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە بەبێ ئەوەی پردی ناوخۆیی و ئیقلیمی دروست بکات، لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندی زلھێزەکان ئەویش تووشی ئیفلیجی دەبێت. هەر بۆیە لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتایی ٢٠٢٤ و هاتنە سەر کاری حکوومەتی ڕاگوزەر لە دیمەشق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد شەرع، واشنتن ستراتیجی خۆی لە سووریا گۆڕی. ئەمریکا بڕیاریدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی نوێی دیمەشق ئاسایی بکاتەوە و گەرەنتییە سەربازییە درێژخایەنەکانی بۆ هەسەدە کەم بکاتەوە. لێرەدا، بەدیلەکە ئەوە بوو، کە هەسەدە دەبوو لەجیاتی ئایدۆلۆجیای جیهانی، “ناسیۆنالیزمێکی واقیعگەرای بونیادنەر”ی پەیڕەو بکردایە، کە بتوانێت لەگەڵ ژینگەی دەوروبەردا، تەنانەت نەیارەکانیش، بگاتە تەباییەکی ناچاری بەرلەوەی کار لەکار بترازێت، واتە کات تێپەڕ ببێت.

دووەم، ڕۆژاڤای کوردستان ڕووبەڕووی کارەساتێکی دیمۆگرافی بووەوە، کە بەشێکی ئەنجامی داگیرکارییەکانی تورکیا بوو (وەکوو عەفرین و سەرێکانی)، بەڵام بەشەکەی دیکەی ئەنجامی پڕۆژەی “نەتەوەی دیموکرات” بوو. بەهۆی فراوانبوونی هەسەدە بەرەو ناوچە عەرەبییەکان (ڕەققە و دێرەزوور)، بۆیە کێشی دیمۆگرافی و سیاسیی کورد لەناو پڕۆژەکەیدا کەم بووەوە. تەنانەت خەیاڵپڵاوی لەخۆگرتنی عەرەبەکان و ڕۆڵ پێدان و بەرقەرارکردنی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنی کۆمەڵی خێڵەکی عەرەبی، هەژاریی مەعریفی ئەو پڕۆژەیەیەی بەرانبەر بە پەی نەبردن بە بونیادی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی خێڵەکی عەرەبی و بێئاگایی ئەوانی دەرخست بەرانبەر بە تیۆر و نووسینەکانی کۆمەڵناسان و جوگرافیناسانێکی وەکوو ئیبن خەلدون و عەلی وەردی و شاکر خەسباک، هتد. بۆیە ئەم تێکەڵاو بوونە ناهاوسەنگە وای کرد، کە کورد نەتوانێت وەکوو کاراکتەرێکی نەتەوەیی یەکگرتوو مامەڵە بکات، بەڵکوو بووە “پێکهاتەیەک” لەناو پێکهاتەکاندا. بۆیە لە کاتی کێشەکانیان لەگەڵ دیمەشق‌دا، لە شەو و ڕۆژێکدا زۆرینەی هۆزەکانی ئەو پێکهاتە عەرەبییە سەنگەرییان گواستەوە و شکستی پڕۆژەی بەدیموکراتیکردنەکەی سەلماند. ئەمەش دواتر ڕێگەی بۆ دیمەشق خۆش کرد، کە بە ئاسانی کورد وەکوو بەشێکی ئاوێتەبوو لە سووریای ناوەندیدا هەرس بکات.

سێیەم، سەرەڕای هەبوونی نەوت و گەنم، ڕۆژاڤا نەیتوانی سیستەمێکی ئابووریی نیشتیمانی دروست بکات، کە وابەستەی دەروازە و مۆڵەتی دەوڵەتانی دەوروبەر نەبێت. ئاشکرایە، کاتێک ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییان بە بازاڕی دیمەشق، یان هاوکاریی دەرەکییەوە دەبەسترێتەوە، ئیرادەی سیاسی تێک دەشکێت. ئەم ژێرخانە ئابوورییە داتەپیوە، جەماوەری تووشی ماندوێتیی کرد، کە دواجار وای لێکردن نان و ئارامیی کاتیی لە سەرووی ئازادی و سەروەریی نەتەوەییەوە دابنێن.

لێرەدا، ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبینەوە، ئەویش ئەوەیە، کە دەکرا چی بکرێت؟ لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا، دەتوانین بڵێین سەرکردایەتیی کورد لە ڕۆژاڤا دەبوو لە ماوەی ئەو دە ساڵەدا سێ هەنگاوی بنایە:

١. بە دامەزراوەییکردنی دەسەڵات، واتە پێش ئەوەی ڕژێم بەهێز بووبایەتەوە، دەبوو ڕێککەوتنێکی فەرمی لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا ئیمزا بکرایە، کە مافی “هەرێمێکی فیدراڵی” بچەسپێنێت، نەوەکوو تەنا وەکوو هێزێکی دیفاکتۆ بمێنێتەوە.

٢. دیپلۆماسیی فرەڕەهەند، واتە نەدەبوو کورد تەنیا گرەوی لەسەر ئەمریکا بکردایە. بەڵکوو دەبوو کەناڵی ڕاستەوخۆ و واقیعی لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا، بە تورکیا‌ـشەوە، بکردایەتەوە، هەتاوەکوو ناسنامەی کورد وەکوو هەڕەشەیەک نەمێنێتەوە، بەڵکوو وەکوو “پێویستییەکی سەقامگیری” بناسرێت.

٣. یەکگرتوویی ناوخۆیی: ململانێی پەکەکە و ئەنەکەسە گەورەترین کەلێنی دروست کرد، کە دوژمنان سوودیان لێ بینی. واتە بەدیلی ئەمە دروستکردنی بەرەیەکی نیشتیمانیی یەکگرتوو بوو، کە نەکرا.

٤. تێکچوونی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاڤا و هەرێمی کوردستان بووە خاڵێکی لاوازی ستراتیجی و جیۆپۆلەتیکی بۆ ڕۆژاڤا، چونکە داخستنی بەردەوامی دەروازە سنوورییەکان (بە تایبەتی پێشخابوور و سێمالکا) و سەپاندنی گەمارۆی ئابووری و لۆجستی، پڕۆسەی بەدامەزراوەییکردنی ئابووریی خۆبەڕێوەبەریی تەواو لاوازکرد و وابەستەیی ناوچەکەی بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان بە ئاڵوگۆڕە ئاڵۆزەکانی لەگەڵ ڕژێمی دیمەشق و قاچاغچێتیدا زیاتر کرد. سەرەڕای ئەوە، دروستبوونی درز لەنێوان کارەکتەرە کوردییەکاندا فەزایەکی گونجاوی بۆ ئەکتەرە ناوچەیییەکان (بە تایبەتی تورکیا) ڕەخساند هەتاوەکوو سیاسەتی پەرتکە و زاڵبە جێبەجێ بکات و گوشارە دیپلۆماسی و سەربازییەکانیان بەبێ ترس دژ بە هەر دەنگ و هەوڵێک بۆ یەکگرتووی نەتەوەیی بخەنە گەڕ. بۆیە بۆ بەگژداچوونەوە و ڕێگریکردن لەم لادانە، دەبوو دەستبەجێ بە دیالۆگی ڕاستەقینەی ناوخۆیی و دامەزراندنی بەرەیەک، یان ئەنجوومەنێکی باڵای ڕێکخستنی ستراتیجی کوردی ئەنجام بدرایە، کە تێیدا ئاسایشی نەتەوەیی و ئابووریی هاوبەش بخرایەتە سەروو بەرژەوەندییە حیزبی و ئایدۆلۆجییە تەسکەکان، هەتاوەکوو سنوورەکانی نێوان باشوور و ڕۆژاڤا لەبری ئەوەی ببەسترێنەوە بە ململانێی بەوەکالەت، ببوونایەتە شادەماری گەشەپێدان، ئەمە سەرەڕای هاوکاری لۆجستی و هاوبەشیی ئەمنی بۆ پاراستنی نەتەوەیی.

کەواتە دەبێت ئێستا چی بکرێت؟ دوای ئەوەی تێکەڵبوونەکە ڕوویدا، ئەرکی کورد لە ڕۆژاڤا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکوو قورستر بووە. ئێستا دەبێت مۆدێلی شارستانیەتی فێڵبازانە (Sly Civility) بە واتا هۆمی باباییەکە- پەیڕەو بکرێت، واتە:

١. بەرگری لەناو سوپادا: یەکە سەربازییە کوردییەکان دەبێت وەکوو یەکەی تایبەت و یەکگرتوو بمێننەوە و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان لەناو سوپای سووریا‌ـدا نەدۆڕێنن.

٢. سەروەریی مەعریفی: نابێت زمان و پەروەردە وەکوو مۆڵەت تەماشا بکرێن. بەڵکوو دەبێت کورد لەناو شارەکانیدا سیستەمێکی پەروەردەیی وەها بونیاد بنێت، کە ڕوحی کوردبوون بپارێزێت، تەنانەت ئەگەر لەژێر ئاڵای سووریاشدا بێت.

٣. گۆڕینی ڕاوێژکار بۆ بڕیاردەر: پۆستی ڕاوێژکاریی مەزڵووم عەبدی دەبێت لە پۆستێکی هێماییەوە بۆ دەسەڵاتێکی چاودێری بگۆڕدرێت، کە ڕێگری لە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە کوردییەکان بکات.

لەکۆتاییدا، بە پێویستی دەزانم ئەوە دووپات بکەمەوە، کە ئەوەی لە ڕۆژاڤا ڕوویدا، نەوەکوو هەر ئاشتی نییە، بەڵکوو تەسلیمبوونێکی ڕێکخراوە. بۆیە کورد لە ڕۆژاڤا ئێستا لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە، ئەویش ئەوەیە، کە ئایا دەتوانێت لەناو جەستەی داگیرکەرەکەیدا وەکوو “ڤایرۆسێکی ناسنامە” بمێنێتەوە و ڕۆژێک بێت جارێکی دیکە ببێتەوە بە “بکەری مێژوو”؟ یان ئەوەتا بە بێدەنگی لەناو سووریایەکی یەکگرتوودا دەتوێتەوە؟ بەرگریی ڕاستەقینە لێرەوە و لە پاراستنی یادەوەری و زمان و خاکەوە وەکوو هێڵی سوور دەست پێ دەکات، بەبێ گوێدانە ئەوەی کێ لە دیمەشق حوکم دەکات.

لەسێدارەدانی ئەخلاق لەسەر مێزی ڕیەلپۆلەتیک: قوربانیبوونی کورد وەكوو پێکهاتە لە سووریا

2026-09-01T14:40:43Z

چەمکی ڕیەلپۆلەتیک (Realpolitik) یان سیاسەتی ڕیالیزم، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ڕووت و هێزی سەربازی و ململانێی جیۆپۆلەتیکی و لادانی بەھاکان و ئەخلاق لە کایەی گشتییدا بنیاتنراوە، هەمیشە وەکوو بزوێنەری سەرەکیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ماوەتەوە. لەم تەوەرەدا پرسی کورد، بە تایبەتی لە ڕۆژاڤا، نموونەیەکی هەرە زەق و تراجیدیی ئەم هاوکێشەیەیە. کورد وەکوو نەتەوەیەکی بێدەوڵەت لەناو سیستەمێکی نێودەوڵەتییدا دەژی، کە لەسەر بنەمای “سەروەریی “دەوڵەت-نەتەوەکان” ڕێکخراوە. ئەم وتارە لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و ئەکادیمییەوە شیکاری بۆ ئەو پرسیارە دەکات: بۆچی و چۆن پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بووە قوربانیی بێبەزەییانەی سیاسەتی ڕیەلپۆلەتیک لە لایەن زلهێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کورد لە ڕۆژاڤا، پێویستە لە ڕوانگەی مێژووی ڕەخنەیی و تیۆریی ڕیالیزم سەیری کایەکە بکرێت. بەپێی تیۆریی کلاسیکی ڕیالیزم (هانس مۆرگێنتاو)، ژینگەی نێودەوڵەتی خاوەن پێکهاتەیەکی ئانارشییە، کە تێیدا، تەنیا دەوڵەتەکان ئەکتەری شەرعین لەپێناو بەرزکردنەوەی توانای مانەوەی خۆیاندا، بەڵام کاتێک فەلسەفەی دەسەڵاتی لە ڕوانگەی دیدگا هاوچەرخەکانەوە دەهێنینە ناو ئەم شیکارییەوە، دەبینین دەسەڵات تەنیا لە دامەزراوەی دەوڵەتدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی گوتار و تەکنەلۆجیای دەسەڵاتەوە کار دەکات، کە فەرمانی ڕەوایی، یان ناڕەوایی بەسەر پێکهاتەکاندا دەسەپێنێت.

کێشەی ئۆنتۆلۆجیی کورد لەم هاوکێشەیەدا ئەوەیە، کە کورد لە دەرەوەی «نۆرمی دەوڵەتبوون» جێگیر کراوە. لە ڕوانگەی ڕیەلپۆلەتیکەوە، پێکهاتەی کوردی خاوەنی «ناسنامەی ئۆنتۆلۆجیی نێودەوڵەتی» نییە و وەکوو “ئەکتەری نادەوڵەتی” پۆلێن دەکرێت. لێرەدا، کورد دەکەوێتە ژێر کاریگەریی “بایۆپۆلەتیک – سیاسەتی کۆنتڕۆڵکردن و ڕێكخستنی ژیانی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵات و دەوڵەت و سیاسەتی پەراوێزخستن، واتە وەکوو توخمێکی بەکارهێنراو لە هاوسەنگیی هێزدا سەیر دەکرێت، کە شەرعییەتی سیاسییەکەی بەستراوەتەوە بە ڕادەی سوودبەخشیی کاتیی بۆ دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان.

سەرهەڵدانی داعش لە ٢٠١٤، خاڵێکی وەرچەرخان بوو، کە تێیدا پێکهاتەی سەربازی و سیاسیی ڕۆژاڤا یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)و دواتریش هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) وەکوو بکەرێکی کارا لەسەر زەوی دەرکەوتن. لێرەدا، جۆرێک لە «هاوبەشیی ستراتیجیی کاتیی» لەنێوان لایەنی نۆرماتیڤ (گوتاری مرۆڤدۆستی و شەڕی دژی تیرۆر) و لایەنی واقیعی (پێویستیی ئەمریکا بە هێزێکی ناوخۆیی کارامە) شێوەی گرت.

ئەگەر لەم دۆخە بکۆڵینەوە، دەبینین ئەم پەیوەندییە مۆدێلێک بوو لەوەی پێی دەگوترێت پێکدانانی کاتیی بەرژەوەندییەکان. لێرەدا، گوتاری «شەڕی دژی تیرۆر» وەکوو ئامرازێکی شەرعیەتپێدان بەکار ھات، بەڵام کاتێک هەڕەشە سەربازییەکە گەیشتە قۆناغی دابەزین، دینامیکی ڕیەلپۆلەتیک گەڕایەوە سەر ڕێڕەوە بنەڕەتییەکەی خۆی. نەمانی پێویستیی واقیعی بە هێزی زەمینیی کورد، بووە هۆی ئەوەی کە نرخی سیاسیی پێکهاتەی کوردی لە هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکاندا کەم ببێتەوە، ئەمەش پڕۆسەی گۆشەگیرکردنەوەی سیاسی و گوتاریی کوردی خێرا کرد.

لێرەوە پرسیارێكی جەوهەری دێتە پێش، ئەویش ئەوەیە: بۆچی کورد لە ڕۆژاڤا وەكوو پێکهاتەکی ڕەسەنی کۆمەڵگە بووە قوربانی؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە چوارچێوەیەکی دیاریکراو هەبێت، کە ڕەهەندەکان لەخۆ بگرێت. کەواتە پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا بەهۆی چەند هۆکارێکی قووڵی جیۆپۆلەتیکی و فەلسەفییەوە بووە قوربانیی ڕیەلپۆلەتیک، کە دەکرێت بەم شێوەیە پۆلێن بکرێن:

یەکەم، باڵادەستیی هاوکێشەی هاوپەیمانییە گەورەکان (وەک: ناتۆ): تورکیا وەکوو ئەندامێکی سەرەکیی ڕێکخراوی ناتۆ و هێزێکی هەرێمیی گرنگ، هەمیشە قەوارەی سیاسی، یان سەربازیی کوردی لە باکووری سووریا وەکوو هێڵی سوور و هەڕەشەی ئاساییشی نەتەوەیی خۆی بینیوە. لە دیدی ئەمریکاوە، پاراستنی پەیوەندیی ستراتیجی لەگەڵ ئەنقەرە (دەوڵەتی خاوەن دووەم گەورەترین سوپا لە ناتۆ) زۆر گرنگترە لە داکۆکیکردن لە قەوارەیەکی کوردیی نادەوڵەتی.

کاتێک لە ٢٠١٨ لە عەفرین و لە ٢٠١٩ لە سەرێ کانی و گرێ سپی، گڵۆپی سەوز بۆ هێرشەکانی تورکیا داگیرسا، ئەمریکا و ڕووسیا کشانەوە. ئەم کشانەوەیە نیشاندەری سەرکوتکردنی فەلسەفەی مافی مرۆڤ بوو لەبەردەم فەلسەفەی پاراستنی هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەوڵەتاندا.

دووەم، کایەی جیۆپۆلەتیکی نێوان ئەمریکا و ڕووسیا: سووریا بووە گۆڕەپانی شەڕی ساردی نوێ. کورد لە ڕۆژاڤا لەنێوان دوو بەرداشی گەورەدا گیری خوارد، لە لایەکەوە نەیانتوانی متمانەی تەواو بە ڕووسیا بکەن، کە پشتگیری لە ڕژێمی دیمەشق دەکات، لە لایەکی دیکەشەوە ئەمریکا تەنیا وەکوو کارتێکی فشار دژی ئێران و ڕووسیا بەکاری دەهێنان. کاتێک بەرژەوەندیی گەورەی ئەمریکا و ڕووسیا پێویستی بە سازش بوو لەگەڵ لایەنە هەرێمییەکان، پێکهاتەی کوردی وەکوو لاوازترین ئەڵقەی ئەم هاوکێشەیە کرایە قوربانی.

سێیەم، پارادۆکسی دیموکراسیی ناوخۆیی و سیستەمی نێودەوڵەتی: پڕۆژەی سیاسیی ڕۆژاڤا (خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیک لەسەر بنەمای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی) مۆدێلێکی پێشکەوتووی پێکەوەژیانی پێکهاتەکان و ئازادیی ژنان و دیموکراسیی ڕاستەوخۆ بوو. بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ئەم پڕۆژە پێشکەوتنخوازە هەمیشە لەگەڵ سیستەمی کۆنەپارێز و دەوڵەت‌-تەوەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە بەریەککەوتندا بووە. دەوڵەتانی دەوروبەر ئەم مۆدێلە وەکوو ڤایرۆسێک دەبینن، کە مەترسی لەسەر پێکهاتەی ناوەندیی خۆیان دروست دەکات، بۆیە ڕیەلپۆلەتیکی هەرێمی ڕێگەی نەدا ئەم ئەزموونە دیموکراتییە ببێتە واقیعێکی ناسراوی نێودەوڵەتی.

تراجیدیای پێکهاتەی کوردی لە ڕۆژاڤا، سەلمێنەری دەرەنجامێکی فەلسەفیی گرنگە. لە سیستەمی نێودەوڵەتی هاوچەرخدا، «ماف» و «شەرعیەت» بەبێ پشتگیریی ئامرازی دەسەڵاتی دەوڵەتی، خاوەنی هیچ هێزێکی جێبەجێکردن نین. ئەم دۆخە نیشاندەری جۆرێکە لە پووچگەرایی ئەخلاقی؛ کاتێک کۆمەڵگەیەک هەموو تێچووە مرۆیی و سەربازییەکانی پاراستنی بەها گەردوونییەکان (ئازادی و مافی ژنان و شەڕی دژی فاشیزم) لەئەستۆ دەگرێت، بەڵام لە کاتی داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیدا، لەسەر بنەمای ماتماتیکی هێز پەراوێز دەخرێت، ئەمە دەیسەلمێنێت، کە ئەخلاقی سیاسی تەنیا گوتاریێکی ڕوواڵەتییە بۆ شاردنەوەی ڕیەلپۆلەتیک.

کورد لە سووریا بووە قوربانیی پێکهاتەیەک لە سیاسەتی جیهانی، کە تێیدا مرۆڤەکان و پێکهاتە نەتەوەییەکان تەنیا وەکوو هێمایەکی گۆڕاو لە هاوکێشەی جیۆپۆلەتیکیدا سەیردەکرێن. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخی قوربانیبوونە پێکهاتەیییە، پێویستە گۆڕانکارییەک لە ستراتیجیی کوردی‌دا ڕووبدات بە شێوەیەک، کە لە پشتپەستن بە هاوپەیمانییە دەرەکییە شلۆقەکانەوە، بەرەو دروستکردنی پێگەیەکی جیۆئابووری و سەربازیی ناوخۆیی جێگیر هەنگاو بنێت، تاوەکوو بتوانێت پێگەی خۆی لە «ئامرازێکی تاکتیکی» بۆ «ئەکتەرێکی ستراتیجیی خاوەن ڤیتۆ» لە هاوکێشە هەرێمییەکاندا بەرز بکاتەوە.